Palesiteni James E. Faust
Tokoni Ua ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí
ʻOku ou fakamālō ko hono fakamālohia mo fakafoʻou ʻo e fale maʻongoʻongá ni ke hokohoko atu hono fakaʻaongaʻi ki hono fakahinohinoʻi mo langaki hake ai ʻo e fānau ʻa e ʻOtuá.
Ko ha lāngilangi pea mo ha faingamālie lelei moʻoni ke kau atu ki hono toe fakatapui ʻo e fale maʻongoʻongá ni ko e Tāpanekale Sōlekí, ʻa ia ʻoku tuʻu he fakahihifo ʻo e Temipale Sōlekí. ʻOku mau fakamālō atu ki he tokotaha kotoa pē ne kau mai ki he ngāue lahi ne fai ki he falé ni. ʻOku fakatautefito ʻemau fakamāloó ki he Kau Pīsopeliki Pulé: Pīsope H. Tēvita Peatoni, Pīsope Lisiate C. ʻEsilī, pea mo Pīsope Kifi B. Mekimālini, ʻi heʻenau ngāue fakatakimuʻa kāfakafa ʻi hono tataki e ngāue ki hono fakafoʻou mo toe fakaleleiʻi ʻa e Tāpanekale Sōlekí.
ʻOku ou manatu lelei pē ki heʻeku haʻu ki he Tāpanekalé ni heʻeku kei tamasiʻí. Naʻe papitaiso au heni. ʻI heʻeku kei tīkoní, naʻe ʻomi au ki heni heʻeku tangataʻeikí ki he fakataha lahi ʻa e lakanga fakataulaʻeikí. Naʻá ma aʻu mai ki heni ʻi ha miniti ʻe 15 ki muʻa pea naʻe faingofua pē ke maʻu hato sea ʻi he fakafaletoló.
ʻI he kei kamakamata ʻa e Siasí, ko e ongo fale pē naʻe langa ke fai ai e lotú ko e ongo temipale ʻi Ketilani mo Nāvuú. Naʻe fakatou langa kinaua ʻo fakatatau mo e fakahaá. Ko e fuofua fale naʻe hā he lekōtí ne langa ʻe he Siasí ke hoko ko ha falelotú, naʻe toe fakataumuʻa pē foki ia ke hoko ko ha faleako. Naʻe langa ʻaki ia e papá ʻi Mīsuli he 1831.1
ʻI he taimi naʻe fakatapui ai ʻa e Temipale Ketilaní he 1836, naʻe ʻosi fuʻu siʻisiʻi ia ke hao kotoa ki ai e Kāingalotu ne nau fie kau atu ki hono fakatapuí. Naʻe tohi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻa ʻene ongoʻi fakameʻapangoʻia he ʻikai ke hao ki he falé ha kakai toko lahi angé.2 Ka neongo ia, ʻi he fakautuutu ko ia hono ʻohofi e Kāingalotú mo honau kau takí ʻi Ketilaní, naʻe hiki leva ʻa e tefitoʻi faʻunga ʻo e Siasí ki Mīsuli ʻi he 1838, ka nau tuku leva ʻa e fale fakaʻofoʻofa ko ʻení.
Naʻe muimui pē ʻa e Temipale Nāvuú ki he sīpinga ʻo e Temipale Ketilaní ʻi he ngaahi loki fakatahaʻangá pea mo e fungavaka ʻuluaki mo uá. Ka ki muʻa pea ʻosi ʻa e Temipale Nāvuú he 1846, naʻe fakataha pē ʻa e Kāingalotú ʻi tuʻa, ʻo faʻa ofi atu pē ki he temipalé, ke nau fanongo ki he lea ʻa Siosefá pe kau taki kehe ʻo e Siasí. Naʻe faʻa aʻu pē he taimi ʻe niʻihi ʻo lauiafe ʻa e kau maʻu fakataha ko iá.
