The Christus statueThe Church of Jesus Christ of Latter-day Saints Search | Feedback | Site Map | Help | Country Sites |
Home Broadcast General Conference Archives
Conferences
April 2004
Ngaahi Filí

Ngaahi Filí

PALESITENI JAMES E. FAUST
Tokoni Ua ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí

ʻOku makatuʻunga ʻa e ngaahi tāpuaki mo e ngaahi faingamālie ʻo e kahaʻú, ʻi he ngaahi fili ʻoku tau fai ʻi he ʻaho ní.

PALESITENI JAMES E. FAUSTSiʻoku ngaahi tokoua ʻofeina ʻi he lakanga fakataulaʻeiki toputapu ʻo e ʻOtuá ʻi he māmaní kotoa, ʻoku ou talitali fiefia kimoutolu he laumālie ʻo e ʻofa mo e feohi. Kuo pau ke lahi ha ngaahi fili te tau fai he moʻuí ni. ʻOku ʻi ai ha ngaahi fili ʻe niʻihi ʻoku mahuʻinga. Pea ʻoku ʻikai mahuʻinga e niʻihi. Ko e konga lahi ʻetau ngaahi filí, ko e fili ki he leleí pe koví. Neongo iá, ʻoku hanga ʻe he ngaahi fili ʻoku tau faí ʻo fakapapauʻi ʻetau fiefiá pe mamahí, he kuo pau ke tau fefaʻuhi mo e ola ʻo ʻetau ngaahi filí. ʻOku ʻikai lava ke tau fai maʻu pē ha fili haohaoa. ʻOku ʻikai pē hoko ia. Ka te tau lava ʻo fai ha ngaahi fili lelei te tau lava ʻo feʻao mo ia pea tau ako ai. Ko e taimi ʻoku moʻui feʻunga ai e fānau ʻa e ʻOtuá ke maʻu ha fakahinohino fakalangí, ʻoku nau lava leva ʻo “tauʻatāina ʻo taʻengata, ʻo nau ʻiloʻi ʻa e leleí mei he koví; ke ngāue maʻatautolu pē [kae ʻikai fakamālohiʻi ke ngāue].”1

ʻOku tau fai he taimi ʻe niʻihi ha ngaahi fili ʻoku ʻikai lelei ʻi hano fakalotoʻi kitautolu ʻe hotau toʻu meʻá. Naʻe hoko ha meʻa pehē kia Kifi Meulolo ʻi heʻene kei talavoú. Naʻá ne tuli hopo mo hono ngaahi kaumeʻá mei ha ngaahi maka māʻolunga ʻi he Tānakiʻanga Vai ʻo e Kenioni Fakahahaké, he tokelau hahake ʻo Sōleki Sití. Naʻe iku ʻo hoko ia ko ha feʻauhi fakatamaiki, pea kaka ha taha ʻo e kau talavoú ki ha feituʻu fute 50 māʻolunga ʻi he ʻā maká ʻo hopo mei ai ki he vai loloto ʻo e tānakiʻanga vaí. Naʻe ʻikai fiemālie ai ha taha ʻo e kau talavoú, peá ne pehē, “ʻOku sai, te u lakasi ʻe au ia!” Naʻe kaka leva ia ki ha feituʻu fute ʻe 60 hono māʻolunga ʻi he lilifá. Naʻe ʻikai loto ʻa Kifi ke lakasi ia, ko ia naʻa ne kaka fakataha ai mo e tamasiʻi ko iá. Naʻe hopo leva ʻa e tamasiʻi ʻe tahá, pea loto-toʻa ʻa Kifi ke hopo mo ia tuʻunga heʻene sio naʻe sai pē ʻa e tamasiʻí heʻene puná. Naʻe hoko leva ko ha feʻauhi ki he ongo tamaiki ko iá. Naʻe kaka ʻa e kaumeʻa ʻo Kifí ki ha feituʻu naʻe fute ʻe 70 hono māʻolungá ʻo hopo mei ai. Naʻe kata fiefia ʻa e tamasiʻí heʻene māpuna hake mei he vaí, ʻo milimilihi hono ongo umá mo hono matá. Naʻá ne pole mai kia Kifi, “Te ke puna pe ʻikai?”

