The Christus statueThe Church of Jesus Christ of Latter-day Saints Search | Feedback | Site Map | Help | Country Sites |
Home Gospel Library General Conference
Conferences
ʻEpeleli 2007
Fakatomalá mo e Uluí

Fakatomalá mo e Uluí

ʻEletā Russell M. Nelson
ʻO e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá

Ko e laumālie fakatomalá ko ha laumālie kuo ului pea ko e laumālie kuo uluí ko ha laumālie fakatomala.

ʻEletā Russell M. NelsonLolotonga ʻema fononga meʻalele atu mo ʻEletā Tēvita S. Pekisitā he taʻu kuo ʻosí ki ha konifelenisi fakasiteiki, ne ma afe ʻi ha falekai. ʻI heʻema foki mai ki mui ange ki heʻema meʻalelé, ne fākaui mai ha fefine kiate kimaua. Naʻá ma ʻohovale ʻi hono fōtungá. Ko ʻene teuteú (pe taʻe teuteú) te u ala ui fakalelei pē ia ko e “toma hohaʻa.” Naʻá ne ʻeke mai pe ko ha ongo kaumātuʻa kimaua ʻi he Siasí. Peá ma talaange ʻio. Naʻe ʻikai toe mataʻofi ʻene fakamatala mai e fakamamahi ʻo ʻene moʻuí mo ʻene mafasia he angahalá. Ko hono taʻu 28 pē ʻeni, ka ʻoku moʻui mamahi. Kuó ne ongoʻi ʻoku ʻikai hano toe mahuʻinga pe ha ʻuhinga ke kei moʻui ai. ʻI heʻene fakamatalá, naʻe kamata ke hāsino mai ʻa e lelei ʻene moʻuí. Naʻá ne fehuʻi pē mo tangi, pe ʻoku ʻi ai nai ha toe ʻamanaki ki ai, ʻi ha faʻahinga founga ke hao ai mei he vanu ʻo e taumuʻa valeá.

Naʻá ma talaange, “ʻIo, ʻoku ʻi ai ha ʻamanaki lelei. ʻOku fengāueʻaki ʻa e ʻamanaki leleí mo e fakatomalá. Te ke lava ʻo liliu. Te ke lava ʻo ʻhaʻu kia Kalaisi, pea hoko ʻo haohaoa ʻiate ia.’”1 Naʻá ma poupou ange ke ʻoua ʻe toe fakatoloi.2 Naʻe halotulotu ʻi he loto fakatōkilalo mo fakamālō fakamātoato mai.

ʻI he hoko atu ʻema fononga mo ʻEletā Pekisitaá, naʻá ma fakakaukau ki he meʻa ne hokó. Naʻá ma manatu ki he faleʻi naʻe fai ʻe ʻĒlone ki ha moʻui hopoate, ʻo ne pehē, “Kapau te ke fakatomala mei hoʻo ngaahi angahalá kotoa pē, ʻo punou hifo ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá, ʻo ui ki hono huafá ʻi he tui, . . . te ke toki maʻu ʻa e ʻamanaki lelei ʻa ia ʻokú ke fie maʻú.”3

ʻI he fakatahaʻanga fakaʻosi ko ʻeni ʻo e konifelenisi lahí, te u lea atu foki ʻi he fakatomalá. ʻOku ou fai ʻeni he kuo fekauʻi ʻe he ʻEikí ʻEne kau tamaioʻeikí ke nau kalanga ʻaki ʻa e fakatomalá ki he kakai kotoa pē.4 Ne fakafoki mai ʻe he ʻEikí ʻEne ongoongoleleí ke ne ʻomi ʻa e fiefiá ki Heʻene fānaú, pea ko e fakatomalá ko ha konga mahuʻinga ia ʻo e ongoongolelei ko iá.5