Hangē ko e tūkuhua naʻe fai ʻe Siaosi A. Sāmitá, “Ko tuʻa ʻa e feituʻu lelei taha naʻe matala ai ʻa e tui faka-Māmongá ʻi he taimi ʻo e Palōfita ko Siosefá.” Naʻe tupu ʻeni mei he “ʻikai ke [mau] langa ha fale lahi feʻunga ke hao ki ai e kāingalotú ki muʻa pea pekia ʻa e Palōfitá.”3
Ne faʻa hanga ʻe he kovi ʻa e ʻeá ʻo uesia fakatouʻosi e ngaahi ouau lotu ne fai ʻi tuʻá pea ongoʻi taʻefiemālie ai e kau leá mo e haʻofangá fakatouʻosi. Naʻe lea ʻa Palesiteni Siosefa F. Sāmita, ʻa ia naʻá ne manatuʻi lelei e ongoʻi taʻe fakafiemālie ne maʻu ʻi he ngaahi fakataha naʻe fai ʻi tuʻa, ʻo ofi atu pē ki he temipale Nāvuú, ʻo pehē:
“Ko Nāvū ʻa e fuofua feituʻu faiʻanga lotu ʻoku ou manatu ki aí. Naʻe fai ia ʻi ha kiʻi vaoʻakau ofi atu ki he temipalé. Ne u ʻalu ki ai mo ʻeku faʻeé ʻo fanongo ki ha kau tangata hangē ko Pilikihami ʻIongí, Hiipa C. Kimipoló, ʻOasoni Haiti, Paʻale P. Palati, Palōfita ko Siosefá pea mo e Pēteliake ko Hailamé. ʻOku ou manatuʻi lelei ʻeku ʻalu ki ha fakataha ʻi he vaoʻakaú, pea naʻe tuʻu hake ha saliote ʻi muʻa he haʻofangá pea naʻe tuʻu e palōfita ko Siosefá ʻi he salioté ʻo lea, feʻunga ia mo ha kamata tō ʻa e ʻuhá. Naʻe tuʻu hake ha toko taha pe ua ʻo fakamalumaluʻi ia ʻaki ha fakamalu ke ʻoua naʻa viviku. Naʻe tokolahi ha kakai ne ʻikai hanau fakamalu, pea naʻe fuʻu fakatupu ʻita mo taʻeoli ʻaupito ke te tangutu ai, ka ʻoku ou manatu lelei ki heʻeku kei tamasiʻí, naʻe ʻikai ha taha ʻe mavahe mei ai lolotonga ʻene leá.”4
Ki muʻa pea pekia ʻa e Palōfita ko Siosefá, naʻá ne tuʻutuʻuni ke langa ha tāpanekale mei he laá ke fakamalumalu ai ʻa e Kāingalotú lolotonga e ngaahi fakataha lalahí. ʻI he 1845, ʻi he meimei ʻosi hono langa ʻo e temipalé, naʻe fekauʻi atu ʻa ʻEletā ʻOasoni Haiti ʻo e Kōlomu ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ke toe foki ki he Hahaké ʻo fai ha kumi paʻanga ke fakatau mai ʻaki ha lā naʻe “meimei ʻiate ʻe fā afe” ke langa ʻaki ʻa e meʻa naʻe ui ʻe Pilikihami ʻIongi ko e “Tāpanekale ʻo e haʻofanga lotu ʻo Saioné.”5
Naʻe fakamatalaʻi ʻe Misa ʻOasoni Palati ʻa e tuʻuʻanga mo e sīpinga ʻo e tāpanekale laá ʻi ha tohi naʻá ne fai he ʻaho 30 ʻo ʻAokosi, 1845:
“ʻOku fakataumuʻa ke fokotuʻu ha tāpanekale lā ʻi muʻa ʻo fehokotaki mo e Temipalé ʻi he tafaʻaki fakahihifó. ʻE meimei ke fōtunga tatau e tāpanekalé mo e taimi ʻoku kalipa ai ʻa e māhiná; . . . ʻE feʻunga pē ʻa e ʻēlia ʻo hono fakavaʻé ke hao ai ha kakai ʻe toko valu afe pe taha mano; pea ʻe fakaholoholo ʻa hono ʻū seá mei lalo ki ʻolunga ʻo hangē ha fale heleʻuhilá.”6
ʻI he ʻaho hono hokó, naʻe kamata fakaʻataʻatā ai ʻe he kāingá ʻa e konga kelekele ke tuʻu ai ʻa e tāpanekale laá. Ka koeʻuhí ko e taulōfuʻu mai e fakatanga ʻa honau filí, naʻe pau ai ke mavahe ʻa e Kāingalotú mei Nāvū ko ia naʻe ʻikai pē ke langa ʻa e tāpanekalé ni ia. Ko ia naʻe fakaheka ai ʻe ʻOasoni Haiti he 1846 ʻa e “laá ki ha ʻū saliote ʻo fononga fakahihifo mo ia.”7 Kuo pehē ʻe ha niʻihi naʻe “fakaʻaongaʻi lelei ʻa e laá ki ha langa tēniti, mo e ʻufiʻufi saliote” ʻa e Kāingalotú ʻi he hikifononga ki he Teleʻa Sōlekí.8