Naʻe pehē ange ʻe Kifi, “ʻIo, kuo pau ke u puna!” Pea pehē kotoa ʻe he tamaiki ʻi he veʻe vaí, “ʻIo, kuo pau ke ne puna!”

Naʻe kakau mai leva ʻa Kifi ki ʻuta ʻo kaka hake he maká. Naʻá ne ʻiloʻi kapau ʻe puna mei he fute ʻe 70, kuo pau ke kaka hono kaumeʻá ke māʻolunga ange, ko ia naʻe kaka ia ki he fute ʻe 80, ʻa ia ko e tumutumu ia ʻo e lilifá. ʻE ʻikai lava ha taha ke ʻalu ʻo toe māʻolunga ange ai. Naʻe ilifia ʻa Kifi ʻi heʻene sio hifo ki he fuʻu mamaʻo pehē ʻa e vaí. Naʻe ʻikai ke ne fakakaukauʻi ʻa e fili naʻá ne faí. He ʻoku ʻikai ko e meʻa ia naʻá ne fie faí, pe ongoʻi ʻoku totonu ke ne faí. Ka naʻe makatuʻunga ʻene filí ʻi hono fakaʻaiʻai mo fakalotoʻi ia ʻe he kau talavou ʻoku ʻikai te ne kei manatuʻi honau hingoá he taimí ni.

Naʻá ne holomui leva ʻo lele mālohi mai ki he ngataʻanga ʻo e lilifá. Naʻá ne aʻu mai ki he fakaʻilonga naʻá ne fokotuʻu he ngataʻanga ʻo e maká, pea puna mei ai. Naʻá ne manatuʻi ʻi heʻene hopo hifo ko iá, hono akoʻi ia ʻe heʻene ongo mātuʻá ke tokanga ʻi heʻene ngaahi fili ʻoku faí, he ʻe lava ke ne mate ʻi ha fili ʻoku halá. Naʻá ne pehē leva he taimi ko ʻení, “Kuó ke fai ʻeni ha fili te ke mate ai, he ʻe hangē hono fefeka ʻo e vaí ia ha simá ʻi he taimi te ke tō hifo ki aí.” Naʻe hangē ʻa e vaí ia ha simá ʻi heʻene aʻu hifo ki aí. Naʻá ne fakamālō lahi he faifai pea ʻasi hake hono ʻulú ki ʻolunga ʻi he vaí.

Ko e hā ʻa e ʻuhinga naʻá ne puna aí? Ko e hā ha meʻá naʻá ne feinga ke fakamahinoʻí? Naʻe ʻikai tokanga ʻa e kau talavou naʻa nau fakaʻaiʻai iá, pea mahalo ʻoku ʻikai haʻanau toe manatu ki he meʻa ngali vale ko iá. Ka naʻe ʻiloʻi ʻe Kifi ki mui, naʻá ne fai ai ha fili naʻe mei iku ʻo ne mate ai. Naʻá ne moʻulaloa ki he fakaʻaiʻai hono ngaahi kaumeʻá ʻo nau ʻamanaki te ne fai ʻa e meʻa naʻe ʻikai te ne fie faí. Ka naʻá ne ʻiloʻi ʻa e meʻa ʻoku totonu ke faí. Naʻá ne pehē, “Naʻá ku ʻi he māmaní, ka ʻi he taimi ko ʻení naʻe ʻikai te u kei ʻi māmani he naʻe ʻikai te u lava ʻo mapuleʻi au. Naʻe ʻikai te u fai ha fili naʻe kau ki heʻeku moʻuí. Naʻe fai mai ʻe he māmaní ʻa e fili ko iá maʻaku . . . pea mālō ʻeku hao mei he maté.”2

Kuo pau ke te maʻu ha loto-toʻa ke te taʻofi hano fakamālohiʻi kita, kae ʻikai ke te ʻohonoa pē ʻo fai taʻe fakakaukauʻi ha meʻa, pea tuku ke fai mai ʻe ha taha kehe ʻete filí. ʻE faingofua ange haʻata fai ʻa e fili ʻoku totonú ʻi he taimi ʻoku tau ʻiloʻi lelei ai ko e ngaahi foha kitautolu ʻo e ʻOtuá ʻoku tau maʻu ʻa e lakanga fakataulaʻeiki toputapú, pea ʻi ai ha kahaʻu mahuʻinga ʻi muʻa ʻiate kitautolu.

