ʻELETĀ EARL C. TINGEY
ʻO e Kau Palesitenisī ʻo e Kau Fitungofulú
ʻOku pau pea moʻoni ʻa e ngaahi tuʻunga moʻui ʻo e Siasí. ʻOku fakataumuʻa ia ke ke hao mo malu ai ʻo taʻengata.
ʻE hoku ngaahi tokoua ʻofeina ʻi he lakanga fakataulaʻeikí, ko ha lāngilangi moʻoni ke u ʻi heni mo kimoutolu he efiafí ni. ʻOku ʻi ai ha toko fā ʻo hoku makapuna tangatá ʻoku ʻi he loto Senitā Konifelenisí he poó ni—ko Kuleiki, Puleni, Kenitolo, pea mo Maikolo. ʻOku ou fie lea kiate kinautolu mo hono kotoa ʻo e kau maʻu Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné mo fakaafeʻi ʻa e toengá ke nau fanongo.
ʻI ha pōpoaki mei he Kau Palesitenisī ʻUluakí, he kiʻi tohi Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, ʻoku pehē ai:
“Siʻi kau talavou ʻofeina . . . , ʻoku mau falala moʻoni kiate kimoutolu. Ko ha ngaahi laumālie kimoutolu kuo fili ke omi ʻi he kuongá ni, he taimi ʻoku lahi taha ai ʻa e ngaahi fatongiá, ngaahi faingamālié pea pehē ki he ngaahi ʻahiʻahí. ʻOku mou ʻi he kamataʻanga ʻo hoʻomou fononga ʻi he moʻui fakamatelié ni. ʻOku finangalo hoʻomou Tamai Hēvaní ke fakafiefia hoʻomou moʻuí pea ke mou toe foki ange ki Hono ʻaó. ʻE makatuʻunga ʻi hoʻomou ngaahi fili he taimi ní ʻa e meʻa ʻe hoko ʻa mui ʻi hoʻomou moʻuí ʻo aʻu ai pē ki he taʻengatá.”1
ʻOku mou moʻui ʻi ha māmani ʻoku lahi ai ʻa e taʻepaú. ʻOku lahi ʻa e ngaahi fakafilí. ʻOku lahi mo e ngaahi ʻalungá. ʻOku ʻikai fakatau kotoa pē ki heʻetau Tamai Hēvaní. Te ke ʻilo fēfē pe ko hai te ke fakafanongo ki aí pe ko e fē feituʻu ke ke ʻalu ki aí?
Naʻe tali ʻe he palōfita ko Sēkopé ʻa e ngaahi fehuʻí ni ʻi he potu folofola ko ʻení: “he ʻoku folofola ʻaki ʻa e moʻoní ʻe he Laumālié pea ʻoku ʻikai ke loi. Ko ia, ʻoku folofola ia ki he ngaahi meʻa ʻo hangē ko honau anga moʻoní, pea ki he ngaahi meʻá ʻo hangē ko honau anga moʻoni [te nau] ʻi aí.”2
Ka ko e hā koā e “ngaahi meʻá ʻi honau anga moʻoní” ʻo hangē ko e lau ʻa Sēkopé? Naʻe pehē ʻe ʻEletā Niila A. Mekisuele ʻi heʻene fakamatalaʻi ʻa e meʻá ni:
“Ka ʻikai talangofua ki he ‘ngaahi meʻá ʻi honau anga moʻoní,’ ʻe hoko ha takai lōloa taʻe toe ngata mo ha fekumi mole noa ki ha founga ʻe taha ʻo e moʻuí . . . Ko e founga ko ē ʻo e moʻuí ʻoku hala ʻi he taimi ní he ʻikai ke lava pea he ʻikai ai pē ke toe lava ʻo fakatonuki ia ʻa mui. . . .
