ʻELETA RICHARD J. MAYNES
ʻO e Kau Fitungofulú
Ko e meʻa mahuʻinga taha te tau lava ke fai ʻi he moʻui ko ʻení, ko hono tauhi ʻo e ngaahi palōmesi pe ngaahi fuakava kuo tau fai mo e ʻEikí.
Talu mei he kuonga muʻá ʻo aʻu mai ki onopooni, mo e mahino ki he kau ākonga moʻoni ʻa Sīsū Kalaisí, ʻa e mahuʻinga ʻo hono fakahoko mo tauhi ʻo e ngaahi fuakava ʻoku fakahoko mo e ʻEikí.
ʻI he taʻu 64 b.c. nai, ne nofo ʻa e puleʻanga ʻo e kakai Nīfaí, ʻi ha kuonga mātuʻaki fakatuʻutāmaki. Koeʻuhí ko e faiangahalá, fekainakí, mo e felamasiʻakí, ne nau aʻu ai ki he ngaahi tūkunga fakatuʻutāmaki tahá (vakai, ʻAlama 53:9). Naʻe tuʻu tailiili pē ʻa e puleʻangá naʻa movete. Kuo lau taʻu ʻa e tau mo e puleʻanga ʻo e kakai Leimana. Pea naʻe mavahe ʻa e kau Nīfai angatuʻú, ʻo kau fakataha mo e ngaahi kongakau ʻa e filí. Ne lahi ha ngaahi kolo ʻo e kau Nīfaí naʻe ʻohofi mo puke pōpula.
ʻI he lotolotonga ʻo e tūkunga fakatuʻutāmaki mo moveuveú ni, naʻe kumia ha kau tangata māʻoniʻoni ke nau taki ʻa e ngaahi kongakau ʻa e kakai Nīfaí—ha kau tangata hangē ko Molonai mo Hilamaní. Naʻe mahino ki he kau taki ʻo e kakai Nīfaí, ko e malava ko ia ʻe honau puleʻangá ke maluʻi kinautolú, ʻe makatuʻunga pē ia ʻi heʻenau talangofua ki he ʻEikí. Naʻa nau feinga maʻu pē ke fakaʻaiʻai honau kakaí ke manatu ki he ʻEikí mo tauhi ʻEne ngaahi fekaú.
ʻI he taimi pelepelengesi ko ʻení hili ia ha mole atu ʻa ha ngaahi kolo ʻo e kakai Nīfaí, pea ngalingali ka ikuna e kau Leimaná, kuo hoko ai ha meʻa fakaofo. Ne tuʻu mai ha falukunga kakai, ne nau hoko ʻi ha taimi ko ha kakai Leimana, ka kuo ʻiloa ʻeni kinautolu ko e kau ʻAnitai-Nifai-Lihaí koeʻuhí he naʻa nau ului ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí, tuʻunga ʻi he ngaahi akonaki ʻa ʻĀmoní, pea nau omi ʻo loto ke toʻo meʻatau ke maluʻi honau tofia foʻoú, honau fonuá, pea mo ʻenau tōʻonga moʻuí (vakai, ʻAlamā 53:13).
Ne ʻosi fakahoko ki muʻa ʻe he ngaahi tamai ʻa e ngaahi fāmili ʻĀmoni ko ʻení, ha fuakava ki he ʻEikí he ʻikai ke nau toe toʻo meʻatau. Naʻe faleʻi ʻe he palōfita Nīfai ko Hilamaní, ʻa e kau tangatá ni ke nau tauhi ʻenau fakapapau ki he ʻOtuá (vakai, ʻAlamā 53:15). ʻOku fakamatalaʻi ʻe Hilamani ʻa e meʻa ne hokó ʻi he hili ʻo e faleʻi ko ʻení:
“Kae vakai, naʻe hoko ʻo pehē naʻe ʻi ai hanau ngaahi foha toko lahi ʻa ia naʻe ʻikai fai ha fuakava ʻe ʻikai ke nau toʻo ʻenau mahafu taú ke maluʻi ʻa kinautolu mei honau ngaahi filí; ko ia, naʻa nau fakataha mai ʻi he kuonga ko iá, ʻa ia, ko e faʻahinga kātoa naʻe lava ke toʻo mahafú, ʻo nau ui ʻa kinautolu ko e kau Nīfai.
“Pea naʻa nau fai ha fuakava ke tau maʻá e tauʻatāina ʻa e kau Nīfaí, ʻio, ke maluʻi ʻa e fonuá ʻo aʻu ki he tuku hifo ʻenau moʻuí; ʻio, naʻa nau fuakava foki ʻe ʻikai ai pē te nau tuku ʻenau tauʻatāiná. . . .
“Ko ʻeni, vakai naʻe toko uaafe ʻa e kau talavou ʻa ia kuo fai ʻa e fuakavá ni, ʻo toʻo ʻenau mahafu taú ke tau maʻa honau fonuá. . . .
