The Christus statueThe Church of Jesus Christ of Latter-day Saints Search | Feedback | Site Map | Help | Country Sites |
Home Gospel Library General Conference
Conferences
ʻOkatopa 2006
‘Unu Ke Toe Ofi Ange Kiate Ia

‘Unu Ke Toe Ofi Ange Kiate Ia

ʻEletā Craig A. Cardon
ʻO e Kau Fitungofulú

Ko e lakanga fakataulaʻeikí ʻokú ne ʻunuakiʻi ke ofi ange ha taha ki he ʻOtuá ʻi he ngāue ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻo fakafou ʻi he fakanofo, ngaahi ouau, pea mo hono fakaleleiʻi ʻo e ngaahi natula fakafoʻituituí.

ʻEletā Craig A. Cardon ʻI he ngaahi taʻu kuo hilí ne hiki ai homa fāmilí, ʻa ia ne kei iiki ʻema fānaú, ki ha ʻapi ne tuʻu ʻi he ngataʻanga ʻo e nofó ʻi he koló he taimi ko iá, pea naʻe lava ke mau mamata ai ki he ngaahi moʻunga ʻi he fakahahaké. ʻI ha ʻaho Mōnite ʻe taha, hili ʻa ʻeku teuteu pea kamata ke u fakavavevave atu ki he ngāué, ne hū mai ki loki homa foha taʻu ono ko Kelekí ʻokú ne taki mai hono tehina taʻu ono ko ʻAniteluú. Naʻe sio fakamamaʻu hake ʻa Keleki kiate au mo pehē mai, “Tangataʻeiki, naʻe talamai ʻe heʻeku faiakó he Palaimelí ʻaneafi kapau ʻokú ke maʻu e lakanga fakataulaʻeikí, ʻe lava ke ke hiki e ngaahi moʻungá. Naʻá ku fakahā ange ʻeni kia ʻEnitī pea ʻoku ʻikai tui mai ia kiate au. Tangataʻeiki, ʻokú ke maʻu ʻa e lakanga fakataulaʻeikí, ʻikai ko ia?” Naʻá ne tafoki hake leva ʻo tuhu ki tuʻa he matapā sioʻatá pea toe sio mai mo pehē, “Tangataʻeiki, sio ki he ngaahi moʻunga ko eé? Hikiʻi ia!”

Ne hoko heni ha meʻa fakangalongataʻa moʻoni. Naʻá ku houngaʻia ʻi heʻeku maʻu ha ongo foha kei iiki kuo kamata ʻa ʻena ako fekauʻaki mo e lakanga fakataulaʻeikí pea ʻe hokohoko atu pē ʻi he toenga ʻo ʻena moʻuí.

Neongo ne akoʻi moʻoni ʻe he ʻEikí ʻa kinautolu naʻá Ne foaki ki ai ʻa e lakanga fakataulaʻeikí ʻe lava ʻe he tuí ke hiki ʻa e ngaahi moʻungá1 —pea kuo hiki ha ngaahi meʻa peheni ne hoko,2 —ʻoku ou fakaʻamu ke ʻomi ha mahino lahi ange ki he konga ko ia ʻo e tokāteline ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻa ia ʻokú ne ʻunuakiʻi ʻa e fakafoʻituituí ke ofi ange ki he ʻOtuá, pea ʻoange ha faingamālie ke moʻui ʻo taʻengata ʻi Hono ʻaó. ʻOku fekauʻaki ʻa e tokāteline ko ʻení mo e ngaahi foha pea mo e ʻofefine ʻo e ʻOtuá. Ko ia ai ʻoku ou lotua ʻe tokoni atu e lea te u faí ki he ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine ʻo e ʻOtuá.

ʻI he 1823, ne hā ai e ʻāngelo ko Molonaí kia Siosefa Sāmita peá ne lau ange ha ngaahi potufolofola, ʻo kau ai e tohi ʻa Malakaí: “Vakai, te u fakahā kiate kimoutolu ʻa e Lakanga Taulaʻeikí ʻi he nima ʻo ʻIlaisiā ko e palōfitá.”3 Ne tupu mei he fuofua fakamatala ko ʻeni ne hiki ʻo fekauʻaki mo e lakanga fakataulaʻeikí ʻi he kuonga ko ʻení, ʻa e ʻamanaki atu ki ha ngāue ʻe fakahoko ʻi he ngaahi taʻu ka hoko maí.

