ʻELETĀ DALLIN H. OAKS
ʻO e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá
ʻOku fie maʻu ke tau teuteu . . . fakalaumālie ki he ngaahi meʻa ne kikiteʻi ki he taimi ʻo e Hāʻele ʻAngaua Maí.
ʻOku tau maʻu he fakahā ʻo onopōní ʻa e talaʻofa ko ia kapau ʻoku tau mateuteu ʻe ʻikai totonu ke tau manavahē (vakai, T&F 38:30). Naʻe fakafeʻiloaki au ki he tefitoʻi moʻoni ko iá he taʻu ʻe 60 kuo hilí he taimi naʻá ku hoko ai ko ha Tamasiʻi Sikauti peá u ako ʻa e moto ʻo e Sikautí, ʻa ia ko e: “Mateuteu maʻu pē.” ʻI he ʻahó ni, ne u ongoʻi ke u lea ʻi he mahuʻinga ʻo e teuteu ki ha meʻa ʻi he kahaʻú ʻoku matuʻaki mahuʻinga kiate kitautolu fakatāutaha—ʻa ia ko e Hāʻele ʻAngaua mai ʻa e ʻEikí.
ʻOku fonu ʻa e folofolá ʻi ha ngaahi fakamoʻoni ki he Hāʻele ʻAngaua Maí, ʻa ia ko ha meʻa ʻoku nofo ʻamanaki ki ai ʻa e kau māʻoniʻoní pea tailiili pe fakaʻikaiʻi ʻe he kau angahalá. Kuo fakakaukauloto ʻa e kakai angatonu ʻo e kuonga kotoa pē ki he anga hono fakahokohoko pea mo e ʻuhinga ʻo e ngaahi meʻa lahi ʻe hoko ne kikiteʻi ʻe muʻomuʻa pea mo muimui mai ʻi he meʻa mahuʻinga taha ko ʻeni ʻo e hisitōliá.
ʻOku ʻi ai ha meʻa ai ʻe fā ʻoku pau ki he Kāingalotú: (1) ʻE toe hāʻele mai ʻa e Fakamoʻuí ki māmani ʻi he mālohi mo e nāunauʻia lahi ke pule lolotonga ʻa e nofotuʻi ʻi he māʻoniʻoni mo e melinó. (2) ʻI he taimi ʻo ʻEne hāʻele maí ʻe fakaʻauha ʻa e kau angahalá pea toetuʻu ʻa e kau angatonú. (3) ʻOku ʻikai ke ʻilo ʻe ha taha ʻa e taimi ʻo ʻEne hāʻele maí, ka (4) ʻoku akoʻi ʻa e kau angatonú ke nau fakatokangaʻi ʻa e ngaahi fakaʻilonga ʻo ʻene hāʻele maí pea mateuteu ki ai. ʻOku ou fie lea ki he meʻa hono fā ʻo e ngaahi moʻoni maʻongoʻongá ni: ko e ngaahi fakaʻilonga ʻo e Hāʻele ʻAngaua Maí pea mo e meʻa ʻoku totonu ke tau fai ke teuteu ki aí.
I.
Kuo ʻosi fakahā mai ʻe he ʻEikí, “Ko ia ia ʻoku manavahē kiate aú, te ne ʻamanaki atu ki heʻene hokosia ʻa e fuʻu ʻaho lahi ʻo e ʻEikí, ʻio, ʻa e ngaahi fakaʻilonga ʻo e hāʻele mai ʻa e Foha ʻo e Tangatá,” ʻa ia ko ha ngaahi fakaʻilonga ʻe hā ʻi he “ngaahi langí ʻi ʻolunga, pea ʻi he māmani ʻi laló” (T&F 45:39-40).
Naʻe akoʻi ʻeni ʻe he Fakamoʻuí ʻi he tala fakatātā ʻo e ʻakau ko e fikí ʻa ia ʻoku fakaʻilonga ʻaki hono ngaahi vaʻa kei litolitó ʻa e ofi mai ʻa e faʻahitaʻu māfaná. “Pea pehē foki,” ko e taimi ʻe mamata ai ʻa e kakai kuo filí ki he ngaahi fakaʻilonga ʻo ʻEne hāʻele maí “te nau ʻilo ʻoku ofi, pea ʻoku ʻi he matapaá” (Liliu ʻa Siosefa Sāmitá—Mātiu 1:38-39; vakai foki, Mātiu 24:32-33; T&F 45:37-38).