“Pea ko e kau talavou ʻa kinautolu kotoa pē, pea nau fuʻu toʻa ʻi he loto mālohi mo e sino mālohi mo e ngāué foki; kae vakai, naʻe ʻikai ia ko ia pē—ka ko e kau tangata ʻa kinautolu ʻa ia naʻe ala falalaʻanga maʻu ai pē ʻi he meʻa kotoa pē ʻa ia naʻe tuku ke nau faí.
“ʻIo, ko e kau tangata lea totonu, mo anga fakapotopoto, he kuo akonekina ʻa kinautolu ke tauhi ʻa e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá mo ʻaʻeva angatonu ʻi hono ʻaó.
“Pea ko ʻeni naʻe hoko ʻo pehē, naʻe laka ʻa Hilamani, ʻo taki ʻene kau tau talavou ʻe toko uaafé, ke tokoni ki he kakaí” (ʻAlamā 53:16–18, 20–22).
Naʻe tau loto toʻa fakataha ʻa Hilamani mo ʻene kau tau talavou ʻe toko 2,000, ke maluʻi honau ngaahi fāmilí mo ʻenau tauʻatāiná. Naʻe hanga heʻenau hū atu ki he malaʻe ʻo e taú ʻo fulihi ʻa e tūkunga ʻo e taú. Ne foki mai ʻo ikuna ʻa e kakai Nīfaí.
ʻI ha tohi ne fai ʻe Hilamani kia Molonai, naʻá ne fakamatalaʻi ai ʻa e tui mo e loto toʻa ʻa e kau talavoú ni:
“Pea ko ʻeni ʻoku ou pehē kiate koe, ʻe hoku kāinga ʻofeina [ko] Molonai, kuo teʻeki ai te u sio ki ha loto toʻa lahi pehē, kuo ʻikai ʻi he kau Nīfaí kotoa. . . .
“Ko ʻeni, kuo teʻeki ai te nau tau, ka naʻe ʻikai te nau ilifia ki he maté; pea naʻa nau ʻofa lahi ange ki he tauʻatāina ʻa ʻenau ngaahi tamaí, ʻi heʻenau ʻofa ki heʻenau moʻuí; ʻio, kuo akonekina ʻa kinautolu ʻe heʻenau ngaahi faʻeé, ʻe fakahaofi ʻa kinautolu ʻe he ʻOtuá, ʻo kapau ʻe ʻikai te nau taʻe tui” (ʻAlamā 56:45, 47).
Siʻi ngaahi tokoua mo e tuofāfine, “naʻe ʻikai ke nau taʻe tui [pea] naʻe fakahaofi [moʻoni] kinautolu ʻe he ʻOtuá.” ʻI heʻenau ʻuluaki tau lahí, ne ʻikai ha taha ʻi he toko 2,000 ne tō tau. Hili e taú, ne toe kau atu mo ha kau talavou ʻĀmoni kehe ʻe toko 60 ki he kiʻi konga kaú ni. ʻOku tala mai ʻe Hilamani “naʻa nau talangofua mo tokanga ke fai pau matematē ki he fekau kotoa pē; ʻio, pea naʻe hoko kiate kinautolu ʻo fakatatau mo ʻenau tuí” (ʻAlamā 57:21).
Ko e tau hono ua ne kau ai ʻa e kiʻi konga kaú ni, naʻe fakalilifu ange ia ʻi he ʻuluakí. ʻI heʻene ʻosí, ne pehē ʻe Hilamani:
“Pea naʻe hoko ʻo pehē naʻe ʻi ai ʻa e toko uangeau ʻo ʻeku toko uaafe mā onongofulú, ʻa ia kuo pongia koeʻuhí ko e mole ʻa e totó; ka ko e meʻa ʻi he angalelei ʻa e ʻOtuá, . . . naʻe ʻikai hanau toko taha ʻe mate. . . .
“Pea ko ʻeni, naʻe fakaofo ki heʻemau kau taú kātoa, ʻa ʻenau haó, ʻio, . . . Pea ʻoku tonu ʻemau pehē ko e māfimafi fakaofo ia ʻo e ʻOtuá, kuo tupu ʻi heʻenau fuʻu tui lahí . . .” (ʻAlamā 57:25–26).
Naʻe mahino kia Hilamani mo ʻene kau tau kei talavoú, ʻa hono mahuʻinga ʻo e ngaahi fuakava ʻoku fakahoko mo e ʻEikí. Naʻa nau toe maʻu foki ʻa e ngaahi tāpuaki ko ia ʻoku talaʻofa mai kiate kinautolu ʻoku tauhi pau ki heʻenau ngaahi fuakavá.
