ʻEletā Dieter F. Uchtdorf
ʻO e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá
ʻE fakalotoa kitautolu ʻe heʻetau fakamoʻoni mālohi fakafo‘ituituí, ke tau liliu pea faitāpuekina ai e māmaní.
ʻOku tau lau he Tohi ʻa Molomoná, naʻe fekau ʻe he ʻEikí ki he talavou ko Nīfaí ke ne foʻu ha vaka. Naʻá ne talangofua leva ki he fekaú ni ka naʻe veiveiua hono ongo tokouá. Naʻá ne tohi ʻo pehē, “Pea ‘i he mamata ‘e hoku ongo taʻoketé ʻoku ou teuteu ke faʻu ha vaká, naʻá na kamata ke lauʻi au ʻo pehē: Ko e tangata vale ʻa hota tehiná, he ʻokú ne ʻamanaki te ne lava ke faʻu ha vaka; ʻio, pea ʻokú ne ʻamanaki te ne lava ke ʻalu ki he kauvai ʻe taha ʻo e fuʻu vai ko ʻení” (1 Nīfai 17:17).
Ka naʻe ʻikai ke lotofoʻi ʻa Nīfai. Naʻe ʻikai haʻane taukei foʻu vaka ka naʻá ne maʻu ha fakamoʻoni fakafoʻituitui mālohi ʻe “teuteu [ʻe he ʻEikí] ha hala ke nau malava ai ke fai ʻa e meʻa oku ne fekau ʻaki kiate kinautolú” (1 Nīfai 3:7). ʻI he fakamoʻoni mālohi ko ʻení pea mo ʻene lotoʻakí, ne foʻu ai ʻe Nīfai ha vaka ʻo nau tukufolau ai he vai lahí, neongo ʻa e fakafepaki fefeka ne fai ʻe hono ongo taʻokete taʻetuí.
Tuku muʻa ke u vahevahe atu ha meʻa ne hoko heʻeku kei talavoú, ʻo fekauʻaki mo e mālohi ʻo e ngaahi taumuʻa angatonú.
Hili e maveuveu ʻo e Tau Lahi Hono II ʻa Māmaní, ne iku ai hoku fāmilí ki Siamane Hihifo naʻe kapa ʻe Lūsiá. ʻI heʻeku kalasi faá, naʻe pau ke u ako ʻa e lea faka-Lūsiá ko ʻemau fuofua lea muli ia he akó. Naʻe faingataʻa ʻaupito ʻeni koeʻuhí ko e ʻalafapeti Sailikí, ka naʻe ʻalu pē ʻahó mo e lelei ange ʻeku akó.
ʻI ha pō ʻe taha ʻi heʻeku kei taʻu 11 ne pau ke mau mavahe mei Siamane Hahake koeʻuhí ko e tuʻunga fakapolitikale ʻo ʻeku tamaí. Ne u ʻalu leva ʻo ako ʻi Siamane Hihifo, ʻa ia naʻe kapa ʻe he kau ʻAmeliká he taimi ko iá. Naʻe fie maʻu e fānau ako kotoa pē ai ke nau ako ʻa e lea faka-Pilitāniá, kae ʻikai ko e lea faka-Lūsiá. Naʻe faingataʻa hono ako ʻo e lea faka-Lūsiá, ka naʻe toe faingataʻa ange kiate au e lea faka-Pilitāniá ia. Ne u fakakaukau pē ʻoku ʻikai ke u feʻunga au mo e lea faka-Pilitāniá. Naʻe faingataʻaʻia ʻeku kau faiakó. Naʻe faingataʻaʻia mo ʻeku ongo mātuʻá. Pea ne u ʻiloʻi he ʻikai pē ke u lavaʻi ʻe au e lea faka-Pilitāniá.