ʻI he 1829, ne toe fakafoki mai ʻe Sione Papitaiso ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné4 pea taimi siʻi pē ne toe fakafoki mai ʻe Pita, Sēmisi mo Sione ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí.5

ʻI he 1836, naʻe toe fakafoki mai ʻe Mōsese mo ʻIlaiase e ngaahi kī ʻo hono tānaki fakataha ʻo ʻIsilelí pea mo e tufakanga ʻo e ongoongolelei ʻo ʻĒpalahamé,6 pea toki hoko ki ai hono fakafoki mai ʻe ʻIlasiā e ngaahi kī ʻo e fai fakamaʻú. ʻOku fakaʻosi e fakahaá ʻi hono fakahā ʻe ʻIlaisiā ki he Palōfita ko Siosefá ʻo pehē, “Kuo tuku mai ʻa e ngaahi kī ʻo e kuonga fakakosipelí ni ki homo nimá.”7

ʻI hono maʻu kotoa ko ia ʻi māmani e mafai, lakanga mo e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ne fakamamafaʻi ai ʻe he ʻEikí ki he Palōfitá he 1841, ʻa e mahuʻinga ʻo hono langa ʻo e ngaahi temipalé, ʻa ia ʻe foaki ai ʻe he ʻEikí ki Heʻene fānaú ʻa e ngaahi ouau ʻo e lakanga fakataulaʻeikí pea mateuteu ai Hono ngaahi fohá mo e ʻofefiné ke toe foki hake ki Hono ʻaó.8

Naʻá Ne pehē: “Langa ʻa e falé ni . . . ke u lava ke fakahaaʻi ai ʻa ʻeku ngaahi ouaú ki hoku kakaí;

“He ʻoku ou loto ke fakahā . . . ʻa e ngaahi meʻa ʻoku kau ki he kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá.”9

Naʻe tomuʻa akoʻi ʻe he ʻEikí ʻi Ketilani ʻa e Palōfita ko Siosefá ʻo fekauʻaki mo e fakapapau mo e fuakava ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ʻo ne fakamatalaʻi ʻa e ngaahi tuʻunga ʻe lava ke maʻu ai ʻa e ngaahi tāpuaki kuo talaʻofa maí.10 Ne tupulaki ʻi Nāvū ʻa e mahino ki he natula taʻengata mo e mālohi ʻo e lakanga fakataulaʻeikí11 ʻi hono tāpuekina ʻo e kotoa ʻo ʻEne fānau faivelengá, ʻo tatau pē pe ʻi he moʻuí ni pe moʻui kahaʻú.12 Neongo ʻoku foaki ʻa e lakanga fakataulaʻeikí ki he ngaahi foha faivelenga ʻo e ʻOtuá, ka ʻoku hoko foki ʻa Hono ngaahi ʻofefiné ko e konga ʻo Hono kakai ʻokú Ne fakahā ki ai ʻa ʻEne ngaahi ouau ʻo e lakanga fakataulaʻeikí. Pea ʻe lava ke maʻu ʻe he kakai tangata mo fefine kotoa pē ʻoku tui kia Sīsū Kalaisí, ʻa e ngaahi ouaú pea kātaki ʻi he tui ki he ngataʻangá ʻa e tāpuaki ko ia ne talaʻofa maí, ʻa e “meʻa kotoa pē ʻoku maʻu ʻe [he] Tamaí.”13 “Ko ia ʻoku fakahā ʻi he ngaahi ouau [ʻo e Lakanga Taulaʻeiki faka-Melekisētekí], ʻa e mālohi ʻo e anga faka-ʻOtuá.”14

