ʻEletā Joseph B. Wirthlin
ʻO e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá
ʻOku tau fehangahangai mo ha fili ke fakahoko. ʻE lava ke tau falala ki hotau mālohi pē ʻotautolú pe ko haʻatau fononga ki ha tuʻunga māʻolunga ange ʻo haʻu kia Kalaisi.
ʻI he ʻaho 25 ʻo Tīsema 2004, naʻe tō mai ai ha mofuike mālohi ʻi he matāfanga ʻo ʻInitonīsiá ʻo ne fakatupu ha peau kula ne mate ai ha kakai ʻe toko 200,000 tupu. Ko ha meʻa fakamamahi moʻoni ia. Naʻe laui miliona ha kakai ne liliu ʻenau moʻuí he ʻaho pē ʻe taha.
Ka naʻe ʻi ai ha falukunga kakai, neongo naʻe haveki ʻo ʻauha honau koló, naʻe ʻikai hoko ai ha lavea lahi pe mate ʻe taha.
Ko e hā e ʻuhingá?
Ne nau ʻiloʻi ʻe hoko ha peau kula.
ʻOku nofo e kakai Moukení ʻi ha ngaahi kolo he ʻotu motu ʻoku tuʻu he matāfanga ʻo Taileni mo Pemá (Myanmar). Ko ha kakai toutai kinautolu pea ko ʻenau maʻuʻanga moʻuí ko tahi. Kuo laui senituli hono ʻiloʻi ʻe heʻenau ngaahi kuí ʻa e mafihunga kotoa pē ʻo ʻōseni pea kuo tukufakaholo e ʻilo ko iá ki heʻenau fānaú.
Ko e tefitoʻi meʻa ʻe taha ne nau tokanga ke akoʻí, ʻa e founga ke ʻiloʻi e meʻa ke fai he taimi ʻoku fofō ai ʻa e tahí. Fakatatau mo ʻenau talatupuʻá, ko e taimi ʻoku hoko ai iá, ʻe muiaki mai leva ai ʻa e “Laboon”—ko ha kaupeau ʻokú ne folo e kakaí.
ʻI he mamata e kau toulekeleka ʻo e koló ki he fakaʻilonga fakamanavahē ko ʻení, ne nau kaikaila ki he toko taha kotoa pē ke nau lele ki ha feituʻu ʻoku māʻolunga angé.
Naʻe ʻikai fakafanongo e toko taha kotoa.
Naʻe pehē ʻe ha tangata toutai toulekeleka, “Naʻe ʻikai tui mai ha taha he fānaú kiate au.” Ko hono moʻoní, naʻe talaange ʻe hono ʻofefiné ʻoku loi. Ka naʻe ʻikai tuka ai e tangata toutaí kae ʻoua kuo mavahe ʻa e taha kotoa mei he koló ʻo nau kaka ki ha feituʻu māʻolunga angé.1
Naʻe monūʻia e kakai Moukení he naʻe ʻi ai taha naʻá ne fakapapauʻi ke fakatokanga kiate kinautolu ʻa e meʻa ʻe hokó. Naʻe monūʻia ʻa e kakai ʻo e koló he naʻa nau fakafanongo. Kapau naʻe ʻikai, ne nau mei ʻauha.
Naʻe tohi ʻe he Palōfita ko Nīfaí ʻo fekauʻaki mo e fakatamaki lahi ʻo hono kuongá, ʻa hono fakaʻauha ʻo Selusalemá. Naʻá ne pehē, “Pea hangē kuo fakaʻauha ʻa e toʻu tangata ʻe taha ʻi he kakai Siú ko e tupu mei he angahalá; kuo pehē pē ʻa honau fakaʻauha mei he toʻu tangata ki he toʻu tangata ʻo fakatatau mo ʻenau angahalá, pea kuo teʻeki ai ke fakaʻauha ha niʻihi ʻiate kinautolu ka ʻi he tomuʻa fakahā ia kiate kinautolu ʻe he kau palōfita ʻa e ʻEikí.”2
Talu mei he kuonga ʻo ʻĀtamá, mo e folofola ʻa e ʻEikí ki Heʻene kau palōfitá pea neongo ʻoku kehekehe ʻEne pōpoakí ʻo fakatatau ki he ngaahi fiemaʻu tukupau ʻo e kuonga ko iá, ka ʻoku ʻi ai ha kaveinga taʻeliliua ʻe taha: Afe mei he angahalá pea fononga ki ha feituʻu ʻoku māʻolunga angé.