Ka naʻe liliu ha meʻa ʻi heʻeku kei siʻí. Ne u heka pasikala he meimei ʻaho kotoa pē ki malaʻe vakapuna ʻo siofi e fepunaʻaki e vakapuná. Ne u lautohi, ako mo feinga ke ʻiloʻi e meʻa kotoa pē fekauʻaki mo e folau vakapuná. Ko ʻeku fakaʻamu lahi tahá foki ia ke u hoko ko ha pailate. Ne u sioloto atu ki haʻaku pailate ʻi ha vakapuna uta pāsese pe vakapuna fakakautau. Ne u fakapapauʻi ʻi hoku lotó ko e ngāue ia ke u faí!
Ne u toki ʻiloʻi kapau ʻoku ou fie pailate kuo pau ke u lea faka-Pilitānia. Ne fakafokifā pē ki he taha kotoa e liliu ʻeku puʻaki leá. Naʻe lava ʻo ako e lea faka-Pilitāniá. Naʻe fie maʻu ki ai ha ngāue lahi, vilitaki mo ha kātaki lahi, ka naʻá ku lava ʻo ako ke u lea faka-Pilitānia!
Ko e hā hono ʻuhingá? Koeʻuhí ko haʻaku taumuʻa angatonu mo mālohi!
Ko e moʻoni ʻoku tākiekina ʻetau tōʻongá ʻe hotau lotó mo ʻetau fakakaukaú. Ko e mālohi fakalotoa fefeka taha heʻetau moʻuí ʻa ʻetau fakamoʻoni ki hono moʻoni ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. Naʻe toutou fakamamafaʻi mai ʻe Sīsū e mālohi ʻo e fakakaukau leleí mo e taumuʻa angatonú: “Sio pē kiate au ʻi he fakakaukau kotoa pē; ʻoua ʻe tālaʻa, ʻoua ʻe manavahē” (T&F 6:36).
ʻE tokoni ki heʻetau moʻuí ʻa e fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí mo e ongoongolelei kuo toe fakafoki maí, ke tau ʻilo ai ki he palani makehe ʻa e ʻOtuá maʻatautolú pea tau ngāue leva ʻo fakatatau ki ai. ʻOkú ne fakapapauʻi mai ʻoku ʻi ai pea ʻoku moʻoni mo lelei ʻa e ʻOtuá, ngaahi akonaki mo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, pea mo e uiuiʻi fakaʻotua ʻo e kau palōfita he ngaahi ʻaho kimui ní. ʻOku ueʻi kitautolu ʻe heʻetau fakamoʻoní ke tau moʻui angatonu, pea ʻe fakamālohia ai a ʻetau fakamoʻoní.
Ko e Hā ʻa e Fakamoʻoni?
Ko e taha ʻo e fakaʻuhinga ki he fakamoʻoní, ko “hano fakapapauʻi molumalu ʻo e moʻoni ʻo ha meʻa,” ʻa ia ko e tupu mei he foʻi lea faka-Latina ko e testimonium pea ʻoku ʻuhinga e foʻi lea ko e testis ki he “mamata tonu” (“Testimony,” http://www.reference .com/browse/wiki/Testimony; Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary, 11th ed. [2003], “testimony,” 1291).
Ko e foʻi lea ko e fakamoʻoní ko ha foʻi lea fakamāfana mo anga-maheni ia ki he kāingalotu ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻi heʻetau fakahaaʻi ʻetau tui fakalotú. ʻOku anga-vaivai mo mālie. ʻOku ʻi ai maʻu pē ha faʻahinga ongoʻi toputapu ki ai. ʻI heʻetau lau ki he fakamoʻoní, ʻoku tau talanoa ai ki he ongo hotau lotó mo ʻetau fakakaukaú, kae ʻikai ko hano tānaki pē ʻo ha ngaahi moʻoniʻi meʻa mahino. Ko ha meʻafoaki ia ʻo e Laumālié, ko hano fakamoʻoniʻi mai ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa hono moʻoni ʻo ha ngaahi fakakaukau pau.