ʻOku ʻomi ʻe he ngaahi kikite fakafolofolá mo ia ʻo onopōní, ha ngaahi fakaʻilonga lahi ʻo e Hāʻele ʻAngaua Maí. ʻOku kau heni ʻa e:
- 1. Fakafoki mai ʻo e ongoongoleleí ʻi hono kakató mo hono malangaʻi ʻi māmani kotoa ko ha fakamoʻoni ki he puleʻanga kotoa pē;
- 2. Ngaahi Kalaisi loi mo ha kau palōfita loi, te nau fakahalaʻi ha tokolahi;
- 3. Tau mo e ngaahi ongoongo ʻo e tau, pea tuʻu hake ʻa e puleʻanga ki he puleʻanga;
- 4. Ngaahi mofuike ʻi ha ngaahi feituʻu kehekehe;
- 5. Honge mo ha ngaahi meʻa fakamamahi;
- 6. ʻUfiʻufi ʻa e fonuá ʻe ha mahaki fakaʻauha;
- 7. Lahi ʻa e faiangahalá;
- 8. Moveuveu ʻa e māmaní kotoa pē; mo e;
- 9. Vaivai ʻa e loto ʻo e faʻahinga ʻo e tangatá.
(Vakai, Matiu 24:5–15; Liliu ʻa Siosefa Sāmita—Mātiu 1:22, 28–32; T&F 45:26–33)
ʻI ha fakahā ʻe taha ne folofola ai ʻe he ʻEiki ko e niʻihi ʻo e ngaahi fakaʻilonga ko ʻení ko Hono leʻó ia ʻi Heʻene ui Hono kakaí ke nau fakatomala.
“Tokanga, ʻa kimoutolu ʻa e ngaahi puleʻanga ʻo māmaní pea fanongo ki he ngaahi folofola ʻa e ʻOtua ko ia naʻá ne fakatupu ʻa kimoutolú. . . .
“Hono ʻikai ke tuʻo lahi ʻeku ui atu kiate kimoutolu ʻi he ngutu ʻo ʻeku kau tamaioʻeikí, pea ʻi he tauhi mai ʻa e kau ʻāngeló, pea ʻaki hoku leʻo pē ʻoʻokú mo e leʻo ʻo e ngaahi mana mo e leʻo ʻo e ʻuhila pea mo e leʻo ʻo e ngaahi afaá mo e leʻo ʻo e ngaahi mofuike mo e leʻo ʻo e ngaahi taufa ʻuha maka lalahi, mo e leʻo ʻo e ngaahi honge mo e ngaahi mahaki fakaʻauha ʻo e faʻahinga kotoa pē, . . . peá u fie fakamoʻui ʻa kimoutolu ʻaki ʻa e fakamoʻui taʻengatá, ka naʻe ʻikai te mou loto ki ai!” (T&F 43:23, 25).
ʻOku ʻākilotoa kitautolu ʻe he ngaahi fakaʻilonga ko ʻeni ʻo e Hāʻele ʻAngaua Maí pea hangē ʻoku fakautuutu ke lahi ange ʻenau hokó mo honau lahí. Hangē ko ʻení, ko e lisi ʻo e ngaahi mofuike lalahi ʻi he The World Almanac and Book of Facts (2004) ʻoku ʻasi ai ne liunga ua hono lahi ʻo e ngaahi mofuike he taʻu 1980 tupu mo e 1990 tupu ʻi he taʻu ʻe uofulu ki muʻa atú (pp. 189–90). ʻOku toe ʻasi foki ai haʻane tupu lahi ʻaupito ange ʻi he ngaahi ʻuluaki taʻu ʻo e senituli ko ʻení. Ko e lisi ʻo e ngaahi tāfea mo e peau kula ʻiloá pea mo e lisi ʻo e ngaahi afaá, ngaahi ʻafā lalahi mo e afā sinou, he funga māmani, ʻoku meimei ke fakautututu pehē mo ia he ngaahi taʻu ki mui ní (pp. 188–89). ʻE lava pē ke tukunoaʻi ʻa ʻene fakautuutú ʻi he fakafehoanaki mo e taʻu ʻe 50 kuo hilí ʻo lau pē ia ko e feliliuaki e founga hono lipōtí, ka ko e sīpinga ko ē ʻo e fakautuutu ʻo e ngaahi fakatamaki fakanatulá ʻi he taʻu ʻe uofulu kuo maliu atú ʻoku fakailifia.