ʻI he muimui ʻa e kakaí ki he ngaahi lea ʻa e kau palōfitá, ʻoku tāpuekina kinautolu ʻe he ʻEiki. Ka ʻi heʻenau taʻetokanga ki Heʻene folofolá, naʻe muimui mai leva ʻa e māmahí mo e faingataʻaʻiá. Kuo tuʻo lahi hono akoʻi mai e lēsoni maʻongoʻongá ni ʻe he Tohi ʻa Molomoná. ʻOku tau lau ai ʻo kau ki he kakai ʻo e konitineniti ʻAmeliká ʻa ia ne faitāpuekina kinautolu ʻe he ʻEikí ʻo nau koloaʻia koeʻuhí ko ʻenau anga māʻoniʻoní. Ka naʻe lahi e faʻa mafuli ʻa e koloaʻia ko ʻení ʻo hoko ko ha malaʻia ʻo tupu ai ʻenau “fakafefeka honau lotó, ʻo nau fakangaloʻi ʻa e ʻEiki ko honau ʻOtuá.”3
ʻOku ʻi ai ha meʻa fekauʻaki mo e koloaʻiá ʻokú ne fakatupu e ʻulungāanga kovi ʻo ha kakai ʻe niʻihi. ʻI he tohi ʻa Hilamaní, ʻoku tau ako ai ki hono aʻusia ʻe ha niʻihi ʻo e kau Nīfaí ha mole mo ha tāmate lahi. ʻOku tau lau kiate kinautolu ʻo pehē, “Pea naʻe hoko ia tupunga mei he fielahi ʻa honau lotó koeʻuhí ko ʻenau ngaahi fuʻu koloa lahí, ʻio, naʻe tupunga ia ʻi heʻenau ngaohikoviʻi ʻa e masivá, ʻo nau taʻofi ʻenau meʻakaí mei he fiekaiá, mo taʻofi honau ngaahi kofú mei he telefuá, mo taaʻi honau kāinga maʻulaló ʻi he kouʻahé mo meʻa vaʻingaʻaki ʻa e meʻa ʻoku toputapú, ʻo nau fakaʻikaiʻi ʻa e laumālie ʻo e kikité pea mo e fakahaá.”4
Naʻe ʻikai ke nau mei faingataʻaʻia heni “ka ne taʻeʻoua ʻenau angahalá.”5 Kapau pē ā ne nau muimui ki he ngaahi lea ʻa e kau palōfita ʻo honau kuongá pea nau fai leva ha tōʻonga moʻui ne toe māʻolunga angé, pehē ne mei kehe ʻaupito e tuʻunga ʻo ʻenau moʻuí.