Ko e fakamoʻoní ko ha ʻilo pau pe fakapapauʻi mei he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa hono moʻoni mo fakaʻotua e ngāue ʻa e ʻEikí he ngaahi ʻaho fakaʻosí. Ko e fakamoʻoní, ko hano “fakapapauʻi taʻetoeveiveiua, fakamoʻomoʻoni [mo] ongo mālohi ia ʻa hono moʻoni ʻo e ngaahi moʻoni kuo fakahā mai ʻi he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí” (Marion G. Romney, “How to Gain a Testimony,” New Era, May 1976, 8; toki tānaki atu ʻa e fakamamafá).
ʻI hono fai ʻo ʻetau fakamoʻoní, ʻoku tau fakahaaʻi ai e moʻoni kānokato ʻo e pōpoaki ʻo e ongoongoleleí. ʻI ha kuonga ʻoku taku ai ʻe ha toko lahi ko e moʻoní ko ha fakahoa peé, ʻoku ʻikai fuʻu manakoa ai hono talaki fakahangatonu e moʻoní ia pea hangē ʻoku ʻikai ke tonu fakapolitikale foki ia mo totonú. ʻOku mataʻāʻā mo moʻoni pea ʻaonga ʻa hono fakamoʻoniʻi ʻo ha meʻa “‘o hangē ko honau anga moʻoní,” (Sēkope 4:13) he ʻoku ʻi ai hano ola taʻengata ki he faʻahinga ʻo e tangatá. He ʻikai tokanga ʻa Sētane ia ki hono talaki e pōpoaki ʻo ʻetau tuí mo e tokāteline ʻo e ongoongoleleí ʻo pehē ʻoku faʻaliliua ia ʻo fakatatau mo hotau tūkungá. ʻOku hoko ʻa hono fakapapauʻi taʻetoeveiveiua ʻo ha moʻoni ʻo e ongoongoleleí, ko ha taula ia ki heʻetau moʻuí; ʻoku pau mo falalaʻanga ʻo hangē ko e Fetuʻu ʻo e Pole Noaté. ʻOku fakatāutaha ʻaupito ʻa e fakamoʻoní pea ʻoku malava ke kehekehe pē ʻetau fakamoʻoní he ʻoku makehe ʻa e toko taha kotoa pē. Ka neongo ia, ʻoku kau e ngaahi moʻoni mahino mo faingofua ko ʻení ʻi
he fakamoʻoni kotoa pē ʻoku fai fekauʻaki mo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo toe fakafoki maí:
- • ʻOku moʻui ʻa e ʻOtuá. Ko Ia ʻetau Tamai Hēvani ʻofá pea ko ʻEne fānau kitautolu.
- • Ko Sīsū Kalaisi ʻa e ʻAlo ʻo e ʻOtua moʻuí pea ko e Fakamoʻui Ia ʻo e māmaní.
- • Ko Siosefa Sāmitá ko e palōfita ʻa eʻ Otuá naʻe fakafoki mai ai ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻi hotau kuongá.
- • Ko e Tohi ʻa Molomoná ko e folofola ia ʻa e ʻOtuá.
- • Ko Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī mo hono ongo tokoní mo e kau mēmipa ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, ko e kau palōfita, kau tangata kikite mo e kau tangata maʻu fakahā ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí.
ʻI heʻetau maʻu ha ʻilo ʻoku loloto ange ki he ngaahi moʻoni ko ʻení pea mo e palani ʻo e fakamoʻuí ʻo fakafou ʻi he mālohi mo e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻe lava ke tau “‘iloʻi ai [ʻa hono moʻoni] ʻo e meʻa kotoa pē” (Molonai 10:5).
ʻE Founga Fēfē Haʻate Maʻu ha Fakamoʻoní?
ʻOku tau ʻiloʻi kotoa pē ʻoku faingofua ange ke te talanoa fekauʻaki mo ha fakamoʻoni ʻi haʻate feinga ke maʻu ia. Ko e founga hono maʻu ʻo ha fakamoʻoní, ʻoku makatuʻunga ia ʻi he fono ʻo e ututaʻú: “He ko ia ʻoku tūtuuʻi ʻe he tangatá, ko ia te ne utú foki” (Kalētia 6:7). ʻOku ʻikai ha lelei ʻe maʻu taʻe fou he ngāué mo e feilaulaú. Kapau te tau ngāue mālohi ke maʻu ha fakamoʻoni, te ne toe fakamālohia ange ai kitautolu mo ʻetau fakamoʻoní. Pea kapau te tau vahevahe ʻa ʻetau fakamoʻoní, ʻe tupulaki ia.
