The Christus statueThe Church of Jesus Christ of Latter-day Saints Search | Feedback | Site Map | Help | Country Sites |
Home Broadcast General Conference Archives
Conferences
April 2004
Ngaahi Aká mo e Ngaahi Vaʻá

Ngaahi Aká mo e Ngaahi Vaʻá

ʻELETĀ RUSSELL M. NELSON
ʻO e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá

Ko hono fakanounoú, ko e ngaahi tāpuaki maʻongoʻonga taha ʻo e moʻuí te tau maʻu ia kapau ʻoku aka moʻoni ʻi hotau lotó ʻa e ʻofa kia Sīsū Kalaisí.

ʻELETĀ RUSSELL M. NELSONʻI he taimi kotoa pē ʻoku fai ai ha sivi maluʻi ʻi he malaʻe vakapuná, ʻoku kole mai ai ke tau fakahā ange ha faʻahinga meʻa ʻoku ʻasi ai hatau laʻitā ke fakamoʻoniʻiʻaki ko kitautolu tonu pē ia. ʻOku mahino pē ʻa e fie maʻú pea ʻoku tau talangofua ki ai, ʻi heʻetau ʻiloʻi ko ia ʻoku mahuʻinga pea ʻaongá. Ka ʻoku ou ʻave pē hoku laʻi taá mo e ongoʻi fakameʻapangoʻia kapau ko ʻeku feingá ke fakamoʻoniʻi ʻaki ko au moʻoni pē ia. Kapau ʻe vakai ha taha ki hoku tā paasipōtí peá ne talamai ʻoku ou kei fōtunga tatau pē he laʻi taá, ʻoku ou ʻiloʻi leva ʻoku totonu ke toe foki ki ʻapi ʻo fakaleleiʻi hoku fōtungá. Ka ʻoku ou toe ongoʻi fakameʻapangoʻia pē ʻi ha ʻuhinga ʻe taha. ʻOku ʻikai lava ke tala ʻe he laʻi taá ia ʻa hoku tupuʻangá pe ko hoku hakó. Ka ko ha konga mahuʻinga ia ʻo ʻeku moʻuí. Te ke lava nai ke ʻilo lahi ange ki ha fuʻu ʻakau ʻi hoʻo sio pē ki ha laʻitā ʻo hono sinó? ʻIkai! ʻOku lahi ange e fakamatala ia ʻe maʻú mei hono ngaahi aká mo hono ngaahi vaʻá. Ko ia ʻoku pehē pē kiate kitautolu, ʻi he fakatāutahá pea mo ʻetau tui fakalotú.

Ngaahi Tupuʻanga Fakatāutahá

ʻOku mahuʻinga ʻaupito ʻa hono tupuʻanga fakatāutahá. ʻOku ou ʻiloʻi mo Sisitā Nalesoni ha fāmili ʻoku nau fakaʻaliʻali ha ngaahi fuʻu tā lalahi ʻi tuʻa honau ʻapí ke fakamahinoʻi ʻenau laukauʻaki e tupuʻanga ʻenau ngaahi kuí. ʻOku fakafofongaʻi ʻe he ngaahi tā fakaʻofoʻofa ʻi tuʻa he ngaahi holisi ʻo honau ʻapí, ʻa e tukufakaholo mahuʻinga ʻo e ngaahi kui ʻa e fāmilí, ʻi he tafaʻaki ʻo e husepānití mo e uaifí.

ʻI he taimi ʻoku haʻohaʻo takai mai ai e kāingá ʻi ha kiʻi pēpē foʻou, ʻoku faʻa ongona ʻa e ngaahi lea ko ʻení, “ʻOku louʻulu lanu kulokula, ʻo hangē pē ko ʻene faʻeé,” pe “ʻOku malomi hono kumukumú, ʻo hangē pē ko ʻene tamaí.”

ʻOku tau maʻu kotoa ha tukufakaholo mei heʻetau ngaahi kuí. ʻOku tukufakaholo he tangata kotoa pē ha ʻulungāanga ʻo hangē pē ko ia ʻoku maʻu heʻene tamaí. ʻOku tukufakaholo he fefine kotoa pē ha ʻulungāanga ʻo hangē ko ia ʻoku maʻu ʻe heʻene faʻeé.1 ʻIkai ko ia pē, ka ʻoku tau takitāuhi kotoa pē ha natula ʻokú ne ʻai kitautolu ke tau makehe.