Ko e ola fakanatula ʻoku hoko mai kiate kinautolu ʻoku mavahe mei he hala ʻo e ʻEikí, ko hono tuku ke nau fakafalala pē ki honau mālohí.6 Lolotonga e momeniti ʻo ʻetau lavameʻá, mahalo ʻoku tau faʻa fakakaukau ʻoku feʻunga pē hotau iví, ka ʻoku vave pē hono ʻiloʻi ʻe kinautolu ʻoku fakafalala ki he kakanó, ʻa ʻene vaivaí mo ʻene taʻe falalaʻangá.7
Hangē ko ʻení, naʻe tomuʻa talangofua mo fakaʻapaʻapa ʻa Solomone ki he ʻEikí mo ʻene fonó. Tuʻunga he meʻá ni, naʻá ne koloaʻia ai mo mohu tāpuekina, ʻo ʻikai ngata pē ʻi he potó ka ʻi he koloaʻia mo e lāngilangi foki. Kapau naʻe hoko atu ʻene angamāʻoniʻoní, naʻe talaʻofa ange ʻa e ʻEikí te ne “fokotuʻu maʻu ʻa e nofoʻa fakatuʻi ʻo [hono] puleʻangá ʻi ʻIsileli ke taʻengata.”8
Ka ʻi he hili ange e ngaahi ʻaʻahi mei he langí mo hono maʻu e ngaahi tāpuaki maʻongoʻonga ange ʻi ha toe tangatá, naʻe kei tafoki pē ʻa Solomone ia mei he ʻEikí. Tuʻunga he meʻá ni, naʻe tuʻutuʻuni ai ʻe he ʻEikí ʻe faʻao e puleʻangá meiate ia pea ʻoange ki heʻene tamaioʻeikí.9
Ko e hingoa ʻo e tamaioʻeiki ko iá ko Selopoame. Ko ha tangata faʻa ngāue ʻa Selopoame mei he faʻahinga ʻo ʻIfalemí ʻa ia naʻe fakahīkihikiʻi ʻe Solomone ke ne puleʻi ha konga ʻo ʻene kau ngāué.10
ʻI he ʻaho ʻe taha, lolotonga ha fononga mamaʻo ʻa Selopoame, naʻe haʻu kiate ia ha palōfita ʻo kikiteʻi ange ʻe faʻao ʻe he ʻEikí ʻa e puleʻangá meia Solomone ʻo ʻoange kia Selopoame ha faʻahinga ʻe hongofulu, mei he faʻahinga ʻe hongofulu mā ua ʻo ʻIsilelí.
Naʻe talaʻofa mai ʻa e ʻEikí kia Selopoame ʻo fakafou Heʻene palōfitá, ʻo kapau te ne fai ʻa e meʻa ʻoku totonú, “Te u kau kiate koe, mo langa kiate koe ha fale tuʻu maʻu, ʻo hangē ko ia naʻá ku fokotuʻu kia Tēvitá pea te u foaki ʻa ʻIsileli kiate koe.”11
Naʻe fili ʻe he ʻEikí ʻa Selopoame peá Ne talaʻofa ange ha ngaahi tāpuaki fakaofo kiate ia ʻo kapau pē te ne talangofua ki he ngaahi fekaú peá ne fononga ki ha feituʻu ʻoku māʻolunga angé. Hili e pekia ʻa Solomoné, naʻe fakahoko e ngaahi lea ʻa e palōfitá pea naʻe muimui leva kia Selopoame ha faʻahinga ʻe hongofulu mei he faʻahinga ʻe hongofulu mā ua ʻo ʻIsilelí.
Hili hono maʻu e faʻahinga fakapale peheé, naʻe talangofua nai e tuʻi foʻoú ki he ʻEikí?
Meʻapango naʻe ʻikai. Naʻá ne fokotuʻu ha ngaahi pulu koula mui peá ne poupouʻi hono kakaí ke nau hū ki ai. Naʻá ne fokotuʻu ʻa hono “lakanga fakataulaʻeiki” pē ʻo ʻona ʻaki ʻene fili ha taha pē naʻá ne loto ki aí, ʻo ne fakatapui kinautolu ke nau hoko ko ha “kau taulaʻeiki ʻi he ngaahi potu māʻolungá.”12 Ko hono fakanounoú, neongo e ngaahi tāpuaki maʻongoʻonga kuó ne maʻu mei he ʻEikí, naʻe lahi ange e kovi ʻa e tuʻí ʻi ha toe taha ki muʻa ʻiate ia.13 ʻI he ngaahi toʻu tangata ki mui angé, naʻe hoko ai ʻa Selopoame ko e meʻafua naʻe fakafehoanaki ki ai e ngaahi tuʻi faikovi kotoa pē ʻo ʻIsilelí.