ʻOku motuʻa tatau pē ʻa e tokāteline ʻo e fakatomalá ʻo hangē ko e ongoongoleleí. ʻOku akoʻi mai e fakatomalá ʻe he ngaahi akonaki fakatohitapu mei he tohi Sēnesí6 ki he tohi Fakahaá.7 ʻOku kau ʻi he ngaahi lēsoni mei he ngāue ʻi māmani ʻa Sīsū Kalaisí ʻa e ngaahi fakatokanga ko ʻení: “ʻOku ofi ʻa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá: mou fakatomala, pea tui ki he ongoongoleleí,”8 pea “Kapau ʻe ʻikai te mou fakatomala, te mou malaʻia kotoa pē foki.”9

ʻOku toe lahi ange e ngaahi fakamatala ki he fakatomalá ʻi he Tohi ʻa Molomoná.10 Naʻe foaki ʻe he ʻEikí ʻa e fekau ko ʻení ki he kakai ʻo ʻAmelika he kuonga muʻá: “ʻOku ou toe pehē kiate kimoutolu, kuo pau ke mou fakatomala, pea papitaiso ʻi hoku hingoá, pea hoko ʻo tatau mo ha kiʻi tamasiʻi siʻi, pe ʻe ʻikai te mou teitei maʻu ʻa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá.”11

ʻI hono Toe Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí, naʻe toe fakamamafaʻi ai ʻe hotau Fakamoʻuí ʻa e tokāteliné ni. ʻI he vahe kotoa ʻe 138 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, ko e vahe ʻe 47 ʻoku hā ai e foʻi lea fakatomalá!12

Fakatomala mei he Angahalá

ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e fakatomalá? Tau kamata ʻaki ʻa e fakaʻuhinga ʻa e tikisinalé, ko e fakatomalá ko e “tafoki mei he angahalá . . . ongoʻi mamahi mo fakameʻapangoʻia.”13 ʻOku ʻikai faingofua ke fakatomala mei he angahalá. Ka ʻoku ʻaonga ha faʻahinga lahi pē hono ngāueʻí. ʻOku fie maʻu ke fakahoko fakakongokonga e fakatomalá, ʻo sitepu ʻe taha he taimi ʻe taha. ʻE tokoniʻi ʻe he lotu fakatōkilaló ʻa e konga kotoa pē. Kuo pau ke tomuʻa fakatokangaʻi, ongoʻi tautea, pea vete, he ko ha ngaahi meʻa ia ʻoku tomuʻa fie maʻu ʻi he fakatomalá.14 “Te mou ʻilo ʻi he meʻá ni ʻo kapau ʻoku fakatomala ha tangata mei heʻene ngaahi angahalá—vakai, te ne vete ia pea liʻaki ia.”15 Kuo pau ke fai ʻa e vete hiá ki he taha naʻe fai ki ai ʻa e halá. Ko e vetehiá kuo pau ke fakamātoato ka ʻoku ʻikai ko hano fakahā pē ʻo e halaiá ʻi he hili hono fakamoʻoniʻí. Kapau ʻoku tokolahi ʻa e kau mamahí, ʻoku tonu ke fai ʻa e vetehiá ki he taha kotoa pē ʻo kinautolu. Ko e tōʻonga te ne ala uesia ha tuʻunga ʻo ha taha ʻi he Siasí pe totonu ki hono ngaahi faingamālié, ʻoku totonu ke vete taimi totonu ia ki he pīsopé, ʻa ia ne ui ʻe he ʻEikí ko e fakamaau totonu ʻi ʻIsilelí.16

Ko e sitepu hono hokó ko e totongi huhuʻí—ke fakaleleiʻi e maumau ne hokó—kapau ʻe lava. Pea hoko leva mo e sitepu ʻo e tukupā ke fai lelei ange mo fakaʻehiʻehi mei haʻane toe hoko—ʻo fakatomala “ʻi he loto fakamātoato moʻoni.”17 Fakafetaʻi ki he totongi huhuʻi ne fai ʻe he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, he ʻoku ʻoatu ai ha fakamolemole kakato ki he taha angahalá pea ʻataʻatā mei he angahalá.18 Naʻe pehē ʻe ʻĪsaia ki he loto fakatomalá, “He neongo ʻe tatau hoʻomou angahalá mo e kulaʻahoʻahó, ʻe hoko ia ke hinehina ʻo hangē ko e ʻuha hinaekiaki; kapau ʻoku kulokula ia ʻo hangē ko e kulamūmū, ʻe tatau ia mo e fulufuluʻi sipi.”19