ʻOku kau e fakamoʻoní ʻi he koloa mahuʻinga taha he ʻoku ʻikai maʻu noaʻia pe taʻeʻuhinga pē ia, ʻoku ʻikai lava ke fakatau mai ʻaki ha koloa fakaemāmani pea ʻoku ʻikai lava ke foaki ia ko ha meʻaʻofa pe tukufakaholo mai mei heʻetau ngaahi kuí. He ʻikai lava ke tau fakafalala ki he fakamoʻoni ʻa e kakai kehé. ʻOku fie maʻu ke tau ʻiloʻi tonu ʻe kitautolu. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī, “‘Oku maʻu ʻe he mēmipa Siasi kotoa pē ha fatongia ke ne ʻiloʻi tonu ʻiate ia ʻi he tui taʻe veiveiua ko Sīsuú ko e ʻAlo toetuʻu mo moʻui ʻo e ʻOtua moʻuí” (“Fear Not to Do Good,” Ensign, May 1983, 80).
ʻOku maʻu ʻa e ʻilo fakapapau mo e fakamoʻoni mālohi ko ʻení mei he fakahā fakaʻotua ko ia “ko e fakamoʻoni kia Sīsuú, ko e laumālie ia ʻo e kikité” (Fakahā 19:10).
ʻOku tau maʻu e fakamoʻoni ko ʻení he taimi ʻoku lea ai e Laumālie Māʻoniʻoní ki hotau laumālié. Te tau maʻu ha ongo ʻoku nonga mo ha fakapapau taʻe toeveiveiua, ʻa ia ko e tupuʻanga ia ʻo ʻetau fakamoʻoní mo ʻetau loto fakapapaú, neongo pe ko e hā hotau anga fakafonuá, matakalí, lea fakafonuá pe puipuituʻa fakasosiale mo fakaʻekonōmiká. ʻE hoko e ngaahi ueʻi ko ʻeni ʻa e Laumālié, kae ʻikai ko e fakakaukau pē ʻa e tangatá, ko e fakavaʻe totonu mo pau ke langa ai ʻetau fakamoʻoní.
ʻE hoko maʻu pē ʻa e tui mo ʻilo kia Sīsū Kalaisi mo ʻene misiona fakalangí ko e uho ʻo e fakamoʻoni ko ʻení, ʻa Ia naʻe folofola ʻo pehē, “Ko au ko e halá, mo e moʻoní, pea mo e moʻuí” (Sione 14:6).
Ko e hā leva ha founga te tau maʻu ʻaki ha fakamoʻoni fakafoʻituitui ʻoku aka ʻi he fakamoʻoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní? ʻOku fakamatalaʻi mai e foungá ʻi he folofolá:
ʻUluakí: Holi ke tui. ʻOku poupouʻi kitautolu ʻe he Tohi ʻa Molomoná ke tau “‘Ā hake ʻo fakaake homou ʻatamaí, ʻo ʻahiʻahiʻi ʻa ʻeku ngaahi leá pea ngāueʻaki ha kihiʻi konga siʻi ʻo e tuí, . . . kapau foki ʻoku ʻikai ke mou fai ha meʻa lahi ange ʻi he holi pē ke tuí” (ʻAlamā 32:27).
Mahalo ʻe pehē ʻe ha niʻihi, “He ʻikai lava ke u tui; ʻOku ʻikai ko ha taha lotu au.” Fakakaukau angé, kuo talaʻofa mai ʻe he ʻEikí ha tokoni fakalangi kapau te tau maʻu pē ha holi ke tui, ka kuo pau ke hoko ia ko ha loto fie tui moʻoni kae ʻikai ko ha fakangalingali pē.