Koeʻuhí ko e fuʻu faiangahala peheé, naʻe tafoki ai ʻa e ʻEikí meia Selopoame. Tupu mei he faiangahala ʻa e tuʻí, naʻe tuʻutuʻuni ai ʻe he ʻEikí ʻe fakaʻauha ʻa e tuʻí mo hono fāmilí kotoa ke ʻosiʻosingamālie. Naʻe fakahoko kakato e kikite ko ʻení ki mui ange. Naʻe fakaʻauha fakaʻaufuli e hako ʻo Selopoamé mei he māmaní.14
Ko Solomone mo Selopoamé ko ha ongo sīpinga ia ʻo ha siakale fakamamahi ʻoku faʻa fakaʻaliʻali mai ʻi he Tohi ʻa Molomoná. ʻI he taimi naʻe anga māʻoniʻoni ai ʻa e kakaí, naʻe fakatuʻumālieʻi kinautolu ʻe he ʻEikí. ʻOku faʻa iku foki ʻa e koloaʻiá ki he hīkisiá ʻa ia ʻoku fakatau atu ki he angahalá. ʻOku iku ʻa e angahalá ki he anga fakalieliá pea mo e loto ʻoku fakafefeka ki he ngaahi meʻa ʻo e Laumālié. Ko ia ai, ko e ikuʻanga pē ia ʻo e halá ni ko e loto mamahí mo e faingataʻaʻiá.
ʻOku ʻikai ngata pē he toutou hā e sīpinga ko ʻení ʻi he moʻui fakafoʻituitui ʻa e kakaí, ka ʻoku hā ia he ngaahi koló, ngaahi puleʻangá pea aʻu pē ki he māmaní. ʻOku ʻosi mahino pē ʻa e ngaahi nunuʻa ia ʻo e taʻetokanga ki he ʻEikí mo ʻEne kau palōfitá pea ʻoku faʻa haʻu fakataha ia mo e mamahi lahi pea mo e ongoʻi tautea. Kuo fakatokanga mai ʻa e ʻEikí ʻi hotau kuongá ko e ikuʻanga ʻo e angahalá ko e “honge mo e mahaki fakaʻauha mo e ngaahi mofuike mo e mana ʻo e langí” kae ʻoua kuo “ngaohi ai ʻa e kakai ʻo māmaní ke nau ongoʻi ʻa e houhau mo e tuputāmaki mo e toʻukupu fai tautea ʻo e ʻOtua Māfimafí.”15
Ka ʻoku mahuʻinga ke mahino kiate kitautolu, ʻoku uesia ha kakai lelei toko lahi ʻe ha ngaahi fakamamahi fakatupu ʻe he tangatá mo natulá. Naʻe fakatangaʻi e fuofua Kāingalotú pea tuli mei honau ngaahi ʻapí. Naʻe mate hanau niʻihi. Kae mahalo koeʻuhí ne nau kātekina ha ngaahi meʻa lahi, ne nau fakatupulaki ai ha mālohinga fakaeloto naʻe fie maʻu ʻi hono teuteuʻi kinautolu ki he ngāue ke nau fakahokó.
ʻOku hoko ʻa e meʻa tatau pē ʻi hotau kuongá ni foki.
Koeʻuhí ʻoku ʻikai ke tau hao kotoa pē mei he ngaahi meʻa fakamamahí, kuo pau foki ke tau ako mei ai.
Lolotonga hono fakahaaʻi mai ʻe he folofolá ʻa e ngaahi nunuʻa ʻo e talangataʻá, ʻoku nau toe fakahaaʻi mai foki ʻa e meʻa ʻe lava ke hoko he taimi ʻoku fanongo ai ʻa e kakaí ki he ʻEikí mo muimui ki Heʻene faleʻí.
ʻI he taimi naʻe fanongo ai ʻa e kolo faiangahala ko Ninivé ki he leʻo fakatokanga ʻo e palōfita ko Sioná, ne nau kalanga leʻo lahi ki he ʻEikí mo fakatomala pea fakahaofi ʻa kinautolu mei he fakaʻauhá.16
Koeʻuhí naʻe angakovi ʻaupito e kakai he kuonga ʻo ʻĪnoké, ko ia naʻe fekau ʻai ʻe he ʻEikí ʻa ʻĪnoke ke fakaava hono ngutú ʻo fakatokanga ki he kakaí ke nau tafoki mei heʻenau faiangahalá ʻo tauhi ki he ʻEiki ko honau ʻOtuá.