Meʻa pango ia, ka ʻoku ʻi ai ʻetau ngaahi fili taʻe totonu ʻe niʻihi ʻoku lava ʻo liliu, ka ʻoku lahi ha ngaahi fili ʻe ʻikai toe lava ʻo liliu. ʻOku ʻi ai ʻa e taimi ʻe niʻihi te tau lava ʻo liliu ʻetau taumuʻá pea foki ki he hala totonú. ʻE kau ʻi haʻate foki ki he hala totonú ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e fakatomalá: ʻuluakí, ʻiloʻi ʻa e fehalaaki ʻo ʻete ngaahi foungá; uá, liʻaki ʻa e ʻulungāanga ʻoku koví; tolú, ʻoua ʻe toe fai ia; pea, faá, vete hoʻo hiá3 mo fakaleleiʻi ʻa e fehālaakí kapau ʻe lava. ʻOku mahuʻinga ʻete ako tonu ʻi ha meʻa ʻoku hokó, ka ʻoku tau faʻa fai ha ngaahi meʻa ʻoku hala he taimi ʻokú te “ako ai ʻi he ʻahiʻahí mo e fehalākí.” ʻOku vave mo faingofua ange ʻa e fakalakalaká ʻi heʻete ako mei heʻete mātuʻá, mo kinautolu ʻoku nau ʻofa ʻiate kitá, mo ʻete kau faiakó. Te tau lava foki ʻo ako mei he ngaahi fehālaaki ʻa e niʻihi kehé, ʻi heʻetau vakai ki he ngaahi ola ʻo ʻenau ngaahi fili ʻoku halá.

ʻOku ʻi ai ha ngaahi fili ʻe niʻihi ʻoku tau maʻu ai ha ngaahi faingamālie lelei, neongo pe ko e hā pē ha fili ʻoku tau faí—hangē ko ʻení, ko e taimi ko ia ʻoku tau fili ai ha ngāue maʻuʻanga moʻui ke tau faí pe ko e ʻapi ako te tau ako aí. ʻOku ou ʻiloʻi ha talavou tuʻukimuʻa mo poto naʻá ne fie hoko ko ha toketā, ka naʻe ʻikai te ne lava ʻo ako fakafaitoʻo, ko ia naʻá ne fili leva ke ne ako lao. Kuó ne hoko ko ha loea lavameʻa ʻaupito, ka ʻoku ou tui au naʻá ne mei lavameʻa tatau pē kapau naʻá ne hoko ko ha toketā.

ʻOku ʻi ai ha taimi-tēpile pau ki haʻatau ngaahi fili mahuʻinga ʻe niʻihi. Kapau te tau fakatoloi haʻatau fili, ko e mole ʻaupito ia ʻa e faingamālié. ʻOku hanga ʻe heʻetau veiveiuá ʻo taʻofi haʻatau fai ha fili ʻa ia ʻe hoko ai ha liliú. Ko ia ʻe lava ʻo mole ai ha faingamālie. Hangē ko e lea ʻa ha taha, “Kapau ʻe ʻi ai ha fili kuo pau ke ke fai kae ʻikai te ke fai ia, ta kuó ke ʻosi fai pē ʻe koe hoʻo filí.”4

ʻOku faingataʻa ki ha kakai ʻe niʻihi ke nau fai ha fili. Naʻe pehē ange ʻe ha toketā ki he ʻatamaí mo fakaelotó ki ha mahaki ʻe taha, “ʻOkú ke faingataʻaʻia ʻi haʻo fili ʻoku fai?” Naʻe pehē ange leva ʻe he tokotaha mahakí, “ʻIo mo ʻikai.” ʻOku ou ʻamanaki mo lotua ʻe pau hotau ʻatamaí ʻo hangē ko Sosiuá ʻi heʻene pehē, “Mou fili he ʻahó ni ʻa ia te mou tauhí, . . . ka ko au mo hoku falé te mau tauhi ʻa [e ʻEikí]”5

ʻOku ʻi ai ʻa e ngaahi fili ʻe niʻihi ʻoku lahi ange ʻa e ngaahi ola ʻoku maʻu aí, ʻi ha ngaahi fili ʻe niʻihi. ʻOku ʻikai ha fili tauʻatāina te tau fai ʻi he moʻui ko ʻení ʻe mahuʻinga ange ʻi heʻetau fili ko ia hotau malí. ʻOku lava ʻe he fili ko iá ke ʻomi ʻa e fiefia ʻoku taʻengatá. ʻE fiemaʻu ʻa e ongo meʻa malí ke na tauhi kakato ki heʻena malí peá na toki lava ke aʻusia ai ʻa e tumutumu ʻo e lavameʻa ʻi he nofo malí.