Koeʻuhí he ʻoku ʻi ai hotau laumālie mo ha sino,2 ʻoku ʻi ai leva mo hatau tupuʻanga fakalaumālie naʻe kamata ia mei he kilukiluá. ʻOku nau tokoni ki hono fakafōtunga e ngaahi meʻa ʻoku tau mahuʻingaʻia aí, ʻetau tuí mo ʻetau fakakaukaú. ʻOku tataki ʻe he tupuʻanga fakalaumālié ʻetau tukupā ki he ngaahi fakakaukau mo e ngaahi akonaki ʻa e ʻEikí.3

ʻOku fakanatula pē loto ʻa e fānaú ia ke fakahoko e ngaahi sīpinga ʻenau mātuʻá. ʻOku meimei ke aafe pē ʻa e fānau tangatá ki he ngaahi tōʻonga mo e ngāue ʻenau tamaí; pea feinga e fānau fefiné ke hoko pē ki he meʻa ʻoku fai ʻe he faʻeé. Pea ʻoua naʻa mou ʻohovale ngaahi mātuʻa, ʻo ka aʻu ki ha taimi kuo lelei ange e fānaú ia ʻiate kimoutolu.

ʻOku totonu ke tau fakahoungaʻi hotau tupuʻanga fakatuʻasino mo fakalaumālié. Kiate au, ʻoku ou fakamālō ki hoku Tupuʻangá pea pehē foki ki heʻeku ongo mātuʻa ʻofá mo ʻeku ngaahi kuí. ʻOku ou feinga ke fakaʻapaʻapaʻi kinautolu ʻi heʻeku ako meiate kinautolu mo fai ha ngāue maʻanautolu ʻi he temipalé.4 Ko ha fatongia ia ʻo e mātuʻá ke fakamatalaʻi honau tupuʻanga fakatāutahá ki heʻenau fānaú mo e makapuná. ʻOku uouangataha ʻa e fāmilí ʻi heʻenau ako fakataha ki honau hisitōlia fakafāmilí.

Ngaahi Tupuʻanga Fakalotú

ʻOku fie maʻu foki ke tau ʻilo ki he tupuʻanga ʻo ʻetau tui fakalotú. Neongo naʻe toki fokotuʻu e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻi he 1830, ka ko hono tupuʻangá naʻe toe fakafoki mai ia ʻi ha ngaahi taʻu lahi ki muʻa. Kuo toe fakatahatahaʻi, fakamatalaʻi fakaʻauliliki mo toe fakamaʻalaʻala ange e ngaahi moʻoni mei he ngaahi kuonga ki muʻá.5 Ko e Ngaahi Tefito ʻo e Tuí ʻa e maʻuʻanga tokoni fakafaiako lelei taha ki he ngaahi mātuʻá mo e kau faiakó. ʻOku lave e fakamatala ko ʻeni naʻe tohi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá,6 ki he ngaahi tokāteline lahi ʻoku fakavaʻe ʻaki ʻetau tui fakalotú. ʻOku fakamatalaʻi ai ʻa e Toluʻi ʻOtuá, tauʻatāina ke filí, ko e Hinga ʻa ʻĀtamá, pea mo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. ʻOkú ne fakamatalaʻi ai e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻoku fakavaʻe ʻaki ʻa e ngaahi ouau ʻo e tuí, fakatomalá, papitaisó, mo e hilifaki ʻo e nimá ke foaki e meʻaʻofa ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOkú ne fakamatalaʻi ha ngaahi meʻa fekauʻaki mo e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí pea mo hono fokotuʻutuʻú. ʻOkú ne talamai ko e ngaahi folofola ʻa e Tohi Tapú, Tohi ʻa Molomoná mo e hokohoko maʻu fakahā mei he ʻOtuá.7 Pea ʻokú ne fakahaaʻi ai kuo pau ke fakahoko hono tānaki ʻo ʻIsilelí. ʻOku hoko ʻa e fakamatala mahuʻinga ko ʻení, ko ha fale tukuʻanga koloa ia ʻo e moʻoní ʻi heʻetau ako ki hotau tupuʻanga fakalotú.