“ʻOku ʻomai ʻe he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ha ngaahi moʻoni lahi fau . . .—ʻoku ʻi ai moʻoni ha ʻOtua moʻui; ʻoku ʻi ai moʻoni mo ha Siasi moʻui; ʻoku ʻi ai moʻoni mo ha kau palōfita moʻui; ʻoku ʻi ai moʻoni mo ha ngaahi folofola moʻui; pea kuo pau ke ʻi ai moʻoni ha toetuʻu mo ha fakamaau.”3
ʻOku ʻi ai ha ngaahi moʻoni ʻe niʻihi, ha “ngaahi meʻa ʻi honau anga moʻoní” ʻoku poupouʻi ʻe he ngaahi tuʻunga ʻulungāangá—ʻa ia ko honau konga lahi ʻe lava pē ke fuatautau. Tau vakai muʻa ki ha ngaahi sīpinga ʻe niʻihi mei he malaʻe ʻo e ʻatelitá.
ʻOku hā ʻi he takafi ʻo e New Era ʻo Māʻasi 2004 ha tā ʻo Molonai Lupio ʻo Mekisikoú. ʻI he taʻu ʻe ua kuo hilí, ʻi hono taʻu 16, naʻe ʻuluaki ai ʻi he feʻauhi lova mita ʻe 100 ʻa e fānau taʻu iiki ʻo ʻAmelika Lotolotó. Ko ʻene taimi vave tahá ko e sekoni ʻe 10.46.4 Naʻe taimiʻi ia ʻe ha uasi lova ʻokú ne fua ʻa ʻene lelé.
Ko e lekooti ki he puna māʻolunga ʻa e kakai tangatá ʻi māmaní ko ha taha sipoti mei Kiupa ʻa ia naʻe puna ʻi he fute ʻe 8 (mita ʻe 2.4). ʻOkú ke lava nai ke sioloto atu ki haʻo puna he māʻolunga ko iá? ʻOku puna ʻa e kau puna māʻolungá ʻi ha vaʻakau fakalōloa ʻoku hilifaki ʻi ha ongo foʻi pou tuʻu hangatonu. ʻOku fakafofongaʻi ʻe he vaʻakau ko ʻení ha faʻahinga tuʻunga, ko ha fua ke aʻusia pe lakasi.
Fakakaukau angé ki ha feʻauhi lova ʻoku ʻikai taimiʻi ai e kau lová ʻaki ha uasi lova, pe ko ha kau puna māʻolunga ʻoku ʻikai ke ʻi ai ha vaʻakau ʻe lī fakalōloa ke fua ʻaki ʻenau puná.
ʻOku hangē pē moʻuí ko e sipotí, ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa fua, pe ʻulungaanga ʻoku fuatatau ki ai. ʻOku ʻi ai ha ngaahi meʻa ʻoku tonu mo ha ngaahi meʻa ʻoku hala. ʻI heʻetau hoko ko e kau maʻu lakanga fakataulaʻeikí ʻoku ʻikai ke tau puna māʻolunga taʻe ʻi ai ha meʻa fua.
Kae pangó, he ʻoku tau mamata ki hono toʻo atu ʻo e ngaahi tuʻunga meʻafua tuku fakaholo ʻo e angamaʻá mo e ʻulungāangá ʻi he māmaní he ʻahó ni. Ko e lea manakoa ʻo e kuonga ní “ha faʻahinga meʻa pē.” ʻOku lau ʻe māmani ʻa e ngaahi tuʻunga ʻulungāanga mahuʻinga kuo tukuʻau maí ko ha meʻa ia ʻoku ākenga motuʻa pea kuo ʻosi hono taimí.
ʻOku tau kau ki ha siasi ʻoku tau talangofua ai ki he ngaahi tuʻunga ʻulungaanga ʻoku fie maʻú. Ko e ngaahi meʻa naʻe hala maʻu pē ʻi he kuo hilí ʻoku kei hala ai pē he kuongá ni. ʻOku ʻikai liliu ʻe he Siasí ia ʻa e ngaahi tuʻunga ʻulungāangá pe ko e anga maʻá ʻaki hano filioʻi ke liliu ai ʻa e ngaahi anga fakafonuá pe ko e ngaahi tōʻonga ʻa e sosaieti ʻoku tau nofo aí.