ʻOku hā mahino e mahuʻinga hono fakamamafaʻi ʻe he ʻEikí ʻa e fakatomalá ʻi heʻetau lau ʻa e vahe 19 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá: “ʻOku ou fekau kiate koe ke ke fakatomala —fakatomala, telia naʻá ku taaʻi koe ʻaki ʻa e tokotoko ʻo hoku ngutú, pea ʻi heʻeku lilí, pea mo ʻeku ʻitá, pea ʻe lahi ʻaupito ʻa hoʻo ngaahi mamahí—ʻoku ʻikai te ke ʻiloʻi ʻa hono fuʻu fakamamahi faú, ʻoku ʻikai te ke ʻiloʻi ʻa hono fuʻu lahi fakamanavaheé, ʻio, ʻoku ʻikai te ke ʻiloʻi ʻa hono faingataʻa ke kātakiʻí.

“He vakai, ko au, ko e ʻOtuá, kuó u kātakiʻi ʻa e ngaahi meʻá ni maʻá e kakai kotoa pē, koeʻuhí ke ʻoua naʻa nau mamahi ʻo kapau te nau fakatomala;

“Ka ʻo kapau ʻe ʻikai te nau fakatomala, kuo pau ke nau mamahi ʻo hangē pē ko aú.”20

Neongo ʻoku fakamamafaʻi ʻe he ʻEikí ke tau fakatomala, ko e tokolahi ʻo e kakaí ʻoku ʻikai ke nau ongoʻi hono fie maʻu vivilí.21 ʻOku nau fakakau kinautolu ʻi he niʻihi ʻoku feinga ke fai leleí. ʻOku ʻikai haʻanau taumuʻa kovi.22 Ka ʻoku ʻosi mahino pē e pōpoaki ʻa e ʻEikí ʻi Heʻene fie maʻu ʻa e taha kotoa ke fakatomalá—ʻo ʻikai ngata pē mei he angahala ʻo hono fakahokó, ka mei he angahala ʻo hono taʻe fakahokó foki. Ko e ʻuhinga ia ʻo ʻEne fakatokanga ki he mātuʻá: “Kapau ʻoku maʻu ha fānau ʻe ha ongomātuʻa ʻi Saione . . . ʻoku ʻikai te nau akoʻi kinautolu ke nau ʻiloʻi ʻa e tokāteline ʻo e fakatomalá, tui kia Kalaisi ko e ʻAlo ʻo e ʻOtua moʻuí, pea mo e papitaisó mo e foaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní . . . ʻe ʻi he ʻulu ʻo e mātuʻá ʻa e angahalá.”23

ʻUhinga Makehe ʻo e Foʻi Lea ko e Fakatomalá

ʻOku ope atu ʻa e tokāteline ʻo e fakatomalá ia mei he fakaʻuhinga ʻa e tikisinalé. ʻI he folofola ʻa Sīsū ke “fakatomalá,” naʻe lekooti ʻa e fekau ko iá ʻe Heʻene kau ākongá ʻi he lea faka-Kalisí fakataha mo e foʻi lea ngāue ko e metanoeo.24 ʻOku ʻi ai ha mahuʻinga makehe ʻo e foʻi leá ni. ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea fakapipiki mei muʻa ko e metá ke “liliu.”25 ʻOku fekauʻaki ʻa e lea tānaki mei muí ki heʻetau ngaahi foʻi lea faka-Kalisi mahuʻinga ʻe faá: nous, ʻo ʻuhinga “ki he fakakaukaú”26; gnos, ki he “ʻiló”27; pneuma, ki he “laumālié”28; mo e pnoe, ki he “mānavá.”29