Naʻe tuku ʻe ʻĪnoke ʻene ongoʻi ilifiá ka ne fai ʻa e meʻa ne fekau kiate iá. Naʻá ne fononga holo he kakaí ʻo ne kalanga leʻo lahi ʻo fakafepakiʻi ʻenau ngaahi ngāué. ʻOku fakahā mai ʻe he folofolá naʻe “ʻita ʻa e kakai kotoa pē koeʻuhí ko ia.” Naʻa nau fetalanoaʻaki ʻo kau ki ha meʻa “ngalikehe ʻi he fonuá” pea mo ha “tangata hehengi” kuo haʻu ki honau lotolotongá.17
Neongo naʻe fehiʻa ha tokolahi kia ʻĪnoke, ka naʻe tui ʻa e kau loto fakatōkilaló ia ki heʻene ngaahi leá. Naʻa nau siʻaki ʻenau ngaahi angahalá pea nau fononga atu ki ha tuʻunga moʻui ʻoku toe māʻolunga angé “pea nau monūʻia ʻi he ngaahi moʻungá pea ʻi he ngaahi potu māʻolungá, ʻo nau tupulekina.”18 ʻI he meʻa ko iá, naʻe ʻikai iku ai ʻa e koloaʻiá ki he hīkisiá mo e angahalá, naʻe iku ia ki he manavaʻofá mo e anga māʻoniʻoní. “Pea naʻe ui ʻe he ʻEikí ʻa hono kakaí ko Saione, koeʻuhí he naʻa nau loto taha pē mo fakakaukau taha, pea nau nofo ʻi he māʻoniʻoni, pea naʻe ʻikai ha kakai masiva ʻiate kinautolu.”19
Hili e Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí, naʻá Ne hāʻele mai ki he ongo ʻAmeliká. Tuʻunga ʻi Heʻene ngāue faifekau fakaofó naʻe vaivai ai e loto ʻo e kakaí. Naʻa nau siʻaki ʻenau ngaahi angahalá ka nau fononga atu ki ha tuʻunga moʻui māʻolunga ange. Naʻa nau fakamahuʻingaʻi ʻEne folofolá pea nau feinga ke muimui ki Heʻene sīpingá.
Ne nau moʻui angatonu fau ko ia naʻe ʻikai ha fekeʻikeʻi ʻiate kinautolu pea naʻa nau feangatonuʻaki. Naʻa nau vahevahe tauʻatāina ʻenau koloá pea naʻa nau koloaʻia ʻaupito.
Naʻe pehē ʻo fekauʻaki mo e kakaí ni, “ko e moʻoni ʻoku ʻikai lava ke ʻi ai ha kakai ʻoku lahi hake ʻenau fiefiá ʻi he kakai kotoa pē kuo ngaohi ʻe he toʻukupu ʻo e ʻOtua.”20
ʻOku tau fehangahangai mo e fili tatau pē ʻi hotau kuongá. ʻE lava ke tau vale ʻo taʻetokanga ki he kau palōfita ʻa e ʻEikí ka tau fakafalala pē ki hotau mālohí pea tau iku utu ai ʻa hono ngaahi nunuʻá. Pe ko haʻatau poto ʻo ʻunu ke ofi ange ki he ʻEikí mo maʻu ʻa ʻEne ngaahi tāpuakí.
Naʻe fakamatalaʻi mai ʻe he Tuʻi ko Penisimaní ʻa e ongo fili ko ʻení mo hona ongo nunuʻá. Naʻá ne pehē ko kinautolu ʻoku nau siʻaki ʻa e ʻEikí, ʻe “vaheʻi ʻa kinautolu ki he ongoʻi fakailifia ʻo ʻenau faiangahala ʻanautolú mo e ngaahi anga fakalielia ʻa ia ʻoku fakatupu ʻenau kalo mei he ʻao ʻo e ʻEikí ki he nofo ʻo e mamahí mo e fakamamahi taʻengata.”21
Ka ko kinautolu ʻoku fononga ki ha tuʻunga māʻolunga angé mo tauhi e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá, ʻoku nau “monūʻia ʻi he meʻa kotoa pē, ʻa e meʻa fakaemāmaní mo e fakalaumālie fakatouʻosi, pea kapau te nau tuʻu maʻu ʻi he faitotonu ʻo aʻu ki he ngataʻangá, ʻe maʻu ʻa kinautolu ʻi langi, ke nau faingamālie ke nonofo mo e ʻOtuá ʻi he nofo fiefia taʻengatá.”22
Te tau ʻilo fēfē pe ʻoku tau fai ʻa e fili totonú pe ʻikai? ʻI he taimi naʻe ʻaʻeva ai ʻa e Fakamoʻuí ʻi he māmaní, naʻe fehuʻi ange kiate Ia pe ko e fē ʻa e fekau lahi tahá. Naʻe ʻikai toe momou ʻEne tali ange: “Ke ke ʻofa ki [he ʻEiki] ko ho ʻOtuá ʻaki ho laumālié kotoa mo hoʻo moʻuí kotoa mo ho lotó kotoa.