II.
Ko e fakaʻilonga ʻe taha ʻo e ngaahi kuongá ko hono tānaki ʻo e kau faivelengá (vakai, T&F 133:4). ʻI he ngaahi fuofua taʻu ʻo e kuonga fakaʻosi ko ʻení naʻe fai ai ha tānaki ʻo Saione ki ha ngaahi potu kehekehe ʻi he ʻIunaiteti Siteití: ki Ketilani, ki Misuli, ki Nāvū, pea ki he tumuʻaki ʻo e ngaahi moʻungá. Ko ha tānaki kotoa ʻeni ki ha ngaahi feituʻu ʻe ngali tuʻu ai ha ngaahi temipale. ʻI hono fokotuʻu ko ia ʻo e ngaahi siteikí mo langa ʻa e ngaahi temipale ʻi he meimei ngaahi puleʻanga kotoa pea tokolahi feʻunga ai mo e kau angatonú, ko e fekau lolotongá ʻoku ʻikai ko ha toe fakataha ki ha potu pē ʻe taha ka ki he ngaahi siteiki ʻi hotau ngaahi fonua tupuʻá. ʻE lava ke maʻu ʻe he kau angatonú ʻa e ngaahi tāpuaki kakato ʻo ʻitānití ʻi he Fale ʻo e ʻEikí. Te nau lava ai pē ʻi honau taki taha fonua tupuʻa ke talangofua ki he fekau ʻa e ʻEikí, ke fakalahi ʻa e ngaahi ngataʻanga ʻo Hono kakaí mo fakamālohia hono ngaahi siteikí (vakai, T&F 101:21; 133:9, 14). ʻI he foungá ni, ʻoku hoko ai ʻa e ngaahi siteiki ʻo Saioné ko ha “maluʻiʻanga pea mo e hūfangaʻanga mei he afaá, pea mei he houhaú ʻo ka lilingi totonu atu ia ki māmani hono kotoa” (T&F 115:6).
III.
Neongo ʻoku ʻikai hatau ivi ke liliu ʻa e foʻi moʻoni ʻo e Hāʻele ʻAngaua Maí mo taʻe malava ke ʻilo hono taimi totonú ka, te tau kei lava pē ke fakavaveʻi ʻetau teuteú mo feinga ke tokoniʻi e niʻihi ʻoku tau feohí ke nau teuteu mo kinautolu.
Ko e talanoa fakatātā ʻo e kau tāupoʻou ʻe toko hongofulú, ko ha tala fakatātā ia ʻoku ʻi ai ha akonaki mahuʻinga mo faingataʻa fekauʻaki mo e kaveingá ni. ʻI he talafakatātaá ni, ʻoku folofola ai ʻa e ʻEikí: “Pea ʻi he ʻaho ko iá, ʻa ia te u haʻu ai ʻi hoku nāunaú, ʻe fakamoʻoni ai ʻa e talanoa fakatātā ne u lea ʻaki ʻo kau ki he kau tāupoʻou ʻe toko hongofulú” (T&F 45:56).
ʻI he vahe 25 ʻo e tohi Mātiú, ʻoku fakafehoanaki ai ʻe he tala fakatātaá ni ʻa e tuʻunga ʻo e kau tāupoʻou vale ʻe toko nimá mo e kau tāupoʻou poto ʻe toko nimá. Naʻe fakaafeʻi kotoa ʻa e toko hongofulú ki he kātoanga taʻané, ka ko honau vaeua pē naʻe mateuteu mo e lolo ʻi heʻenau ngaahi māmá ʻi he hoko mai ʻa e tangata taʻané. Naʻe hū ai ʻa e toko nima naʻe mateuteú ki he kātoanga taʻané, pea tāpuni ʻa e matapaá. Naʻe tōmui mai ʻa e toko nima naʻe fakatoloi ʻenau teuteú. Naʻe ʻosi tāpuni ʻa e matapaá, pea ʻikai tali ʻe he ʻEikí ke nau hū ange, ʻo Ne folofola ange, “ʻOku ʻikai te u ʻiloa ʻa kimoutolu” (v. 12). “Ko ia, mou leʻo,” pea fakaʻosi ʻaki ʻe he Fakamoʻuí ʻene pehē, “he ʻoku ʻikai te mou ʻilo ʻa e ʻaho pe ʻa e feituʻulaʻā ʻe haʻu ai ʻa e foha ʻo e tangatá”(v. 13).