Ko ia, ʻi he pehē ʻe Sīsū “fakatomalá,” ʻokú Ne kole mai ai ke tau liliu—ke liliu ʻetau fakakaukaú, ʻiló, mo e laumālié—pea naʻa mo ʻetau mānavá. Naʻe fakamatalaʻi ʻe ha palōfita ko e faʻahinga liliu pehē ʻi ha mānava ʻa ha taha, ke ne mānava ʻaki hono fakamoʻoniʻi ʻo Ia naʻá ne foaki ki he taha kotoa ʻa e mānavá. Naʻe pehē ʻe he Tuʻi ko Penisimaní, “Kapau te mou tauhi kiate ia ʻa ia kuó ne fakatupu ʻa kimoutolú. . . pea ʻoku lolotonga maluʻi ʻa kimoutolu mei he ʻaho ki he ʻahó, ʻi he foaki kiate kimoutolu ʻa e mānavá . . . mei he momeniti ʻe tahá ki he momeniti ʻe tahá—ʻoku ou pehē, kapau te mou tauhi kiate ia ʻaki homou laumālié kotoa, ka te mou kei hoko pē ko ha kau tamaioʻeiki taʻe ʻaonga.”30

ʻIo, kuo fekau ʻe he ʻEikí ke tau fakatomala, ke liliu ʻetau tōʻongá, ke omi kiate Ia, pea tatau lahi ange mo Ia. 31 ʻOku fie maʻu heni ha liliu kakato. Naʻe akoʻi pehē ʻe ʻAlamā hono fohá. Naʻá ne pehē, “Ako ʻa e potó ʻi hoʻo kei siʻí; ako ʻi hoʻo kei siʻí ke tauhi ʻa e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá. . . . Tuku ke hanga atu hoʻo ngaahi fakakaukaú kotoa pē ki he ʻEikí; ʻio, tuku ke fai ki he ʻEikí ʻa e ʻofa ʻa ho lotó ʻo taʻengata.”32

Ko e fakatomala kakató ko e ului kānokato ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí mo ʻEne ngāue māʻoniʻoní. Naʻe akoʻi ʻe ʻAlamā ʻa e foʻi fakakaukau ko iá ʻi heʻene fai ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení: “ʻOku ou fehuʻi kiate kimoutolu, ʻe hoku kāinga ʻo e siasí, kuo mou fanauʻi fakalaumālie koā ʻi he ʻOtuá? Kuo mou maʻu koā hono tataú ʻi homou fofongá? Kuo mou ongoʻi koā ʻa e fuʻu liliu lahí ni ʻi homou lotó?”33 ʻOku hoko mai ʻa e liliu ko iá ʻi he taimi ʻoku “fanauʻi foʻou” ai kitautolu mo tau tokanga taha ki heʻetau fononga ki he puleʻanga ʻo e ʻOtuá.34

Ngaahi Fua ʻo e Fakatomalá

ʻOku huʻamelie ʻa e ngaahi fua ʻo e fakatomalá. ʻOku fakatokangaʻi ʻe he kau ului ʻoku fakatomalá, ʻoku hanga ʻe he moʻoni ʻo e ongoongolelei kuo fakafoki maí ʻo puleʻi ʻenau fakakaukaú mo ʻenau tōʻongá, oʻi honau ʻulungāangá pea mo fakaleleiʻi ʻenau tōʻongá. ʻOku nau anga fakafaingofua pea malava ke nau siʻaki meiate kinautolu ʻa e anga taʻe fakaʻotua kotoa pē.35 ʻIkai ngata aí, ko e taʻe mapuleʻi ʻo e uʻá,36 maʻunimā ʻe he ponokalafí pe faitoʻo konatapú,37 taʻe mapuleʻi ʻo e holí,38 holi fakakakanó,39 mo e pōlepole taʻemāʻoniʻoní40 ʻoku mōlia ia ʻi he ului kakato ki he ʻEikí mo e loto moʻoni ke tauhi kiate Ia mo muimui ki Heʻene sīpingá.41 ʻOku ʻai ke fakaʻofoʻofa ʻe he angamaʻá ʻenau fakakaukaú, pea tupulaki mo e loto toʻá.42 ʻOku lau ʻa e vahehongofulú ko ha tāpuaki fakafiefia mo ha maluʻi, ka ʻoku ʻikai ko ha fatongia pe ko ha feilaulau.43 ʻOku manakoa ange ʻa e moʻoní, pea femoʻuekina lahi ange he ngaahi meʻa ʻoku feʻunga hono vīkivikiʻí.44