ʻOku toki lava pē ke maʻu ʻe ha tangata pea mo ha fefine ʻa e ouau fakatemipale māʻolunga tahá ʻi he taimi ʻe silaʻi ai kinaua pea faʻu fakataha ha fāmili ʻoku taʻengatá. ʻOku makatuʻunga ʻi he mālohi ʻo e ouaú ni pea mo e ngaahi ouau kehe kotoa pē ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻa hono tāpuekina ʻa e ngaahi fāmili ʻo e māmaní.15 ʻOku mātuʻaki mahuʻinga ʻa e ouau silá ki he ngaahi taumuʻa ʻa e ʻEikí pea kuó Ne talaʻofa ʻaki ki he kau faivelenga ne ʻikai silaʻi ʻi he moʻuí ni ʻo ʻikai ko hanau foʻui, ʻa e tāpuakí ni ʻi he maama kahaʻú.16 ʻOku ʻikai ha toe tokāteline ʻi he ngaahi tui fakalotú kotoa te ne fakapapauʻi mai ʻa e ʻofa tatau ko ia ʻa e ʻOtuá ki Hono ngaahi fohá mo e ʻofefiné fakatouʻosi.

ʻOku maʻu foki ʻe he lakanga fakataulaʻeikí ʻa e mālohi ke liliu hotau ngaahi natulá. Hangē ko ia ne tohi ʻe Paulá, “[Kuo ngaohi ʻa kinautolu kotoa kuo fakanofo ki he lakanga fakataulaʻeiki ko ʻení ke tatau mo e ʻAlo ʻo e ʻOtuá].”17 ʻOku ʻikai ngata pē ʻa ʻena faitataú ʻi he fakanofó mo e ouaú, ka ʻi hono fakahaohaoaʻi foki ʻo e loto fakatāutahá, ʻa ia ko ha meʻa ʻoku “fakahoko ʻi ha vahaʻa taimi”18 ʻi heʻetau “[fakavaivai] ki he ngaahi ueʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní pea [tuku atu] ʻa e tangata fakaekakanó.”19 ʻI he taimi ʻoku fakanofo ai ha tangata ki he Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí, ʻokú ne kau ai ki ha “lakanga”20 ʻa ia ʻe lava ke fakaleleiʻi ai ia ʻo fakafou ʻi he ngāue tokoni ki he niʻihi kehé, kae tautautefito ki hono fāmilí tonu, pea tāpuekina ʻe he takaua ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní maʻu ai pē.21

Naʻe fakahinohinoʻi mai ʻe he ʻEikí ʻa kitautolu kotoa ʻi Heʻene akoʻi ki he kau maʻu lakanga fakataulaʻeikí, ʻoku fakangata ʻe he taʻe angatonú ʻa e ngaahi mālohi fakalangi pe ivi takiekiná, ka ʻoku fakamālohia kinaua ʻe he angatonú. Naʻá ne fakahā mai ʻa e ngaahi ʻulungāanga ʻokú ne “fakafuofufuolahi ʻa e laumālié” ʻo hangē ko e “feifeingaʻi, . . . kātaki fuoloa, . . . anga-vaivai[,] . . . anga-malū, . . . ʻofa taʻemālualoi[,] . . . anga-ʻofa, mo e ʻilo haohaoá.”22 Naʻá ne tānaki atu ʻa e fakahinohino ko ʻení: “Tuku foki ke fonu ʻa ho lotó ʻi he manavaʻofa ki he kakai fulipē, pea ki he fale ʻo e tuí pea tuku ke ngaohi ke fakaʻofoʻofa maʻu ai pē ʻe he angamaʻá ʻa hoʻo ngaahi fakakaukaú; pea ʻe ʻāsili mālohi ʻa hoʻo falalá ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá; pea ko e akonaki ʻo e lakanga taulaʻeikí ʻe mokulu ia ki ho laumālié ʻo hangē ko e ngaahi hahau mei he langí.”23