ʻOku ʻi ai ha ngaahi fili mahuʻinga ki he lavameʻá mo e fiefiá ʻoku tuʻo taha pē hono faí, he ko ʻene lavá pē, ko ʻene ʻosí ia. Hangē ko ʻení, ʻoku fiemaʻu ke tau fili tuʻo taha pē ke tau fai ha fili mahino mo taʻe faʻa liliu ke ʻoua te tau ifi tapaka, pe inu kava mālohi, pe ngāueʻaki ʻa e ngaahi faitoʻo kona tapu ʻokú ne fulihi ʻa e ngaahi fakakaukaú.

ʻI he 1976, lolotonga ʻa e hoko ʻa ʻEletā Lōpeti C. ʻOakesi, ko ha kēnolo, ʻi he Laulā Puna ʻa e ʻIunaiteti Siteití, pea hoko foki ko ha mēmipa ʻo e timi fakavahaʻa puleʻanga ʻoku nau aleaʻi ʻa e ngaahi meʻa ʻoku hoko ʻi tahí, naʻa nau hoko ai ko e kau fakaafe ki ha maʻu meʻatokoni naʻe fai ʻe he Vāhenga Tau Tahi ʻa Leninikalati Lūsiá. Naʻe kau ki ai ha kau ʻōfisa māʻolunga ʻe toko 50 mei Lūsia mo e ʻIunaiteti Siteití, pea tataki ʻe he taki ʻo e kau ʻōfisa Lūsiá ke fai haʻanau inu fakalāngilangi ki muʻa he maʻu meʻatokoni efiafí. Naʻa nau tuʻu ai ke fai ʻenau ʻuluaki inu fakalāngilangí pea hiki hake ʻenau ipú ki ʻolunga, ʻa ia naʻe fonu kotoa ʻi he uaine Lūsiá. Naʻe ʻi he ipu ʻa ʻEletā ʻOakesí ha inu lēmani lanu pingikī, pea naʻe fakatokangaʻi ia ʻe he ʻamelali naʻá ne taki ʻa e inu fakalāngilangí. Naʻá ne tuʻu ai peá ne fekau kia ʻEletā ʻOakesi ke fakafonu ʻene ipú ʻaki ha uaine, mo pehē ange ʻe ʻikai fai ʻenau inu fakalāngilangí kae ʻoua kuó ne fakafonu uaine ʻene ipú. Naʻe fakafisi ʻa ʻEletā ʻOakesi ke fai ki ai, mo pehē ange, ʻoku sai pē kiate ia ʻa e inu ʻoku 'i heʻene ipú.

Naʻe kamata ke ʻi ai ha ongoʻi taʻefiemālie, pea tuʻunga ʻi he palopalema ʻoku hokó, naʻe ongoʻi taʻefiemālie foki ai mo e kau mēmipa ʻo ʻene timí, ʻa ia naʻe māʻolunga ʻa e tuʻunga ʻo honau tokolahi ʻiate ia. Naʻe ʻita ʻa e fakafeʻao Lūsia ʻo ʻEletā 'Oakesí, pea fanafana mai kiate ia ʻo pehē ange, “Fakafonu uaine hoʻo ipú!” Naʻe fai ai ʻe ʻEletā ʻOakesi ʻa e lotu nounou taha kuó ne fai ʻi heʻene mo'uí, ʻo pehē: “ʻE ʻOtua tokoni mai kiate au!”