Ko e pōpoaki ʻo e tala fakatātaá ni ʻoku fakailifia. ʻOku mahino hono fakafofongaʻi ʻe he kau tāupoʻou ʻe toko hongofulú ʻa e kāingalotu ʻo e Siasi ʻo Kalaisí, he naʻe fakaafeʻi ʻa e taha kotoa ki he kātoangá pea naʻe ʻilo ʻe he taha kotoa ʻa e meʻa naʻe fie maʻu ke hū mo ia he taimi ʻe hoko mai ai ʻa e tangata taʻané. Ka ko e vaeua pē naʻe mateuteu heʻene hoko maí.
ʻOku ʻi he fakahā ʻo onopōní ʻa ʻene akonaki ko ʻení, ʻa ia ne folofola ʻaki ʻe he ʻEikí ki he kau fuofua taki ʻo e Siasí:
“Pea hili hoʻomou fakamoʻoní, ʻe hoko mai ʻa e houhau mo e tuputāmaki ki he kakaí.
“He ʻo ka hili hoʻomou fakamoʻoní ʻe hoko mai ʻa e fakamoʻoni ʻa e ngaahi mofuike, . . .
“Pea . . . ʻe hoko mo e fakamoʻoni ʻa e leʻo ʻo e ngaahi mana, mo e leʻo ʻo e ʻuhila pea mo e leʻo ʻo e ngaahi afā mo e leʻo ʻo e ngaahi peau ʻo e tahí, ʻoku fuʻu taulōfuʻu hake ʻo laka ʻi honau ngaahi ngataʻangá.
“Pea ʻe moveuveu ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē; pea ko e moʻoni, ʻe vaivai ʻa e loto ʻo e kakaí; koeʻuhí he ʻe hoko mai ʻa e ilifia ki he kakai kotoa pē.
“Pea ʻe fepunaʻaki ʻa e kau ʻāngeló ʻi loto langi, ʻo kalanga ʻaki ʻa e leʻo lahi, pea ifiʻi ʻa e talupite ʻa e ʻOtuá, ʻo pehē: Mou teuteu, mou teuteu ʻa kimoutolu ʻa e kakai ʻo māmaní; he kuo hokosia ʻa e fakamaau ʻa hotau ʻOtuá. Vakai, pea ʻiloange, ʻoku hāʻele mai ʻa e Tangata Taʻané; mou ʻalu atu ke fakafetaulaki kiate ia” (T&F 88:88-92).
IV.
Ngaahi tokoua mo e tuofāfine, hangē ko hono akoʻi mai ʻe he Tohi ʻa Molomoná, “ko e moʻuí ni ko e kuonga ia ki he tangatá ke teuteu ke feʻiloaki mo e ʻOtuá; . . . ko e kuonga ʻo e moʻuí ni ko e kuonga ia ke fai ʻe he kakaí ʻa ʻenau ngaahi ngāué” (ʻAlamā 34:32). ʻOku tau teuteu koā?
ʻI he talamuʻaki ʻa e ʻEikí ki hono fakatahatahaʻi ʻo e fakahā ʻo onopōní naʻá ne folofola ai ʻo pehē, “Mou teuteu, mou teuteu ki he meʻa ʻe hokó, he ʻoku ofi mai ʻa e ʻEikí” (T&F 1:12).
Kuo fakatokanga mai foki e ʻEikí: “ʻIo, tuku ke ongo atu ʻa e kalanga ʻi he lotolotonga ʻo e kakai kotoa pē: ʻĀ hake pea tutuʻu hake, pea ʻalu atu ke fakafetaulaki ki he Tangata Taʻané; mou ʻalu atu ke fakafetaulaki kiate ia. Mou teuteu ʻa kimoutolu ki he fuʻu ʻaho lahi ʻo e ʻEikí” (T&F 133:10; vakai foki, T&F 34:6).
ʻOku fakatokanga maʻu mai pē he ʻikai ke tau lava ʻo ʻilo ʻa e ʻaho mo e houa ʻo ʻEne hāʻele maí. ʻI he vahe 24 ʻo e tohi Matiú ne akonaki ai ʻa Sīsū ʻo pehē:
“Ko ia, leʻo; he ʻoku ʻikai te mou ʻilo ʻa e feituʻu laʻā ko ia ʻe haʻu ai homou ʻEikí.”