Uá: Fekumi ʻi he folofolá. ʻAi haʻo ngaahi fehuʻi; vakavakaiʻi kinautolu; peá ke fekumi ʻi he folofola ke maʻu ai ʻa e talí. ʻOku toe ʻomi foki ʻe he Tohi ʻa Molomoná ha faleʻi lelei maʻatautolu: “Kapau te mou fakaʻatā ha potu homou lotó, ke tō ai ha tenga” ʻo fakafou ʻi hono ako fakamātoato ʻo e folofolá, ʻe kamata leva ʻa e tenga lelei ko iá ke “tupu ʻi homou lotó” ʻo kapau he ʻikai ke ke fakafisingaʻi ia ʻi hoʻo taʻetuí. ʻE hanga ʻe he tenga lelei ko ʻení ʻo “langaʻi hake . . . [ho] lotó” mo “fakamaama [ho] ʻatamaí” (ʻAlamā 32:28).
Tolú: Fai e finangalo ʻo e ʻOtuá; ʻo tauhi ʻa e ngaahi fekaú. ʻOku ʻikai feʻunga pē ke fai hano tālangaʻi fakapoto, kapau ʻoku tau fie ʻiloʻi moʻoni pe kuo toe fakafoki mai ki he māmaní ʻa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá. ʻOku ʻikai feʻunga foki ʻa e ako noa pē ki aí. Kuo pau ke tau kau atu foki ki he ngāué, ʻa ia ko hono ʻuhingá ke tau ako pea tau fai ʻa e finangalo ʻo e ʻOtuá.
ʻOku fie maʻu ke tau haʻu kia Kalaisi pea muimui ki Heʻene ngaahi akonakí. Kuo akoʻi mai ʻe he Fakamoʻuí: “Ko ʻeku akonakí ʻoku ʻikai ʻaʻaku, ka ʻoku ʻaʻana naʻá ne fekau aú. Pea ko ia ia ʻe fai ki hono finangaló, te ne ʻilo ʻa e akonakí, pe ʻoku ʻi he ʻOtuá ia, pe ko ʻeku lea ʻiate au pē” (Sione 7:16–17; toki tānaki atu ʻa e fakamamafá). Pea naʻá Ne pehē, “Kapau ʻoku mou ʻofa kiate au, fai ʻeku ngaahi fekaú” (Sione 14:15).
Faá: Fakalaulauloto, ʻaukai mo lotu. Ke maʻu ha ʻilo mei he Laumālie Māʻoniʻoní, kuo pau ke tau kole ki he Tamai Hēvaní ke maʻu ia. Kuo pau ke tau falala ʻoku ʻofeina kitautolu ʻe he ʻOtuá pea te Ne tokoni ke tau ʻiloʻi e ngaahi ueʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOku fakamanatu mai ʻe he Tohi ʻa Molomoná:
“Ka [mou] . . . lau ʻa e ngaahi meʻá ni, . . . manatuʻi ʻa e anga ʻo e ʻaloʻofa ʻa e ʻEikí ki he fānau ʻa e tangatá, talu mei he ngaohi ʻo ʻĀtamá ʻo aʻu mai ki he kuonga te mou maʻu ai ʻa e ngaahi meʻá ni, pea mou fifili ki ai ʻi homou lotó.
“. . . Kole ki he ʻOtua ko e Tamai Taʻengatá, ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, pe ʻoku . . . moʻoni ʻa e ngaahi meʻá ni; pea kapau te mou kole ʻaki ʻa e loto fakamātoato mo e loto moʻoni, ʻo tui kia Kalaisi, te ne fakahā kiate kimoutolu ʻa hono moʻoní ʻi he ivi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní” (Molonai 10:3–4).
Pea naʻe pehē ʻe he palōfita ko ʻAlamaá:
“‘Oku ou fakamoʻoni kiate kimoutolu, ʻoku ou ʻiloʻi ʻoku moʻoni ʻa e ngaahi meʻá ni. Pea ʻoku mou pehē ʻoku ou ʻiloʻi fēfē hono moʻoní?