Naʻe ʻosi ha ngaahi sekoni siʻi pē, kuo fanafana atu ʻa e tangata fakatonulea Lūsiá, ʻa ia ko ha kapiteni ʻi he kau sōtiá, pea naʻá na ʻosi talanoa mo ʻEletā ʻOakesi ki muʻa ʻo kau ki he lotú, ʻo ne pehē ange ki he ʻamelali pulé, “ʻOku fepaki ia mo ʻene tui fakalotú.” Naʻe kamokamo ʻa e ʻamelalí, pea ʻosi ai ʻa e palopalemá, pea hoko atu leva ʻa e polokalamá ia.6

Naʻe ʻosi fili ʻe ʻEletā ʻOakesi ʻi ha ngaahi taʻu lahi ki muʻá ʻe ʻikai te ne inu kava mālohi, ko ia ʻi he hoko mai ʻa e taimi ʻo e ʻahiʻahí, naʻe ʻikai fiemaʻu ke ne toe fai ha fili pehē: Naʻe ʻiloʻi ʻe ʻEletā ʻOakesi, ʻe ʻi ai ha kovi ʻe hoko kiate ia kapau te ne taʻetauhi ha tefitoʻi moʻoni ʻo ʻene tuí, ʻo lahi ange ia ʻi ha kovi ʻe hoko ʻi haʻane inu ʻa e uainé. Naʻe ʻikai hoko ha maumau ia ki heʻene ngāue maʻuʻanga moʻuí ʻi heʻene tauhi ki he ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo ʻene tui fakalotú. Naʻe ʻosi ʻa e meʻa ko ʻení, pea hoko atu ʻa ʻene ngāué ʻo aʻu ki heʻene hoko ko ha seniale fetuʻu-fā.

ʻOku hā ngali kehe, ka ko e taimi lahi ʻoku ngali lelei he taimi ʻe niʻihi ʻa hono fai ʻo e meʻa ʻoku halá, koeʻuhí pē he ko e meʻa ia ʻoku ngali faingofua tahá. ʻOku tau faʻa fanongo ʻi hono fakatonuhiaʻi ʻo e ʻulungāanga ʻoku halá ʻi he pehē, “ʻOku fai pehē ʻa e kakai kotoa pē.” ʻOku hanga ʻe he fakakaukau halá ni ʻo fakakeheʻi ʻa e moʻoní, ʻa ia ʻoku tupu ia meia Sētane. Pea hangē ko e lea ʻa Nīfaí, “ʻOku kākaaʻi peheʻi ʻa honau laumālié ʻe he tēvoló, peá ne tataki fakaoloolo hifo ʻa kinautolu ki heli.”7

Neongo pe ko e hā hano tokolahi ʻo e kakai ʻi hotau sōsaietí ʻoku kau ki aí, ka ʻoku ʻikai tonuhia ha taha ʻi haʻane taʻe faitotonu, loi, anga kākā, pe lea taʻe feʻunga, kae tautautefito ki hono takuanoa e huafa ʻo e ʻEikí, pe kau ʻi ha ngaahi fetuʻutaki fakasekisuale taʻemaʻa, pe ʻikai fakaʻapaʻapaʻi ʻa e ʻaho Sāpaté.

ʻOku ʻikai hanga ʻe he meʻa ʻoku fai ʻe he kakai kehé ʻo fokotuʻu mai ʻa e meʻa ʻoku tonu pe halá. ʻE lava ʻe he tokotaha ʻoku loto-toʻa ke ne fai ʻa e fili ʻoku totonú, ʻo fakalotoa ha tokolahi kehe ke nau fili fakapotopoto foki mo kinautolu. ʻOku ou loto ke u fakamoʻoniʻi atu ʻa e meʻa ko ia kuo tohi ʻi he kiʻi tohi tufa ko e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, ʻa ia ʻoku pehē:

“ʻE ʻekea meiate koe ʻa hoʻo ngaahi ngāué. ʻOku ʻikai totonu ke ke tukuakiʻi ʻa e ngaahi tūkunga ʻokú ke ʻi aí, ho fāmilí pe ngaahi kaungāmeʻá ʻo kapau ʻokú ke fili ke talangataʻa ki he ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá. Ko ha fānau koe ʻa e ʻOtuá pea ʻoku ʻi ai hamou mālohinga lahi. ʻOkú ke malava ʻo fili ki he māʻoniʻoní mo e fiefiá, neongo pe ko e hā ʻa e ngaahi tūkunga ʻokú ke ʻi aí.” 8