ʻOku kau he ngaahi tokāteline kehe ne fakahā mai ke hoko ko e aka ʻo ʻetau tui fakalotú, ʻa e Fakatupú, ko e Toetuʻú, fono ʻo e vahehongofulú, lotú, mo e ngaahi tāpuaki fisifisimuʻa ʻo e temipalé. ʻOku tau ʻiloʻi e tuʻu fakamakatuʻu hotau fakavaʻé ʻi heʻetau akoʻi e ngaahi tokāteline ko ʻení. Pea ʻi heʻetau fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi tokāteline ko ʻení ʻi heʻetau moʻuí, ʻe hoko leva e ngaahi aka ʻo ʻetau tui fakalotú, ko ha konga ʻo hotau mālohi fakalaumālié.

ʻE fie maʻu e kau papi uluí ke nau fakamālohia ʻa e ngaahi aka ʻo ʻenau tui fakalotú. Naʻe akoʻi mai ʻe Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī ʻoku fie maʻu ʻe he tokotaha papi ului kotoa pē hano kaumeʻa, fatongia, pea ke fafangaʻi ia ʻaki ʻa e folofola lelei ʻa e ʻOtuá. ʻE hanga ʻe he ngaahi meʻá ni ʻo tokoniʻi ʻa e kau papi ului mahuʻinga ko ʻení mo ʻenau fānaú, ke nau hoko ko ha kau paionia ke muimui ki ai honau ngaahi fāmilí.

Kae meʻapango ko e toe hē atu ha niʻihi ʻo e kau mēmipa faivelenga ʻo ha ngaahi fāmili ko e tupu mei he vaivai honau fakavaʻé. ʻOku mamahi hoku lotó ʻi heʻeku ʻiloʻi kuo hē ha niʻihi mei he tui ʻenau ngaahi kui paioniá. Kuo hanga ʻe ha kaungāmeʻa ʻiloa mo ha foha talēnitiʻia ʻo ha ngaahi kui faivelenga, ʻo tuku ke uesia ʻene mahinó koeʻuhí ko haʻane ongoʻi veiveiua ki he kakato ʻo e ongoongoleleí pea tupu ai ʻene fakamamaʻo mei he ngaahi tāpuaki ʻo e temipalé. Kuo hanga ʻe ha taha ʻo e ngaahi mahení, ʻa ia ko ha fefine naʻe ʻiloa ʻene ngaahi kui paioniá, ʻo fakahā fakalelei mai pē ʻoku ʻikai ko ha “mēmipa mālohi ia” ʻo e Siasí.

Kuo fuʻu tōtuʻa nai hono tali kakato ʻe he kakai lelei ko ʻení ʻa e fakaonopooni ʻo e māmaní, ʻo tupu ai ha ngalo honau tupuʻangá? Kuo ngalo nai ʻiate kinautolu ʻa e ʻuhinga hono Toe Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí, pea mo e faingataʻa kuó ne fouá? Kuo ngalo nai honau tukufakaholo fakapaioniá mo e hako naʻa nau haʻu mei aí, ʻo hangē ko ʻene ʻasi he tāpuaki fakapēteliaké? Te nau fakangaloki nai mo tukuange ʻa e moʻui taʻengatá, koeʻuhí ko e ngaahi mālie fakataimí? Kuo ʻikai ke nau toe fiefia ʻi he laumālie vēkeveke ʻoku maʻu ʻe he Kāingalotú ʻi hono fakahoko e ngāue ʻa e ʻOtua Mafimafí, koeʻuhí he kuo ngalo ʻa e tupuʻanga ia naʻá ne tāpuekina kinautolú.

Ko ʻenau ngaahi kui fakaʻeiʻeikí “naʻe ʻomi kinautolu ki he ʻilo ki he moʻoní, . . . ʻo fakatatau ki he laumālie ʻo e fakahā mo e kikite, pea mo e mālohi ʻo e ʻOtuá.” Ko ʻenau ngaahi kuí “naʻa nau ului ki he ʻEikí, [mo] ʻikai toe [hē] atu.”8 Ko e hā nai e ongo ʻoku maʻu ʻe he ngaahi kui ko ʻení ki hono toe fakaʻikaiʻi ʻe honau hakó ʻa e ongoongoleleí? ʻE lahi ange ʻenau loto mamahí, ko e ʻikai tolonga e fua ʻoku mapaki mei he fuʻu ʻakaú.

Naʻe fai mai ʻe he ʻEikí ʻa e fakatokanga mamafa ko ʻení:

“ʻO ka hili hono fafanga ʻaki ʻa kimoutolu ʻa e folofola lelei ʻa e ʻOtuá . . . , te mou liʻaki koā ʻa e ngaahi leá ni . . . ʻa e kau palōfitá; pea te mou liʻaki koā ʻa e ngaahi lea kotoa pē ʻa ia kuo lea ʻaki ʻo kau kia Kalaisí, . . . mo e mālohi ʻo e ʻOtuá, mo e foaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, . . .ʻo liliu ʻa e founga lahi ʻo e huhuʻí, ʻa ia kuo fokotuʻu moʻomoutolú?”