“Kae ʻilo ʻeni, ka ne ʻilo ʻe he ʻeiki ʻo e falé ʻa e lakanga leʻo ko ia ʻe haʻu ai ʻa e kaihaʻá, pehē, kuó ne leʻo, kae ʻikai tuku ke haea hono falé” (Mātiu 24:42–43). “Ka ʻe mateuteu” (Liliu ʻa Siosefa Sāmitá—Mātiu 1:47).
“Ko ia ke tali teu pē ʻa kimoutolu foki: koeʻuhí ʻe haʻu ʻa e foha ʻo e tangatá ʻi he feituʻulaʻā ʻoku ʻikai te mou ʻamanaki ki ai” (Mātiu 24:44; vakai foki, T&F 51:20).
Fēfē kapau ko e ʻaho ʻo ʻEne hāʻele maí ko ʻapongipongi? Kapau naʻa tau ʻilo te tau feʻiloaki mo e ʻEikí ʻapongipongi—tuʻunga ʻi haʻatau mate vave pe ko Haʻane hāʻele fakatuʻupakē mai—ko e hā te tau fai he ʻaho ní? Ko e hā ha vetehia te tau fai? Ko e hā ha angafai te tau taʻofi? Ko e hā ha palopalema te tau fakaleleiʻi? Ko e hā ha fakamolemole te tau fai? Ko e hā ha ngaahi fakamoʻoni te tau fai?
Kapau ʻoku tau lava ʻo fai ʻa e ngaahi meʻá ni, ko e hā ʻoku ʻikai fai ai he taimi ní? Ko e hā ʻoku ʻikai ke tau fakamelino ai heʻene kei lava ke maʻu ʻa e melinó? Kapau ʻoku fakaʻau ke maha ʻetau maama ʻo e teuteú, tau kamata leva muʻa he taimí ni ke fakafonu ia.
ʻOku fie maʻu ke tau fakatou teuteu fakatuʻasino mo fakalaumālie ki he ngaahi meʻa ne kikiteʻi ki he taimi ʻo e Hāʻele ʻAngaua Maí. Pea ʻoku ngalingali ko e teuteu ʻe taʻe tokangaʻí ʻa e meʻa ko ē ʻoku pulipulia mo faingataʻá—ʻa e fakalaumālié. Mahalo ʻe mahuʻinga ʻa e uelofea houa ʻe 72 ia ki he ngaahi faingataʻa fakamāmaní, kae hangē ko e mamahi ʻa e kau tāupoʻou valé ʻi heʻenau toki ʻilo, ko e uelofea ʻo e teuteu fakalaumālie ki he houa ʻe 24 ʻoku lelei mo tolonga ange hono mahuʻingá.
V.
ʻOku tau moʻui he kuonga ne kikiteʻi “‘e toʻo atu ai ʻa e melinó mei māmani” (T&F 1:35), pea “ʻe moveuveu ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē” pea “‘e vaivai ʻa e loto ʻo e kakaí” (T&F 88:91). ʻOku lahi fau ha ngaahi tupuʻanga ʻo e ngaahi fekeʻikeʻi fakatuʻasinó, kau ai ʻa e ngaahi taú mo e ngaahi fakatamaki fakanatulá, ka ko e tupuʻanga lahi taha ʻo e “fekeʻikeʻi” lolotongá ʻoku fakalaumālie.
ʻI heʻetau vakai ki hotau ʻātakaí ʻaki ʻa e tui mo ha vakai fakalangi, ʻoku tau fakatokangaʻi ai hono ʻākilotoa kitautolu ʻe hono fakahoko ʻo e kikite ko ia ʻe “maʻu ʻa e mālohi ʻe he tēvoló ki hono puleʻanga ʻoʻoná” (T&F 1:35). ʻOku fakamatalaʻi ʻe heʻetau himí “[ʻoku taʻe faʻalaua ʻa e fili, ʻoku fakataha ʻi he tuʻunga ʻo e angahalá]” (“ʻE Kāinga kuo Hao,” Ngaahi Himí, Fika 161), pea ʻoku pehē tofu pē.