Ko e fakatomalá ko e founga ia ʻa e ʻEikí ki he tupulaki fakalaumālié. Naʻe fakamatala ʻe he Tuʻi ko Penisimaní, “ko e tangata fakakakanó ko e fili ia ki he ʻOtuá, pea kuo pehē ai pē ia talu mei he hinga ʻa ʻĀtamá, pea ʻe pehē ai pē, ʻo taʻengata pea taʻengata, kae ʻoua kuó ne talangofua ki he ngaahi fakahinohino ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, pea liʻaki ʻa e tangata fakakakanó kae hoko ko ha tangata māʻoniʻoni ʻi he fakalelei ʻa Kalaisi ko e ʻEikí, pea hoko ʻo angatatau mo ha tamasiʻi siʻi, angavaivai, angamalū, loto-fakatōkilalo, faʻa kātaki, fonu ʻi he ʻofá, pea loto fiemālie ke fakavaivai ʻi he meʻa kotoa pē ʻoku ʻafioʻi ʻe he ʻEikí ʻoku lelei ke ne faí, ʻo hangē ʻoku fakavaivai ʻe ha tamasiʻi siʻi ki heʻene tamaí.”45 Ngaahi tokoua mo e tuofāfine, ko e ʻuhinga ia ʻo e uluí! Ko e fakatomalá ko e ului! Ko e laumālie fakatomalá ko ha laumālie kuo ului pea ko e laumālie kuo uluí ko ha laumālie fakatomala.

Fakatomala Maʻanautolu Kuo Pekiá

ʻE lava ʻa e taha moʻui kotoa pē ʻo fakatomala. Kae fēfē kinautolu kuo pekiá? ʻOku maʻu ʻe kinautolu foki ha faingamālie ke fakatomala. ʻOku fakahā ʻe he folofolá “ko e kaumātuʻa angatonu ko ia ʻo e kuonga ko ʻení, ʻi heʻenau mavahe atu mei he moʻui fakamatelié, ʻoku hoko atu ai pē ʻa ʻenau ngāué ʻi hono malangaʻaki ʻo e ongoongolelei ʻo e fakatomalá . . . ʻi he lotolotonga ʻo kinautolu ʻoku nau . . . kei haʻisia ʻi he angahalá, ʻi he fuʻu maama lahi fau ʻi he ngaahi laumālie ʻo e kau pekiá.

“Ko e kau pekia ko ia ʻoku fakatomalá ʻe huhuʻi ʻa kinautolu, ʻo kapau te nau talangofua ki he ngaahi ouau ʻo e fale ʻo e ʻOtuá,

“Pea ʻo ka hili ʻa ʻenau totongi ʻa e tautea ʻo ʻenau ngaahi maumau fonó, pea fufulu ʻakinautolu ʻo nau maʻá, te nau toki maʻu ha totongi ʻo fakatatau ki heʻenau ngaahi ngāué.”46