. . . [ʻE ʻomi ʻe he] toetuʻú . . . ke mou tuʻu ʻi he mā pea mo e ongoʻi ʻo e angahala fakamanavahē ʻi he fakamāuʻanga ʻo e ʻOtuá.”9

ʻOku ou kōlenga atu kiate kitautolu taki taha ke tau tokanga ki he fakatokanga toputapu ko iá.

Ngaahi Vaʻa Fakatāutahá

ʻOku tatau pē ʻa e mahuʻinga hotau ngaahi vaʻá ki hono ʻiloʻi kitautolú, pea mo e hoko ʻa hotau ngaahi vaʻá ko ha konga mahuʻinga ʻo hotau tupuʻanga. ʻOku hoko e ngaahi vaʻa fakatāutaha ko iá ko e fua ʻo hotau manavá.10 ʻOku akoʻi mai ʻe he folofolá, “Ko ia, te mou ʻilo ʻakinautolu ʻi honau ngaahi fuá.”11 ʻI he ngaahi taimi ki muʻa ʻo ʻema moʻui mo Sisitā Nalesoní, ne ma faʻa feʻiloaki ai mo ha kakai kei talavou ne nau talamai ʻoku hangē pē kuo nau ʻosi ʻiloʻi kimauá koeʻuhí he ʻoku nau ʻiloʻi ʻema fānaú. Ko ia ʻi he taimi ní, ʻoku fakafeʻiloaki fiefia mai ai ʻa kinautolu ʻoku nau ʻiloʻi kimauá koeʻuhi ko ʻenau ʻiloʻi homa makapuná.

Ngaahi Vaʻavaʻa Fakalotú

ʻOku ʻiloʻi ʻetau tui fakalotú ʻi he founga tatau pē mei he ola ʻo ʻene ngaahi akonakí. Ne u feʻiloaki ki muí ni mo ha kau taki fakapuleʻanga ʻo ha fonua mamaʻo, ʻa ia ne nau fuʻu fiefia he Siasí mo ʻene ngaahi ngāue ʻoku fakahoko ʻi māmaní. Naʻa nau saiʻia heʻetau ngaahi akonaki fekauʻaki mo e fāmilí ʻo fie maʻu ha ngaahi tatau ʻo ʻetau fanongonongo ki māmani ʻi he fāmilí pea mo e tohi fakahinohino ʻo e efiafi fakafāmili ʻi ʻapí. Naʻa nau loto ke toe ʻilo lahi ange ki heʻetau polokalama uelofeá mo e tokoni ʻofa fakaetangatá. Naʻa mau fai e lelei taha ne mau lavá pea hiki leva e tokangá mei he meʻa ʻoku tau faí ki he ʻuhinga ʻoku tau fai ai iá. Naʻá ku fakamatala ange ʻo fakatātā ki ha fuʻu ʻakau. Ne u talaange, “ʻOku tohoakiʻi kimoutolu ʻe he ngaahi fua kehekehe ʻo ʻemau tuí. ʻOku nau fua lahi mo fuʻu mālohi. Ka he ʻikai ke mou lava ʻo ʻahiʻahiʻi e fua ko ʻení kae ʻoua kuo mou ʻiloʻi e fuʻu ʻakau naʻe tupu mei ai hono fuá. Pea he ʻikai mahino kiate kimoutolu e fuʻu ʻakaú ni kae ʻoua kuo mou ʻilo ki hono aká. He ʻikai ke mou lava ke maʻu e fua ʻo ʻemau tui fakalotú, taʻe kau ai hono aká.” Naʻe mahino ʻeni kiate kinautolu.