Ko e kovi ko ē ne nofo pē ha potu ʻe taha mo pulusi hangē ha hangatāmakí, kuo fakalaoʻi ia mo fakaʻaliʻali hangē ha fuká he taimí ni. Kuo fehuʻia mo tukuakiʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi fakavaʻe mo e ʻā maluʻi ʻo e sivilaisé. Kuo siʻaki ʻe he ngaahi puleʻangá honau tukufakaholo fakalotú. Kuo siʻaki ʻa e ngaahi fatongia fakamalí mo fakafāmilí ʻo lau tokua ko ha meʻa ia ʻoku fakatuta ki he fiefia fakafoʻituituí. ʻOku fonu ʻa e ngaahi heleʻuhilá mo e ngaahi makasiní pea mo e ngaahi televīsoné ʻoku nau oʻi ʻetau ngaahi fakakaukaú ʻi he ngaahi talanoa mo ha ngaahi ʻata ʻoku nau fakaʻaliʻali mai e fānau ʻa e ʻOtuá ʻoku lelei tahá, ko ha fanga manu fekai pē, ʻpea ko ha fakatupu ʻoku nau kumia pē ʻenau fiefia fakafoʻituituí. Pea ʻoku tokolahi hatau niʻihi ʻoku nau tali ʻa e polokalama ko ʻení.
Ko e kakai tangata mo fafine ne nau feilaulau lahi he kuo hilí ke fakafepakiʻi ʻa e ngaahi puleʻanga koví naʻe kamata ia ʻe he ngaahi ʻulungāanga mahuʻinga kuo kamata ke puli atu mei heʻetau ngaahi akonaki fakapuleʻangá. Ko e meʻa leleí, moʻoní, mo fakaʻofoʻofá kuo fetongi ʻaki ia ʻa e koví, mo e “ha meʻa peé” pea mo e ngaahi ongo fakafoʻituitui ʻoku muná. ʻOku ʻikai ha ofo, he tokolahi hatau toʻu tupu mo ha kakai lalahi kuo nau ʻefihia ʻi he ponokalafí, tui fakaava e ngaahi kupu ʻo e sinó, holi ʻoku siokitá, ʻulungāanga taʻe faitotonú, vala ʻoku fakahāhā ai e sinó, lea koví, mo e fakahōhōloto he feʻauakí.
ʻOku fakautuutu ke tokolahi ha kau taki fakafonua mo hanau kau poupou ʻoku nau fakaʻikaiʻi ʻoku ʻi ai ha ʻOtua ʻo ʻĒpalahame, ʻAisake, pea mo Sēkope pea ʻoku nau fakaʻapaʻapa pē ki he ngaahi ʻotua ʻo e māmaní. ʻOku tokolahi ha niʻihi ʻoku ʻi ha ngaahi tuʻunga maʻu mafai mo mālohi ʻoku nau fakaʻikaiʻi ʻa e meʻa ʻoku tonu mo hala ne fakamahinoʻi fakalangí. Naʻa mo kinautolu ʻoku nau pehē ʻoku nau tui ki he totonú mo e halá, ʻoku ʻi ai hanau niʻihi ʻoku nau “ui ʻa e koví ko e lelei, mo e leleí ko e kovi” (ʻĪsaia 5:20; 2 Nīfai 15:20). ʻOku tokolahi foki mo ha niʻihi ʻoku nau sītuʻa mei he fatongia fakafoʻituituí ka nau fakafalala ki he kakai kehé, ʻo feinga, hangē ko e kau tāupoʻou valé, ke moʻui ʻi he meʻa kehé mo e maama kehé.
Ko e ngaahi meʻá ni kotoa ʻoku fakatupu loto-mamahi ia ʻi he ʻao ʻo ʻetau Tamai Hēvaní, ʻa ia ʻokú Ne ʻofa he kotoa ʻo ʻEne fānaú mo tapui ʻa e ngaahi angafai kotoa ʻokú ne taʻofi ha taha mei he foki ange ki Hono ʻaó.
Ko e hā e tuʻunga ʻo ʻetau teuteu fakafoʻituitui ki he moʻui taʻengatá? ʻOku hoko maʻu pē ʻa e kakai ʻo e ʻOtuá ko ha kakai ʻo e fuakava. Ko e hā hono tuʻunga ʻo ʻetau talangofua ki he ngaahi fuakavá, kau ai mo e ngaahi fakapapau toputapu ne tau fai ʻi he vai ʻo e papitaisó, ʻi hono maʻu ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Māʻoniʻoní pea ʻi he ngaahi temipale ʻo e 'Otuá? ʻOku tau hoko nai ko ha kau fakapapau loi mo ha kau tui ʻoku ʻikai ngāue?