Ko e Tāpanekale ko ia kuo langa ʻi he Temipale Sikuea ʻi Sōleki Sití, ʻoku meimei ke lahi tatau pē ia mo e tāpanekale lā ko ia naʻe fakaangaanga ke langa ʻi Nāvuú, pea hangē ko ia naʻe fokotuʻu ki he tāpanekale Nāvuú, ʻoku tuʻu foki mo ia ʻi he fakahihifo ʻo e temipalé. Pea ki he ngaahi meʻa kehé, hangē ko e hikifonua ki he hihifó, naʻe ʻosi mata meʻa hā mai pē ʻa Siosefa Sāmita ia ki ha tāpanekale maʻongoʻonga; pea naʻe fakahoko moʻoni ia ʻe Pilikihami ʻIongi.
Ko ia ko e tāpanekale naʻe ʻamanaki ke langa ʻi Nāvuú, neongo naʻe ʻikai ke langa ai, ko ha ʻīmisi tofu pē ia ʻo e fale fakahisitōliá ni. ʻI heʻeku kei tamasiʻí ne mau fanongo ki he konifelenisi lahí he letioó; ka ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi satelaité mo e meʻangāue fakaeonopōní, ʻoku mau fakamafola atu ai mei Sōleki Siti ki ha ngaahi fonua kehekehe he funga ʻo e māmaní he taimi tatau pē—ʻo hangē ko ia ʻoku tau fai he taimi ní—pea toki ʻohifo he satelaité ki ha ngaahi fale he funga māmaní. Naʻe fakahoko ʻeni tuʻunga ʻi ha ueʻi fakalaumālie naʻe fai ki he Kau Takí ke feau e ngaahi fie maʻu ʻa e kakai ʻi hotau kuongá mo e taimí. Ko ha sīpinga lelei ʻeni ʻo e founga ʻoku fakafaingofuaʻi ai ʻe he ʻEikí ʻa hono feau e ngaahi fie maʻu ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí. ʻOku ou fakamoʻoni ʻe kei hokohoko atu pē hono fakahā ʻe he ʻEikí ʻo fakafou mai Heʻene palōfita ko Kōtoni B. Hingikelií, ʻa e ngaahi hala mo e founga ke feau ʻaki e ngaahi fie maʻu ʻa e kāingalotu kotoa pē ʻi he Siasi tupu ʻafaʻafá ni.
ʻOku ou fakamālō ko hono fakamālohia mo fakafoʻou ʻo e fale maʻongoʻongá ni ke hokohoko atu hono fakaʻaongaʻi ki hono fakahinohinoʻi mo langaki hake ai ʻo e fānau ʻa e ʻOtuá. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.
Maʻuʻanga fakamatalá
1. Vakai, Richard W. Jackson, Places of Worship: 150 Years of Latter-day Saint Architecture (2003), 16.
2. Vakai, History of the Church, 2:410-11.
3. Deseret News, Aug. 29, 1855, 194.
4. “The Spirit of Worship,” Improvement Era, June 1910, 749–50.
5. Brigham Young to the Saints Abroad, June 17, 1845, ‘i he New York Messenger, August 16, 1845; vakai foki, History of the Church 7:427; Elden J. Watson, “The Nauvoo Tabernacle,” Brigham Young University Studies, spring 1979, 416.
6. Orson Pratt to Reuben Hedlock, August 20, 1845, ‘i he New York Messenger, Aug. 30, 1845, 67; vakai foki, Brigham Young University Studies spring 1979, 420.
7. Glen M. Leonard, Nauvoo: A Place of Peace, a People of Promise (2002), 479–80.
8. Brigham Young University Studies spring 1979, 421; vakai foki, William Smith claim noted in Glen M. Leonard, 754 note 86.