Naʻe fakamatala ʻe Palesiteni Kōtoni B. Hingikelí ha meʻa ne hoko ʻi heʻene kei siʻí, heʻene tokoto ʻi ha loto saliote faama motuʻa mo hono tokoua ko Sēmaní ʻi ha pō ʻe taha. Naʻá na “vakai ki he ngaahi fetuʻu taʻe faʻalaua ʻi he langí, peá na tau fetongi ʻi he tuhu ki he ngaahi pupunga fetuʻu ʻiloá mo hono kumi ʻo e Sasipaní, ʻa e kaú mo hono sinó, ke maʻu ai ʻa e Fetuʻu ʻo e Polé.” Ne pehē ʻe Palesiteni Hingikelí naʻe ʻāvea ia ʻi he Fetuʻu ʻo e Polé. Tatau ai pē pe ʻoku vilo fakafēfē ʻa māmani, ʻoku tuʻu maʻu pē ʻa e Fetuʻu ʻo e Polé ʻi hono tuʻunga he langí ʻo ʻikai ngaue. Naʻá ne pehē: “Te u pehē ʻoku tuʻu maʻu ia ʻi he lotolotonga ʻo e feliliuakí. Ko ha meʻa ia ʻe lava ke fai ha falala maʻu pē ki ai, ko ha meʻa ʻoku falalaʻanga, ko ha taula ʻi he vavaá, ʻa ia ʻoku ngaue takai pea ʻikai tuʻumaʻu ai e ʻataá.”5
ʻI hono fakatokangaʻi ko ia ʻo e tuʻunga tuʻu taʻe ueʻia ʻo e Fetuʻu ʻo e Polé, ne fai ai ʻe ha taha faʻu tohi ha talanoa ki ha kiʻi tamasiʻi naʻe hē ʻi ha nofo kemi naʻe fai. ʻI he taimi ne fāifai pea ʻilo ai ia ʻe heʻene tamaí, ne ʻeke ange ʻe heʻene tamaí pe naʻá ne manatuʻi ke fakatokangaʻi ha meʻa ʻi he funga fonuá ke ne sio maʻu pē ki ai. Naʻe pehē ʻe heʻene tamaí ʻe tokoni ia ke ne ʻiloʻi ha tuʻunga pau. Naʻe talaange ʻe he kiʻi tamaisʻí, “Naʻá ku fai ia.”
ʻEke ange ʻe he tamaí, “Ko e hā ne ke filí?”
Tala ange ʻe he kiʻi tamasiʻí, “Ko e lāpisi ko eé.”6
Kau talavou ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné, fakamaʻu hoʻomou tokangá ki he ngaahi tuʻunga ʻulungaanga taʻe liua ʻo e ongoongoleleí kae ʻikai ko e lāpisi ʻoku ngaʻunu holó.
ʻI he kiʻi tohi Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, ʻoku hangē ai ʻa e ngaahi tuʻunga ʻulungāanga ko ʻení ko e Fetuʻu ʻo e Polé kiate kimoutolu: fili ha ngaahi kaungāmeʻa ʻoku māʻolunga honau tuʻunga ʻulungāangá, ʻoua naʻá ke ʻai ke maumau ho sinó aki ʻa e tā-tataú pe ko hono hoka fakaavaavá, fakaʻehiʻehi mei he ponokalafí, ʻoua te ke fanongo ki he ngaahi fasi ʻoku ʻi ai ʻa e ngaahi lea taʻefeʻungá, ʻoua te ke kapekape, teiti pē mo kinautolu ʻoku māʻolunga honau tuʻunga ʻulungāangá, anga maʻa, fakatomala kapau ʻoku fie maʻu, faitotonu, tauhi ʻa e Sāpaté ke māʻoniʻoni, totongi vahehongofulu, tauhi ʻa e Lea ʻo e Potó.7
ʻI he taʻu ʻe hongofulu mā ua kuo hilí nai, ʻi he taha ʻo e ngaahi fonua ʻi ʻAfiliká, ne ʻi ai hatau kāingalotu faivelenga ʻo e Siasí ne nau lotu pē ʻi honau ngaahi ʻapí ʻi ha ngaahi taʻu lahi. Naʻá ku ʻalu ki he fonua ko iá ke vakaiʻi pe ʻe lava ʻo maʻu ha ngofua mei he puleʻangá ke ʻave ʻa e kau faifekaú ki ai mo fokotuʻu ʻa e Siasí. Naʻá ku talanoa mo e minisitā māʻolunga ʻo e puleʻangá. Naʻá ne tuku mai ha miniti ʻe 20 ke u fakamatalaʻi ai hotau tuʻungá.