ʻOku anga fēfē haʻatau fai ʻa e ngaahi fili ʻoku totonú? ʻOku kau ki he filí hano fai ia ʻi he ʻilo lelei ki ai. ʻE fiemaʻu ke tau fakafuofuaʻi ʻa e ngaahi moʻoni kuo tau maʻú ʻo fekauʻaki mo e ongo tafaʻaki ʻo e fili ʻe faí, pea toki lava ke tau fai ha fili ʻoku fakapotopotó. Ka ʻoku ʻikai feʻunga ia. ʻOku kau ki hono fai ʻo e ngaahi fili ʻoku totonú ʻa e lotú mo e fakahinohino fakalaumālié. ʻOku ʻomi ʻe he vahe 9 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá ʻa e kī mahuʻingá. Naʻe folofola mai ʻa e ʻEikí kia ʻŌliva Kautele ʻo pehē:

“Vakai, kuo ʻikai ke mahino kiate koe; kuó ke fakakaukau te u foaki ia kiate koe, ka naʻe ʻikai te ke fai ha fakakaukau ki ai tuku kehe pē ʻi he kole kiate au.

“Kae vakai, ʻoku ou pehē kiate koe, ʻoku totonu ke ke fakakaukauʻi ia ʻi ho lotó; pea ʻe totonu leva ke ke kole kiate au pe ʻoku totonu ia, pea kapau ʻoku totonu ia, te u ngaohi ke māfana ʻa ho lotó ʻiate koe; ko ia te ke ongoʻi ʻoku totonu ia.

“Ka ʻo kapau ʻoku ʻikai ke totonu ia, ʻe ʻikai te ke ongoʻi pehē, ka te ke maʻu ha fakakaukau fiemohea, ʻa ia ʻe langaki ai ʻene ngalo ʻiate koe ʻa e meʻa ʻoku taʻetotonú . . .”9

ʻI heʻetau vakai atu ki he kahaʻú, ʻe fiemaʻu ai ke tau mālohi ange pea tau fakapotopoto lahi ange ʻi hono fakahoko ʻetau ngaahi filí, ʻi ha māmani ʻa ia ʻoku ui ai ʻe he kakaí ʻa e “koví ko e lelei mo e leleí ko e kovi.”10 ʻOku ʻikai te tau fili fakapotopoto kapau ʻoku tau ngāueʻaki ʻetau tauʻatāina ke filí ke fakafepaki ki he finangalo ʻo e ʻOtuá pe ki he faleʻi ʻa e lakanga fakataulaʻeikí. ʻOku makatuʻunga ʻa e ngaahi tāpuaki mo e ngaahi faingamālie ʻo e kahaʻú, ʻi he ngaahi fili ʻoku tau fai ʻi he ʻaho ní.

ʻE hoku ngaahi tokoua, ʻoku ou tui pea ʻoku ou fakamoʻoniʻi ʻoku ʻi ai hotau fatongia fakakātoa ke tau fokotuʻu ʻa e faʻifaʻitakiʻanga ʻo e māʻoniʻoní ki he māmaní kotoa. Kuo pau ke tau muimui ki he takimuʻa ʻa Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī, pea tau fakahā ʻa e halá ʻi he ngaahi fili fakalaumālie ʻoku tau faí. ʻOku mou maʻu ʻa e mālohi ki hoʻomou filí. ʻOfa ke tau fakaʻaongaʻi fakapotopoto ʻa e tauʻatāina ke fili kuo foaki mai ʻe he ʻOtuá kiate kitautolú ʻi heʻetau fai ʻa e ngaahi fili ʻoku taʻengatá. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.

NGAAHI MAʻUʻANGA FAKAMATALÁ

1. 2 Nīfai 2:26.

2. Toʻo mei he “Deciding about Decisions,” New Era, June 1976, 12–13.

3. Vakai, T&F 58:43.

4. William James, naʻe hā ʻi he Evan Esar, ed., 20,000 Quips and Quotes (1968), 132.

5. Sosiua 24:15.

6. Too mei he Believe! Helping Youth Trust in the Lord (2003), 27–28.

7. 2 Nīfai 28:21.

8. Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻutupu, (2001), 5.

9. T&F 9:7–9.

10. 2 Nīfai 15:20.

 
© 2008 Intellectual Reserve, Inc. All rights reserved.   Rights and use information.  Privacy policy