“Ko e ʻuluaki pea ko e lahi ia ʻo e fekaú.
“Pea ko hono ua ʻoku tatau mo iá, ke ke ʻofa ki ho kaungāʻapí ʻo hangē pē ko koé.
“Ko e fekaú ni ʻe ua ʻoku tautau ai ʻa e fonó kotoa mo e kau palōfitá.”23
ʻOku foaki mai ai ʻe he ʻEikí ʻi he ngaahi vēsí ni ha founga mahino ke tau ʻiloʻi ʻaki pe ʻoku tau ʻi he hala totonú. Ko kinautolu ʻoku fononga ki ha tuʻunga māʻolunga angé, ʻoku nau ʻofa ki he ʻEikí ʻaki e kotoa honau lotó. ʻOku tau mamata ki hono fakahaaʻi e ʻofa ko iá ʻi heʻenau moʻuí. ʻOku nau fekumi ki honau ʻOtuá ʻi he lotu mo kolea ʻa Hono Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOku nau fakavaivaiʻi kinautolu mo fakaava honau lotó ki he ngaahi akonaki ʻa e kau palōfitá. ʻOku nau fuatotonu honau ngaahi fatongiá mo feinga ke tauhi ki he ʻEikí kae ʻikai tauhi ange kinautolu. ʻOku nau tuʻu ko ha kau fakamoʻoni ʻo e ʻOtuá. ʻOku nau talangofua ki Heʻene ngaahi fekaú pea toe mālohi ange ʻenau fakamoʻoni ki he moʻoní.
ʻOku nau ʻofa foki ki he fānau ʻa e Tamai Hēvaní pea hāsino ʻi heʻenau moʻuí ʻa e ʻofa ko iá. ʻOku nau tokangaʻi honau ngaahi tokouá mo e tuofāfiné. ʻOku nau fafangaʻi, tauhi mo poupouʻi honau malí mo ʻenau fānaú. ʻOku nau fakamālohia ʻi he ʻofa mo e angalelei, ʻa e niʻihi ʻoku nau feohí. ʻOku nau foaki taʻetotongi ki he niʻihi kehé ʻa e meʻa ʻoku nau maʻú. ʻOku nau tangi fakataha mo kinautolu ʻoku tangí pea fakafiemālieʻi ʻa kinautolu ʻoku taau ke fai ki ai ha fakafiemālié.24
Ko e fononga ko ʻeni ki ha tuʻunga māʻolunga angé, ko e hala ia ʻo e tuʻunga fakaākongá ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí. Ko ha fononga ia te ne iku taki kitautolu ki hono hakeakiʻi hotau fāmilí ʻi he ʻao ʻo e Tamaí mo e ʻAló. Ko ia ai, ʻi heʻetau fononga ki ha tuʻunga māʻolunga angé, kuo pau ke fakakau ai ʻa e Fale ʻo e ʻEikí. ʻI heʻetau haʻu kia Kalaisi mo fononga ki ha tuʻunga māʻolunga angé, te tau holi ai ke fakamoleki ha taimi lahi ange ʻi Hono ngaahi temipalé, he ʻoku fakafofongaʻi mai ʻe he ngaahi temipalé ha feituʻu māʻolunga ange mo toputapu.
ʻOku tau fehangahangai mo ha fili ke fakahoko ʻi he kuonga kotoa pē. ʻE lava ke tau falala ki hotau mālohi pē ʻotautolú pe ko haʻatau fononga ki ha tuʻunga māʻolunga ange ʻo haʻu kia Kalaisi.
ʻOku ʻi ai ha nunuʻa ʻo e fili kotoa pē.
Pea ʻi ai ha ikuʻanga ʻo e nunuʻa kotoa pē.