“. . . Vakai, kuó u ʻaukai mo lotu . . . koeʻuhí ke u ʻiloʻi ʻe au ʻa e ngaahi meʻá ni. Pea . . . kuo fakahā ia kiate au ʻe he ʻEiki ko e ʻOtuá, ʻaki hono Laumālie Māʻoniʻoní; pea ko ia ʻa e laumālie ʻo e fakahaá” (ʻAlamā 5:45–46).
Siʻoku ngaahi tokoua mo e tuofāfine, naʻe maʻu ʻe ʻAlamā ʻa e fakamoʻoni ko ʻení ʻi heʻene lotu mo ʻaukai ʻi he taʻu ʻe 2,000 tupu kuohilí, pea ʻe lava ke hoko foki kiate kitautolu ʻa e meʻa toputapu tatau pē.
Ko e Hā Hono ʻAonga ʻo ha Fakamoʻoní?
ʻOku ʻomi ʻe he fakamoʻoní ke tau vakai mo maʻu ha loto moʻoni mo ha fakavaʻe pau ke langa ai ha moʻui ʻoku mahuʻinga mālié mo tau tupulaki fakatāutaha. Ko ha tupuʻanga pau ia ʻo e lototoʻá, ʻa ia ko hato takaua totonu mo faivelenga lolotonga e ngaahi taimi fakafiefia mo fakamamahí. ʻOku ʻomi ʻe he fakamoʻoní ha taumuʻa ʻo e ʻamanaki leleí mo e fiefiá. ʻOkú ne tokoni ke tau tanumaki ha laumālie ʻo e fakatetuʻa lelei ki he kahaʻú mo e fiefiá pea malava ai ke tau fiefia ʻi he ngaahi fakaʻofoʻofa ʻo natulá. ʻOku ueʻi kitautolu ʻe he fakamoʻoní ke tau fili ki he totonú he taimi kotoa pē pea ʻi he tūkunga kotoa pē. ʻOkú ne fakaʻaiʻai kitautolu ke tau ofi ange ki he ʻOtuá, ʻo malava ai ke Ne toe ofi mai ai kiate kitautolu (vakai, Sēmisi 4:8).
Ko ʻetau fakamoʻoni fakafoʻituituí, ko ha pā maluʻanga ia ʻoku hangē ha vaʻa ukameá ʻo ne maluʻi kitautolu ʻi he fakapoʻulí mo e puputuʻú.
Naʻe hanga ʻe he fakamoʻoni ʻa Nīfaí ʻo ʻoange kiate ia ha lototoʻa ke ne tuʻu hake pea lau ia ko ha taha talangofua ki he ʻEikí. Naʻe ʻikai ke ne lāunga, veiveiua pe manavasiʻi, neongo pe ko e hā ʻa e meʻa ne hokó. ʻI he taimi faingataʻá, naʻá ne pehē, “Te u ʻalu ʻo fai ʻa e ngaahi meʻa kuo fekau ʻe he ʻEikí, he ʻoku ou ʻiloʻi . . . te ne teuteu ha . . . hala ke . . . malava . . . ʻo fai [ia]” (1 Nīfai 3:7).
Hangē ko hono ʻafioʻi ʻe he ʻEikí ʻa Nīfaí, ʻoku pehē pē hono ʻafioʻi mo ʻofeina kitautolu ʻe he ʻEikí. Ko hotau taimí ʻeni; ko hotau kuongá ʻeni. ʻOku tau ʻi he feituʻu ʻoku fai ai e ngāué. ʻE fakalotoa kitautolu ʻe heʻetau fakamoʻoni fakafoʻituitui mālohí, pea tau liliu ʻo faitāpuekina ai ʻa e māmaní. Ko ʻeku fakamoʻoní ia ʻoku ou tuku kiate kimoutolu fakataha mo ʻeku tāpuakí, ʻi heʻeku hoko ko ha ʻAposetolo ʻa e ʻEikí, ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.