ʻI he ʻosi ʻeku fakamatalá ne pehē mai ia, “ʻOku ʻikai ke u sio au ʻi ha faʻahinga meʻa ne ke fakamatala mai ʻoku toe kehe mei he meʻa ʻoku mau lolotonga maʻu ʻi homau fonuá. ʻOku ʻikai ke u sio au ki ha faʻahinga ʻuhinga ke ala fakangofua ai hoʻo kole ke ʻomi ʻa e kau faifekaú ki homau fonuá.”
Naʻe tuʻu leva ke fakafeʻao au ki tuʻa mei hono ʻōfisí. Naʻe ʻikai ke u ʻilo pe ko e hā ʻe faí. Kuo ʻikai lava hoku fonongá. ʻE lau momeniti pē pea ʻosi ʻema talanoá. Ko e hā te u faí? Naʻá ku lotu loto pē.
Ne toki ueʻi leva au ʻi ha fakakaukau. Naʻá ku kole ange leva ki he minisitaá, “Tangataʻeiki, kapau te ke tuku mai haku miniti pē ʻe nima, ʻoku ou fie vahevahe mo koe ha toe foʻi fakakaukau ʻe taha. Pea te u toki ʻalu leva.” Naʻe loto lelei pē ki ai.
Naʻá ku ala hifo leva ki heʻeku uāletí ʻo toʻo hake ʻa e kiʻi tohi ko ʻeni Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, ʻa ia ʻoku ou ʻalu holo pē mo ia.
Naʻá ku pehē ange leva, “Ko ha kiʻi tohi ʻeni ʻo e ngaahi tuʻunga ʻulungāanga ʻoku mau ʻoange ki he toʻu tupu kotoa pē homau Siasí.”
Naʻá ku toki lau ange leva ha niʻihi ʻo e ngaahi tuʻunga ʻulungāanga kuó u fakalau atu he pōní. ʻI heʻeku ʻosí ne pehē mai leva ia, “Ko hoʻo ʻuhingá ke ke tala mai ʻoku mou fie maʻu ʻa e toʻu tupu kotoa pē homou siasí ke nau moʻui ʻaki ʻa e ngaahi tuʻunga ʻulungāanga ko ʻení?”
Naʻá ku tali ange leva, “ʻIo, pea ʻoku nau fai ia.”
Tala mai leva ʻe ia, “Ko ha meʻa fakaofo ia. Te ke lava ʻo ʻomai ha niʻihi ʻo e fanga kiʻi tohi ko ʻení ke u tufa ki he toʻu tupu homau siasí?”
Naʻá ku tali ange, “ʻIo,” pea naʻá ku fai ia.
Hili ha ngaahi māhina lahi mei ai kuo maʻu ʻa e talí mei he puleʻanga ʻo e fonuá ni ke tau ō ki ai mo fokotuʻu ai ʻa e Siasí.
Kau talavou, ko ha mataʻitofe mahuʻinga moʻoni ʻa e ngaahi tuʻunga ʻulungāanga mahuʻinga ko ʻeni ʻoku mou monūʻia ke maʻú. ʻOku ʻikai mahino ia ki māmani. ʻOku kumia ia ʻe ha kakai lelei tokolahi. Ka ʻoku mou maʻu ia.