ʻOku tau muimui ʻapē ki he fekau ʻa e ʻEikí, “Mou tutuʻu ʻi he ngaahi potu maʻoniʻoní, pea ʻoua ʻe hiki mei ai, kae ʻoua ke hokosia ʻa e ʻaho ʻo e ʻEikí; he vakai, ʻoku haʻu vave ia”? (T&F 87:8). Ko e fē ʻa e “ngaahi potu māʻoniʻoni” ko iá? ʻOku kau moʻoni ai ʻa e temipalé mo hono tauhi totonu ʻo e ngaahi fuakavá. ʻOku kau moʻoni ai ha ʻapi ʻoku fakamahuʻingaʻi ai ʻa e fānaú pea mo fakaʻapaʻapaʻi ai ʻa e mātuʻá. ʻOku kau moʻoni ʻi he ngaahi potu māʻoniʻoní ʻa hotau ngaahi lakanga kuo vahe mai ʻe he mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, kau ai ʻa e ngāue fakafaifekaú mo e ngaahi lakanga ʻoku fakahoko ʻi he faivelenga ʻi he ʻū koló, uōtí, mo e ngaahi siteikí.
Hangē ko hono akonaki ʻaki ʻe he Fakamoʻuí ʻi Heʻene kikite ki he Hāʻele ʻAngaua Maí, monūʻia ā ka ko e “tamaioʻeiki angatonu mo poto” ʻoku fakahoko hono fatongiá ʻo ka haʻele mai ʻa e Eikí (vakai, Mātiu 24:45-46). Hangē ko ia ne akonaki ʻaki ʻe he palōfita ko Nīfaí he kuonga ko iá, “ʻOku ʻikai ʻaonga ke manavahē ʻa e kau māʻoniʻoní” (1 Nīfai 22:17; vakai foki, 1 Nīfai 14:14; T&F 133:44). Pea ʻoku talaʻofa mai ʻe he fakahā ʻo onopōní ʻe “maʻu foki ʻe he ʻEikí ʻa e mālohi ki hono kāingá” (T&F 1:36).
ʻOku ʻākilotoa kitautolu ʻe he ngaahi faingataʻa mei he tafaʻaki kotoa pē (vakai, 2 Kolinitō 4:8-9). Ka ʻi heʻetau tui ki he ʻOtuá, ʻoku tau falala ki he ngaahi tāpuaki kuó Ne ʻosi talaʻofa ʻaki maʻanautolu te nau tauhi ʻEne ngaahi fekaú. ʻOku tau tui ki he ʻapongipongí, pea ʻoku tau teuteu atu ki he kahaʻu ko iá. Tau ngāueʻaki muʻa ha lea fakatātā mei he māmani ʻo e feʻauhi sipotí, ʻoku ʻikai ke tau ʻilo pe ʻe ngata ʻafē ʻa e feʻauhí ni, pea ʻoku ʻikai ke tau ʻilo pe ko e hā ʻa e kai fakaʻosí, ka ʻoku tau ʻilo ko e taimi ʻe ʻosi ai ʻa e feʻauhí, ʻe ikuna ʻetau timí. Te tau kei laka ai pē ki muʻa “kae ʻoua kuo fakahoko ʻa e ngaahi taumuʻa ʻa e ʻOtuá, pea mo folofola ʻa Sihova Māfimafi kuo lava ʻa e ngāué” (History of the Church, 4:540).
ʻOku folofola mai ʻa e Fakamoʻuí, “Ko ia, ke [mou] faitōtōivi ʻo lotu maʻu ai pē, pea ngaohi mo tutu [hoʻomou] ngaahi māmá pea ke ʻiate [kimoutolu] ʻa e lolo, koeʻuhí ke mou mateuteu ʻi he hāʻele mai ʻa e Tangata Taʻané—He vakai, ko e moʻoni, ko e moʻoni, ʻoku ou pehē kiate [kimoutolu], te u haʻu fakatoʻotoʻo.” (T&F 33:17-18).
ʻOku ou fakamoʻoniʻi ʻa Sīsū Kalaisi, ʻoku ou fakamoʻoniʻi ʻe hāʻele mai, ʻo hangē ko ʻEne talaʻofá. Pea ʻoku ou fakatauange te tau mateuteu ke feʻiloaki mo Ia, ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.