ʻOku mahuʻinga ke ʻiloʻi ko e hili hono fakaafeʻi kitautolu ke tau ʻofa faka-Kalaisi ki he “kakai kotoa peé,” naʻe tānaki atu ʻe he ʻEikí ʻa e kupuʻi lea ko ʻení, “pea ki he fale ʻo e tuí.” Ko e hā nai hono ʻuhingá? ʻOku ʻikai nai ke kau ʻi he “kakai kotoa pē” ʻa e fale ʻo e tuí? Fakakaukau ki he ngaahi tuʻunga ʻoku ʻomi ʻi hono toe tānaki mai ʻa e kupuʻi lea ko ʻení ke ʻuhinga tonu mai ia, “ki [homou] fale totonu ʻo e tuí.” Meʻapangó, ʻoku ʻi ai ha niʻihi ʻi he Siasí ʻoku nau fakahaaʻi ha ʻofa faka-Kalaisi lahi ange ki he niʻihi ʻoku ʻikai ko e mēmipa honau fāmilí ʻi he ʻofa ʻoku nau fakahaaʻi ki honau malí mo e fānaú, ngaahi tokoua mo e tuofāfiné pea mo e mātuʻá. ʻE lava ke nau fakahaaʻi ʻenau anga-ʻofá ʻi he ʻao ʻo e kakaí lolotonga ia ʻoku nau tō mo tanumaki fakapulipuli pē ʻa e ngaahi tenga ʻo e fekeʻikeʻí, mo tukuhifo ʻa kinautolu ʻoku totonu ke ofi taha kiate kinautolú. ʻOku ʻikai totonu ke hoko ʻa e ngaahi meʻá ni.

Naʻe folofola leva ʻa e ʻEikí fekauʻaki mo e ngaahi fakakaukau ʻoku ngaohi ke fakaʻofoʻofa—teuteuʻi mo maluʻi —maʻu ai pē ʻe he angamaʻá. ʻOku fakaliliʻa ʻa e ngaahi fakakaukaú ni ʻi he angahalá.24 ʻOkú ne fakaʻatā ʻetau fetuʻutakí ke “‘Io pē hoʻomou ʻió; mo ʻikai pē hoʻomou ʻikaí,”25 ʻo ʻikai ha kākā. ʻOku nau vakai ki he lelei mo e meʻa ʻe malava ʻe he kakai kehé, pea ʻikai fakalotosiʻi kinautolu ʻe he ngaahi tōnounou ʻi he niʻihi kehé.

ʻOku fakaʻosi ʻaki e vēsí ha fakahinohino fakaʻofoʻofa kau ki ha founga fakalelei. Koeʻuhí ke mahino lelei ange ʻa hono fakahoko ʻo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ko ʻení ʻi hono fakaleleiʻi ʻo ʻetau moʻui fakafoʻituituí, fakakaukau angé ki ha ipu vai ʻe ua, ʻokú na ʻasi tatau pē ki tuʻa pea tuku kinaua ʻi ha loki ʻoku ʻafu ʻaupito. Hili ha kiʻi taimi, kuo kamata ke mao ʻa e vai ʻi he ipu ʻe taha he naʻe kehe hono fua māfaná, naʻe teuteuʻi ia ʻo ʻikai tomuʻa fai ha ʻilo ki ai, lolotonga iá, naʻe mātuʻu mo taʻe liliu pē ʻa e ipu ia ʻe tahá. Naʻe ʻikai ke fakamālohiʻi ke “tafe mai”26 ʻa e maó ʻi he ipu ʻe tahá, kae ʻikai maʻu ʻe he ipu ʻe tahá ha meʻa. ʻOku hoko ʻi he founga tatau ʻa e ngaahi ʻulungāanga ʻokú ne fakatupulekina ʻa e lotó, ʻa e ʻofa faka-Kalaisi ki he niʻihi kehé, kae tautautefito ki he mēmipa tonu hotau fāmilí; pea mo ngaohi maʻu ai pē ʻe he anga-maʻá e ngaahi fakakaukaú ʻaki ʻa e anga-leleí pe fua māfana fakalaumālié ke fakaʻatā ʻa e tokāteline ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ke tafe hifo ki heʻetau moʻuí.