ʻOku ou fakamoʻoni ko Sīsū Kalaisi hotau Huhuʻí, ko e ʻAlo moʻui ʻo e ʻOtua moʻuí. ʻOku fakaava mai ʻa e ngaahi langí pea fakahaaʻi mai ʻe ha Tamai Hēvani ʻofa ʻa ʻEne folofolá ki he tangatá. Naʻe toe fakafoki mai e ongoongoleleí ki he māmaní ʻo fakafou he palōfita ko Siosefa Sāmitá. ʻOku moʻui ʻi hotau ʻahó ni ha palōfita, tangata kikite mo ha tangata maʻu fakahā ko Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī, pea ʻokú ne fakahaaʻi mai e folofola ʻa e ʻOtuá ki he tangatá. ʻOku fenāpasi hono leʻó mo e ngaahi leʻo fakapalōfita ʻo e kuohilí.
Kuó ne pehē mai, “ʻOku ou fakaafeʻi kimoutolu kotoa ʻi ha feituʻu pē ʻoku ʻi ai ha kau mēmipa ʻo Hono Siasí, ke mou tuʻu hake mo ha loto fonu fiefia pea laka atu ki muʻa, ʻo moʻuiʻaki ʻa e ongoongoleleí pea ʻofa ʻi he ʻEikí mo langa hake ʻa e puleʻangá. Te tau lava ʻo fakaʻosi fakataha ʻa e fakapuepué pea tauhi ʻa e tuí pea hoko ʻa e ʻOtua Māfimafí ko hotau mālohi.”25
Siʻi ngaahi tokoua mo e tuofāfine, kuo uiuiʻi kitautolu ki ha tuʻunga moʻui ʻoku māʻolunga angé.
ʻE lava ke tau fakaʻehiʻehi mei he mamahí mo e faingataʻa ʻoku hoko mai ko ha nunuʻa ʻo e talangataʻá.
Te tau lava ʻo aʻusia ʻa e melinó, fiefiá mo e moʻui taʻengatá ʻo kapau pē te tau muimui ki he ngaahi lea ʻa e kau palōfitá, ongongofua ki he takiekina ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, pea fakafonu hotau lotó ʻaki e ʻofa ki heʻetau Tamai Hēvaní mo hotau kāingá.
ʻOku ou fakamoʻoni ʻe faitāpuekina ʻe he ʻEikí ʻa kinautolu kotoa pē ʻoku nau fononga atu he hala fakaeākongá ki ha tuʻunga ʻoku toe māʻolunga angé, ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.
Maʻuʻanga Fakamatalá
1. “Sea Gypsies See Signs in the Waves,” CBS News, 60 Minutes transcript, Mar. 20, 2005, Aug. 21, 2005. http://www.cbsnews.com/ stories/2005/03/18/60minutes/main681558 .shtml
2. 2 Nīfai 25:9.
3. Hilamani 12:2.
4. Hilamani 4:12.
5. Hilamani 4:11.
6. Vakai, Hilamani 4:13.
7. Vakai, Sione 15:5, “Ka māvae mo au, he ʻikai te mou faʻa fai ha meʻa”
8. Vakai, I Ngaahi Tuʻi 9:4–5.
9. Vakai, I Ngaahi Tuʻi 11:9–10.
10. Vakai, I Ngaahi Tuʻi 11:28.
11. I Ngaahi Tuʻi 11:38.
12. Vakai, I Ngaahi Tuʻi 12:28-30; 13:33.
13. Vakai, I Ngaahi Tuʻi 14:9.
14. Vakai, 1 Ngaahi Tuʻi 15:29.
15. T&F 87:6.
16. Vakai, Siona 3:4-10.
17. Vakai, Mōsese 6:37–38.
18. Mōsese 7:17.
19. Mōsese 7:18.
20. 4 Nīfai 1:16.
21. Mōsaia 3:25.
22. Mōsaia 2:41.
23. Mātiu 22:37–40.
24. Vakai, Mōsaia 18:9.
25. “Nofo Maʻu He Halá, Tauhi ʻa e Tuí,” ʻi he Conference Report, Oct. 1995, 96; pe Tūhulu, Sanuali 1996, 84.