Naʻe maʻu ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ha fakahā naʻe fakapapauʻi ai ʻa e founga te tau lava ai he ʻahó ni ke ʻilo pe ko e fē ʻa e leʻo ke tau fakafanongo ki aí—mo e ngaahi tuʻunga ʻulungāanga ke tau muimui aí. ʻI he fakahā ko ʻení, naʻe ui ai hotau kuongá, pe ko hotau toʻu tangatá, ko ha kuonga ʻe “mamata ai” ʻa e tangatá “ki ha tautea tafe mālohi,” pea ʻe “ʻufiʻufi ʻa e fonuá ʻe ha mahaki fakaʻauha.”8
Hili ia pea toki foaki ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi tuʻunga haoʻanga ko ē te ne maluʻi ʻa e kau muimui faivelengá. Naʻá ne folofola: “Ka ʻe tutuʻu ʻa ʻeku kau ākongá ʻi ha ngaahi potu toputapu, pea ʻe ʻikai ueʻi ʻa kinautolu.”9
Ko e Kau Tangata ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ko e kau ākonga kinautolu ʻoku tuʻu ʻi ha ngaahi potu māʻoniʻoni. ʻOku ʻikai ueʻi pe ofeʻi kinautolu ʻe he fāliunga ʻo taimí mei he ngaahi meʻa kuo ʻosi fakapapauʻi ʻoku moʻoni ʻi he ngaahi toʻu tangata kotoa pē ki muʻá. ʻOku pau pea moʻoni ʻa e ngaahi tuʻunga moʻui ʻo e Siasí. ʻOku fakataumuʻa ia ke ke hao mo malu ai ʻo taʻengata. Ko e taimi te ke tukupā ai ke moʻui ʻaki kinautolú, ʻe fuatatau leva koe ki he ngaahi tuʻunga ʻulungāanga kuo fakamahino fuoloa mai mo fakangofua ʻe he ʻOtuá.
Ka ko ʻeni, ʻe hoku makapuna tangata mo e ngaahi tokoua ʻofeina ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka- Ēloné, ʻoku mou kau ʻi ha lova ki he moʻuí. ʻOku ʻikai ko ha kiʻi lova veʻe vave nounou pē. ʻOku meimei hangē ia ha lova malafoní.
ʻE siviʻi mo fakapapauʻi koe ʻo fakatatau mo e ngaahi tuʻunga ʻulungāanga ne ʻosi fokotuʻu ʻe he ʻOtuá. ʻE tataki koe ʻe he Laumālié ke tokoni ke ke ʻilo ʻa e meʻa ke ke faí.
ʻOku meimei ko e faʻunga pē taha kitautolu ʻoku kei toé ka naʻa tau fokotuʻu ha ngaahi tuʻunga ʻulungāanga pea tauhi ki ai ʻi ha vahaʻa taimi fuoloa mai. Ko e konga lahi ʻo e toengá ne nau moʻulaloa ki he anga fakafonua ʻo hotau māmaní. Hono ʻikai ke tau monūʻia ke maʻu ha kau palōfita moʻui.
ʻOfa ke fai tāpuekina ʻa kimoutolu ʻi hoʻomou tauhi ki he ngaahi tuʻunga moʻui ʻo e Siasí. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.
NGAAHI MAʻUʻANGA FAKAMATALÁ
1. Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú (2001), 2.
2. Sēkope 4:13.
3. Things as They Really Are (1978), xi–xii.
4. Vakai, Adam C. Olson, “Vaʻe ʻo Molonaí,” Liahona, Māʻasi 2004, 8–11; New Era, Māʻasi 2004, 20–23.
5. Vakai, Sheri L. Dew, Go Forward with Faith: The Biography of Gordon B. Hinckley, (1996), 5–6.
6. Vakai, Jerry Johnston, “Following True North Is Lifelong Challenge,” Deseret Morning News, 14 Fēpueli 2004, sec. E, p. 1.
7. Vakai, Ki he Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, 12–37.
8. T&F 45:31.
9. T&F 45:32.