ʻOku kau he ngaahi fua ʻo e fuʻu ʻakau vaʻavaʻa ʻo e ongoongoleleí ʻa e “ʻofá, fiefiá, melinó, kātaki fuoloá, angavaivaí, angaleleí, [mo e] tuí.”12 Naʻe pehē ʻe Palesiteni Hāloti B. Lī ʻi ha taimi ʻe taha: “He ʻikai lava ke maʻu ha fuaʻiʻakau lelei mo fakaʻofoʻofa kae ʻoua leva kuo tō ʻa e fuʻu ʻakaú . . . ʻi ha konga kelekele lelei mo maʻuiʻui pea tauhi mo fakavai mo faʻa ʻauhani ʻi he ngaahi founga totonú. Pea ʻoku pehē pē ʻa e ngaahi fua lelei mo melie ʻo e angaleleí mo e angamaʻá, faitotonú, faʻa kātakí, angatonú mo e anganofó, pea he ʻikai lava ke tupu ia ʻi ha tokotaha ʻoku ʻikai ke ne maʻu ha fakamoʻoni mālohi ki he ngaahi moʻoni ʻo e Ongoongoleleí, pea mo e moʻui mo e ngāue ʻa hotau ʻEiki ko Sīsū Kalaisí.”13

ʻOku melie ʻa e fua ʻo e ongoongoleleí kiate kinautolu ʻoku talangofua ki he ʻEikí. ʻOku tau faifeinga he akó he ʻoku tau ʻilo ko e “nāunau ʻo e ʻOtuá ko e ʻatamai potó.”14 ʻOku maʻu e tāpuaki ʻo e vahehongofulú ʻi hono totongi iá.15 ʻOku maʻu e ngaahi talaʻofa ʻo e Lea ʻo e Potó ʻi he talangofua ki aí.16 Tupu ʻi he meʻa ne tau aʻusia ʻi hono moʻui ʻaki ʻo e ongoongoleleí, ʻoku tau ako ai ʻoku maluʻi kitautolu mei he fakapōpula ʻo e angahalá ʻe he lotú, fakaʻapaʻapaʻi ʻo e ʻaho Sāpaté, pea mo hono maʻu ʻo e sākalamēnití. ʻOku tau fakamamaʻo mei he ponokalafí mo e angaʻulí ʻi heʻetau ʻilo ʻe lava pē ke toki maʻu e melino ʻo e maʻa fakatāutahá, ʻi he taimi ʻoku tau moʻui ai ʻo fakatatau ki he ngaahi fono ʻo e ongoongoleleí.

Naʻe fai mai ʻe he ʻEikí ʻa e talaʻofa mo e fekau ko ʻení: “Kuo mou maʻa ʻeni ʻi he lea kuó u lea ʻaki kiate kimoutolú . . . .Nofo ʻiate au mo au ʻiate kimoutolu. . . . Ko au ko e vainé, ko e ngaahi vaʻa ʻakimoutolu.”17 Ko hono fakanounoú, ko e ngaahi tāpuaki maʻongoʻonga taha ʻo e moʻuí te tau maʻu ia kapau ʻoku aka moʻoni ʻi hotau lotó ʻa e ʻofa kia Sīsū Kalaisí.18

Fakamoʻoní

ʻOku ʻikai ʻiloʻi fakatāutaha pē kita mei ha laʻitā paasipooti. ʻOku ʻi ai foki hotau ngaahi aka mo e vaʻavaʻa. ʻOku aka ʻiate kitautolu takitaha ʻa e anga fakaʻotuá. “Pea ko e ngāue ʻa ho nimá ʻa kimautolu kotoa pē.”19 Ko hotau ikuʻangá ʻoku taʻengata. Naʻe tomuʻa fakanofo kitautolu houʻeiki tangata ʻi he maama fakalaumālié ki hotau ngaahi fatongia ʻi he lakanga fakataulaʻeikí.20 Naʻe ʻosi teuteuʻi e houʻeiki fafiné ki muʻa pea fakatoka e fakavaʻe ʻo e māmaní, ke nau fanafanau mo fakalāngilangiʻi e ʻOtuá.21

Naʻa tau haʻu ki he moʻui fakamatelie ko ʻení ke maʻu ha sino, pea ke ʻahiʻahiʻi mo siviʻi ai kitautolu.22 Naʻe fie maʻu ke tau faʻu ha ngaahi fāmili pea fakamaʻu ʻi he ngaahi temipale māʻoniʻoní, ʻi he fiefia mo e fetuʻutaki ʻofa ʻoku aʻu ki he taʻengatá. ʻOku haʻi fakatāutaha kitautolu ʻe he ngaahi moʻoni taʻengata ko ʻení.