Naʻe toe fakahā foki ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá “ʻe taaʻi ʻa māmani ʻaki ha malaʻia, tuku kehe ʻo kapau ʻe ʻi ai ha fehokotakiʻanga mālohi ʻe taha ʻi he vahaʻa ʻo e ngaahi tamaí mo e fānaú. . . . ʻOku ʻikai lava ke fakahaohaoaʻi ʻa kitautolu taʻe kau ai [hotau kau pekiá]; pe fakahaohaoaʻi ʻa kinautolu taʻe kau ai ʻa kitautolu. . . . [Ko e] kuonga [ko ʻení] ʻoku kamata ʻeni ke fokotuʻu, ke hoko hano fakatahaʻi kakato mo fakakātoa mo haohaoa pea mo hano fakamaʻu fakataha ʻo e ngaahi kuonga fakakosipelí, mo e ngaahi kī, mo e ngaahi mālohí, mo e ngaahi nāunaú.”47

“ʻOku fie maʻu ʻe Sīsū ke u hoko ko ha huelo ʻo e laʻaá?”48 ʻIo! Pea mo koe, foki! ʻOkú Ne fie maʻu foki kitautolu ke tau hangē ha kau fakahoko ukameá—ʻo faʻu ha ngaahi fehokotakiʻanga fakasilesitiale—ke ne taʻofi ʻa e malaʻia49 ʻo e movetevete ʻa e fāmilí. Naʻe faʻu ʻa e māmaní pea ʻomi mo e ngaahi temipalé ke lava ʻa e ngaahi fāmilí ʻo fakataha ʻo taʻengata.50 Ko e tokolahi, pea mahalo ko hotau tokolahi, ʻe lava ʻo fakatomala mo ului lahi ange ki he ngāue fakatemipalé mo e hisitōlia fakafāmili ʻa ʻetau ngaahi kuí. Ko ia, ʻoku mahuʻinga ʻetau fakatomalá mo e fie maʻu ki heʻenau fakatomalá.

Te u pehē, ki hotau kāinga pekia kotoa pē, mo e fefine taʻu 28 ko ia ne toloto ʻi he vanu ʻo e angahalá, ʻe malava ke tau maʻu ʻa e tāpuaki lelei ʻo e fakatomalá. ʻOku hoko ia tuʻunga ʻi he ului kakato ki he ʻEikí mo ʻEne ngāue māʻoniʻoní.

ʻOku ou ʻilo ʻoku moʻui ʻa e ʻOtuá. Ko Hono Siasí ʻeni. Ko ʻEne palōfita he ʻaho ní ko Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī, ko ʻeku fakamoʻoní ia ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.

Maʻuʻanga fakamatalá

1. Molonai 10:32.

2. Vakai, ʻAlamā 13:27; 34:33. Ne fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Sipenisā W. Kimipolo ʻa e fakatoloí ko ha “taʻe fie tali ʻo e fatongia fakafoʻituituí he taimí ni”] (Teachings of Presidents of the Church—Spencer W. Kimball [2006], 4).

3. ʻAlamā 22:16. ʻOku tau manatu foki ki he kakai angahalaʻia ʻi he malumalu ʻo honau taki tokanga ko Molomoná, he naʻá ne tohi: “Naʻe ʻikai haʻaku ʻamanaki, he naʻá ku ʻilo ʻa e ngaahi tautea ʻa e ʻEikí ʻa ia ʻe tō kiate kinautolú; he naʻe ʻikai te nau fakatomala mei heʻenau ngaahi angahalá, ka nau feinga ke maluʻi ʻenau moʻuí kae ʻikai ui ki he Tokotaha ʻa ia naʻá ne fakatupu ʻa kinautolú” (Molomona 5:2).

4. Tautautefito ʻi he ngaahi ʻaho ki mui ní; vakai, T&F 18:11–12, 14; 19:21; 34:5–6; 43:20; 133:16–17.

5. “Ko e ngaahi ʻuluaki tefitoʻi moʻoni mo e ngaahi ouau ʻo e Ongoongoleleí ko e: ʻuluakí, Tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí; uá: Fakatomalá; tolú, Papitaiso ʻi he fakauku ke fakamolemoleʻi ʻa e ngaahi angahalá; faá, Hilifaki ʻo e nimá ke maʻu ʻa e meʻa-foaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní” (Ngaahi Tefito ʻo e Tui 1:4). Vakai foki, T&F 39:6; 84:27; 138:19.