Ko ia ai ko e lakanga fakataulaʻeikí ʻokú ne ʻunuakiʻi ke ofi ange ha taha ki he ʻOtuá ʻi he ngāue ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻo fakafou ʻi he fakanofo, ngaahi ouau, pea mo hono fakaleleiʻi ʻo e ngaahi natula fakafoʻituituí, pea lava leva ke maʻu ʻe he fānau ʻa e ʻOtuá ʻa e faingamālie ke nau hoko ʻo hangē ko Iá pea nofo ʻo taʻengata ʻi Hono ʻaó—ko ha ngāue ia ʻoku maʻongoʻonga ange ʻi hono hiki ʻo ha ngaahi moʻunga.27

ʻOku ou fakaʻosi ʻaki hono ʻoatu fakataha ʻa ʻeku lotú mo e lotu ʻa Tōmasi Kelí, ʻa ia ne toe liliu hono fakaleá ʻe Paʻale P. Palati:

Hangē ko e hahau tō mei he langí
ʻO ne ngangana ki he funga mohukú
Toe fakaafe ia, he naʻe fakataumuʻa ki ai
ʻO fakatatau mo hoʻo fie maʻú.

Tuku ke pehē hoʻo akonakí, ʻEiki,
Fonu ʻaloʻoa pea mo ʻomi mei langai,
Kuó ke tāpuekina ke oko ʻo ʻaonga
Ke fakahoko hoʻo ngāe ʻoku fai ʻi he ʻofá.28

ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.

Maʻuʻanga fakamatalá

1. Vakai, Mātiu 17:20.

2. ʻEta 12:30; Mōsese 7:13; vakai foki, Sēkope 4:6; Hilamani 10:9.

3. Hisitōlia—Siosefa Sāmita 2:38.

4. Vakai, T&F 13.

5. Vakai, T&F 18:9; 27:12.

6. Vakai, T&F 110:11–12.

7. T&F 110:13–16.

8. Hangē ko ia ʻoku hā ʻi he ngaahi fakahinohino ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻi he loki ʻi ʻolungá ʻi hono falekoloa ʻi Nāvuú, naʻe toe fakafoki mai ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi ouau ʻo e temipalé ki he māmaní kimuʻa peá ne fakahaaʻi kinautolu pe foaki ia ki Hono kakaí ʻi he Temipale Nāvuú, ʻo hangē ko ia ʻokú Ne kei hokohoko atu he ʻahó ni ʻi he kotoa ʻo Hono ngaahi temipalé, ʻo ō fakataha mo e fakahā fakafoʻituituí pea mo e ueʻi fakalaumālié. (vakai, History of the Church, 5:1–2).

9. T&F 124:40–41; toki tānaki atu ʻa e fakamamafá; vakai foki, veesi 31–32, 34, 39.

10. Vakai, T&F 84:33–42.

11. Vakai, T&F 128:8–9.

12. Vakai, T&F 137:7–9; vakai foki, Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí (2004), 99–100.

13. T&F 84:38.

14. T&F 84:20.

15. Vakai, ʻĒpalahame 2:11.

16. “Kuo fakamahinoʻi mai ʻe he kau palōfitá he ikai taʻofi ha tāpuaki mei ha taha ʻo e ngaahi foha pe ʻofefine ʻo e ʻOtuá kapau ʻoku nau ʻofa ʻiate Ia, tui kiate Ia, tauhi ʻEne ngaahi fekaú pea kātaki ʻi he faivelenga ki he ngataʻangá” (M. Russell Ballard, Counseling with Our Councils: Learning to Minister Together in the Church and in the Family [1997], 55.) “Ko kinautolu ʻoku feʻunga mo e [sila ʻi he temipalé mo e fāmili taʻengatá] ngaahi tāpuaki ko iá, te nau maʻu ia ʻi he moʻuí ni pe ʻi he moʻui kahaʻú.” ʻEletā Richard G. Scott, “Ko e Mālohi ʻo e Anga-māʻoniʻoní,” Liahona, Sānuali 1999, 84.

17. Joseph Smith Translation, Hebrews 7:3; vakai foki, Mōsese 1:6.

18. Mōsese 7:21.

19. Mōsaia 3:19.

20. ʻAlamā 13:2, 16; T&F 107:3.

21. Vakai, T&F 20:77, 79; 121:46.

22. T&F 121:41–42.

23. T&F 121:45.

24. Vakai, ʻAlamā 13:12.

25. Mātiu 5:37.

26. T&F 121:46.

27. Vakai, Mōsese 1:39.

28. “Ko e Hahau Tō Mei Langi,” Ngaahi Himí, fika 81.

 
© 2008 Intellectual Reserve, Inc. All rights reserved.   Rights and use information.  Privacy policy