ʻOku fakatupulekina ʻetau moʻuí ʻe he ngaahi vaʻa ʻo hotau fāmilí pea mo e fua ʻo e ongoongoleleí. ʻE lava ke ʻatautolu e ngāue ʻa e ʻOtuá mo Hono nāunaú—ke fakahoko ʻa e moʻui taʻemate mo e moʻui taʻengata ʻa e tangatá.23 Te tau lava ke nofo mo Ia mo hotau fāmilí ʻo taʻengata. Ko e ngaahi tāpuaki ko iá ʻe foaki mai ia ki he kau angatonú ʻi Heʻene founga mo e taimi pē ʻAʻana.24

ʻOku moʻui ʻa e ʻOtuá. Ko e Kalaisí ʻa Sīsū. Ko Siosefa Sāmita ʻa e tangata maʻu fakahā mo e palōfita ʻo e kuonga fakaʻosí ni. ʻOku moʻoni ʻa e Tohi ʻa Molomoná. Kuo toe fokotuʻu ʻa e puleʻanga ʻo e ʻEikí ʻi māmani ʻa ia ko e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní. Ko Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī ʻa ʻEne palōfita moʻuí. Kapau te tau pikitai he ngaahi moʻoni ko ʻení, ʻe tolonga e fua ʻo hotau ngaahi vaʻá.25 Ko ʻeku fakamoʻoní ia ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.

NGAAHI MAʻUʻANGA FAKAMATALÁ

1. Tānaki atu ki he tukufakaholo he sinó ʻoku maʻu ʻe he taha kotoa pē ʻo e fānaú mei heʻene faʻeé pe tamaí, ʻoku ʻi ai ha konga ʻo e DNA ʻoku haʻu mei he faʻeé ki hono (ngaahi) fohá mo hono (ngaahi) ʻofefiné.

2. Vakai, T &F 88:15.

3. Vakai, ʻEfesō 3:14–19; Kolose 2:6–7.

4. Vakai, T&F 128:15.

5. Vakai, T&F 128:18.

6. Naʻe kau atu ʻa e Ngaahi Tefito ʻo e Tuí ʻi ha tohi kia Misa John Wentworth, ʻētita mo e tokotaha ʻoku haʻana e nusipepa Sikākō; ne tomuʻa pulusi ʻi he Times and Seasons, Māʻasi 1842; vakai, Ensign, July 2002, 26–32.

7. ʻOku ʻasi foki ʻi he Ngaahi Tefito ʻo e Tuí ha ngaahi meʻafoaki ʻo e Laumālié te ne fakamaama e moʻui ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí. ʻOkú ne kikiteʻi ha ngaahi meʻa maʻongoʻonga ʻe hoko ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí, hangē ko hono toe fakafoki mai ʻo e Haʻa ʻe Hongofulú, ko hono fokotuʻu ʻo Saioné, mo e pule fakatuʻi ʻa Sīsū Kalaisi he taʻu ʻe tahaafe ʻi ha māmani kuo toe fakafoʻou. ʻOku kau ai e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e tauʻatāina ki he lotú, kātakí, mo e talangofua ki he fonó. Pea fakaʻosiʻaki e fakamatala ʻo kau ki heʻetau vakai ki he moʻuí mo e ngaahi fakakaukau māʻolunga fakatāutahá.

8. ʻAlamā 23:6.

9. Sēkope 6:7–9.

10. Vakai ki he sīpinga, 2 Nīfai 3:6–7.

11. Mātiu 7:20; 3 Nīfai 14:20; toe vakai foki Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, Mātiu 7:25.

12. Kalētia 5:22.

13. Stand Ye in Holy Places (1974), 218–19.

14. T&F 93:36.

15. Vakai, Malakai 3:10; 3 Nīfai 24:10.

16. Vakai, T&F 89:18–20.

17. Sione 15:3–5.

18. Vakai, ʻEfesō 3:17.

19. ʻIsaia 64:8.

20. Vakai ʻAlamā 13:1–5.

21. Vakai T&F 132:63.

22. “ʻO hangē pē ko ʻĒpalahamé” (T&F 101:4). Toe vakai foki Hepelū 11:17.

23. Vakai, Mōsese 1:39.

24. Vakai, T&F 88:68. ʻI he taimi ʻoku maʻu ai ha tāpuaki mei he ʻOtuá ʻoku tupunga ia, “ʻi he talangofua ki he fono ʻa ia ʻoku tuʻunga ia ki aí” (T&F 130:21).

25. Vakai, Sione 15:16.

 
© 2008 Intellectual Reserve, Inc. All rights reserved.   Rights and use information.  Privacy policy