6. Vakai, Joseph Smith Translation Genesis 4:8.

7. Vakai, Fakahā 2:16.

8. Maʻake 1:15; vakai foki, Mātiu 4:17.

9. Luke 13:3.

10. Ko e foʻi lea fakatomalá (ke akoʻi e tokāteline ʻo e fakatomala), ʻi hano faʻahinga fakaʻaongaʻi pē (repent, repentance, repented, repenteth, etc.) ʻoku hā tuʻo 72 ia ʻi he Tohi Tapu ʻa e Tuʻi ko Sēmisí pea tuʻo 68 ʻi he Liliu ʻe Siosefa Sāmita ʻa e Tohi Tapú. ʻI he Tohi ʻa Molomoná, ʻoku hā tuʻo 360 ai ʻa e fakatomalá ʻi hano faʻahinga fakaʻaongaʻi pē.

11. 3 Nīfai 11:38. Ko ha sīpinga ʻe taha “Kuó u tuku kiate kimoutolu ʻa e fono mo e ngaahi fekau ʻa ʻeku Tamaí, koeʻuhí ke mou tui kiate au, pea ke mou fakatomala mei hoʻomou ngaahi angahalá, pea haʻu kiate au ʻaki ʻa e loto mafesifesi mo e laumālie fakatomala” (3 Nīfai 12:19).

12. Vakai, T&F 1; 3; 5–6; 10–11; 13–16; 18–20; 29; 33–36; 39; 42–45; 49–50; 53–56; 58; 63–64; 66; 68; 75; 84; 90; 93; 98; 104; 107; 109; 117; 124; 133; 136; 138.

13. Websterʻs Ninth New Collegiate Dictionary (1987) “repent,” 999.

14. Vakai, 1 Sione 1:9; Mōsaia 26:29; T&F 61:2; 64:7.

15. T&F 58:43. Kapau naʻe ʻikai uesia ha tokotaha kehe, pea ʻoku tonu ke fai ʻa e vetehiá ʻi he lotu lahi ki he ʻOtuá. Ko ia ʻokú ne fanongo ʻi he liló te ne foaki fakahāhā (vakai, Mātiu 6:4, 6, 18; 3 Nīfai 13:4, 6, 18).

16. Vakai, T&F 107:73–74.

17. 2 Nīfai 31:13; Sēkope 6:5; Mōsaia 7:33; 3 Nīfai 10:6; 12:24; 18:32.

18. Vakai, Mōsaia 4:2–3.

19. ʻĪsaia 1:18.

20. T&F 19:15–17.

21. ʻI he fakakaukau ʻa e kakaí, ʻoku pehē ʻe ha kakai ʻe niʻihi, ko e foʻi lea fakatomalá ʻokú ne toe fakatupu mo e foʻi lea ko e tauteá mo e tauteaʻí, ʻa ia ʻoku ʻuhinga ki he “tautea.” Kapau ʻoku ʻikai ke nau halaia ʻi ha angahala ʻoku ala tautea, te nau fakaʻuhingaʻi ʻoku ʻikai fie maʻu ke nau fakatomala.

22. Naʻe pehē ʻe Sipenisā W. Kimipolo: “ʻOku ʻi ai ha ongo mālohi ʻoku lahi ʻene hokó, ʻo pehē mahalo naʻe fakataumuʻa pē ʻe he ʻEikí ia ʻa e fakatomalá ki he kakai naʻe fakapō, tono mali pe kaihaʻa pe fai ha ngaahi hia mamafá. Ka ʻoku ʻikai moʻoni ʻeni. Kapau ʻoku tau loto fakatōkilalo pea mo loto ke moʻuiʻaki ʻa e ongoongoleleí, te tau fakaʻaongaʻi e fakatomalá ʻi he meʻa kotoa pē ʻoku tau fai he moʻuí, ʻo tatau ai pē pe ko ha meʻa fakalaumālie pe fakatuʻasino hono natulá. ʻOku fakataumuʻa e fakatomalá ki he tokotaha kotoa pē kuo teʻeki ai ke ne aʻu ki he tuʻunga haohaoá” (Teachings of Presidents of the Church: Spencer W. Kimball, 37). Vakai foki 1 Sione 1:8; Mōsaia 4:29–30.

23. T&F 68:25; ko e tānaki atu hono fakamamafaʻí.

24. Metanoeo, μετανοεω naʻe fakaʻaongaʻi ia ʻi he tatau faka-Kalisi ʻo e folofola ʻa e ʻEikí ʻi he Mātiu 4:17; Maʻake 1:15; mo e Luke 13:3. Ko e foʻi lea tatau pē naʻe ngāue ʻaki ʻe Pita ʻi he Ngāue 2:38; 3:19; mo e 8:22.

25. ʻI he Mātiu 17:2 mo e Maʻake 9:2 naʻe liliu ʻa e foʻi lea transfigured [liliú] mei he foʻi lea ko e metamorphoo, ʻoku ʻuhinga ke “liliu ʻa e tuʻungá.”

26. ʻI he ʻEfesō 4:23 naʻe liliu ʻa e mind [fakakaukaú] mei he foʻi lea faka-Kalisi ko e nous.

27. ʻI he Luke 1:77; Loma 2:20; mo e 2 Kolinitō 6:6, naʻe liliu ʻa e knowledge [ʻiló] mei he foʻi lea ko e gnos pe gnosis. Ka muʻomuʻa ʻi he foʻi lea Gnos, ha fakaʻilonga ki he ʻikai ʻo hangē ko e a-, ʻoku ʻuhinga ia ki he “siʻi ʻa e ʻiló,” ʻo hangē ko e agnostic. ʻI he Ngāue 17:23 naʻe liliu ʻa e taʻe ʻiloá (unknown) mei he agnostos pea mo e taʻeʻiló (ignorantly) mei he foʻi lea ko e agoneo..

28. ʻI he Mātiu 12:18 mo e Loma 8:5, naʻe liliu ʻa e laumālié [spirit] mei he lea faka-Kalisi ko e pneuma.

29. ʻI he Ngāue 17:25 naʻe liliu ʻa e foʻi lea mānavá mei he foʻi lea faka-Kalisi ko e pnoe.

30. Mōsaia 2:21.

31. Vakai, 3 Nīfai 27:21, 27.

32. ʻAlamā 37:35–36.

33. ʻAlamā 5:14.

34. Vakai, Sione 3:3, 7; Mōsaia 27:25; ʻAlamā 5:49; 7:14; Mōsese 6:59.

35. Vakai, Molonai 10:32.

36. Vakai, Kalētia 6:7–8.

37. Vakai, Fakamaau 13:7; Luke 1:15; T&F 89:5, 7–9.

38. Vakai, Mātiu 5:27–28; ʻAlamā 38:12; 3 Nīfai 12:27–28; T&F 42:23.

39. Vakai, Loma 8:5–6.

40. Vakai, ʻAlamā 38:11; T&F 121:37.

41. Vakai, Sione 13:15; 1 Tīmote 4:12; 1 Pita 2:21; 2 Nīfai 31:16; 3 Nīfai 18:16; Molomona 7:10.

42. Vakai, T&F 121:45.

43. Vakai, T&F 85:3.

44. Vakai, Filipai 4:8; Ngaahi Tefito ʻo e Tui 1:13.

45. Mōsaia 3:19.

46. T&F 138:57–59; vakai foki, veesi 30–34.

47. T&F 128:18.

48. Childrenʻs Songbook (1989), 60.

49. Vakai, T&F 27:9; 110:14–15; 128:18; 138:48.

50. Vakai, T&F 2:2–3; 132:19; 138:47–48; Siosefa Sāmita–Hisitōlia 1:39.

 
© 2008 Intellectual Reserve, Inc. All rights reserved.   Rights and use information.  Privacy policy