ʻI heʻetau hoko ko e kāingalotu ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, kuo tau toʻo foki ai mo ha ngaahi tufakanga toputapu. Ne tau fakahoko ʻeni ʻi he vai ʻo e papitaisó pea ʻi he ngaahi temipale ʻo e ʻEikí. ʻOku tau ui ʻa e ngaahi tufakanga ko ʻení ko e ngaahi fuakava. Ko e ngaahi fuakavá ko ha ngaahi palōmesi ʻoku tau fai ki he ʻEikí. ʻOku mātuʻaki toputapu moʻoni ia. Ko e meʻa mahuʻinga taha te tau lava ke fai ʻi he moʻui ko ʻení, ko hono tauhi ʻo e ngaahi palōmesi pe ngaahi fuakava kuo tau fai mo e ʻEikí. ʻI he taimi ʻoku tau tauhi ai ʻetau ngaahi palōmesi ki he ʻEikí, ʻokú ne tuku leva ke tau fakalakalaka fakalaumālie.
ʻI he taʻu ʻe ua kuo hilí, ne vahe ai au mo Sisitā Meinesi ki he ʻOtu Filipainí. Ne ma mātaʻia ha ngaahi faʻifaʻitakiʻanga lelei ʻa e ngaahi fāmili Filipainí pea mo ha niʻihi ʻoku ma-hino kiate kinautolu mo nau tauhi ʻa e ngaahi fuakava ne nau fakahoko mo e ʻEikí. Tuku muʻa ke u vahevahe atu ha meʻa ne hoko kiate kimaua mo ha taha ʻo e ngaahi fāmili ko iá.
ʻI he ngaahi māhina siʻi kuo hilí, ne vahe ai au ke u tokangaʻi e konifelenisi ʻa e siteiki Talisei Filipainí. ʻI he fakataha lahi he Sāpaté, ne u kamata ʻeku malangá ʻaki haʻaku fakamālō ki he haʻofangá ʻi heʻenau ʻapasiá. Lolotonga ʻeku leá, kuó u fakatokangaʻi ki hoku toʻohemá ha fāmili toko lahi ʻoku tangutu ʻi ha ʻotu ki mui ʻi he fale lotú. Naʻá ku ongoʻi ke u fakaʻaongaʻi kinautolu ko ha sīpinga ʻo ha fāmili ʻoku mahino kiate kinautolu ʻa e tefitoʻi moʻoni ʻo e ʻapasiá. Naʻe tangutu ai ʻa e ongomātuʻá ʻo takatakaiʻi kinaua ʻe ha fānau tokolahi fau ʻoku nau loto ʻapasia ʻaupito.
ʻI he ʻosi ʻa e fakatahá, ne mau maʻu ha faingamālie lelei ke talanoa mo e fāmili ʻApasanitaá. Ko e lahi ange ʻeku ʻilo kiate kinautolú, ko e lahi ange ia ʻeku ofo ʻi he lahi ʻo e mahino ʻoku nau maʻu ki hono tauhi ʻo e ngaahi fuakavá pea moʻui ʻaki e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.
Ne kau ʻa Lani mo ʻIlenia ʻApasanitā ki he Siasí ʻi he taʻu ʻe 22 kuo hilí. ʻOkú na maʻu ha fānau ʻe toko 17. ʻI he toko 17 ni, ʻoku ʻi ai foki mo ha māhanga tolu. ʻOku tau ʻilo kotoa ʻoku ʻikai ko ha meʻa faingofua ʻi ha potu pē ʻi māmani hono ohi hake ʻo ha fāmili, pea ʻoku ʻikai toe kehe ai ʻa e ʻOtu Filipainí. ʻOku hoko ʻa e fāmili ʻApasanitaá ko ha sīpinga, ʻa ia ʻe lava pē, ke fai ia ʻi he founga totonú.
ʻOku fakafōtunga mai ʻi ha ngaahi founga lahi ʻa e lavameʻa ʻokú na aʻusia ʻi hono ʻohake ʻena fānaú ʻi he Siasí. Ko ha sīpinga ai ʻe taha, ʻa e fāmili toko 19 ko ʻeni ʻoku tangutu ʻapasia pē ʻi he ngaahi fakatahaʻanga ʻa e Siasí.
Ko ha sīpinga ʻe taha ʻoku fakafōtunga ia he anga ʻenau ngāue mālohi fakataha ke feau ʻenau ngaahi fiemaʻu fakapaʻanga fakaʻahó. ʻOku ngāue fakaʻuhila ʻa Misa ʻApasanitā. ʻOku ngaohi leva mo fakatau atu ʻe Sisitā ʻApasanitā mei honau ʻapí, ha ngaahi siueli pea tokoni ki ai ʻena fānau fefiné. Kuo nau lavameʻa fakataha ai ʻo feau e ngaahi fiemaʻu ʻo e moʻuí, maʻa hona fāmilí.
Makehe mei heʻena hoko ko e sīpinga ʻi hono feau ʻo e fiemaʻu fakapaʻanga honau fāmili toko lahí, ʻoku toe mahuʻinga ange ʻena founga akoʻi ʻena fānaú ke nau moʻui ʻaki ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. ʻOku hoko maʻu pē ʻenau efiafi fakafāmilí ko ha konga mahuʻinga hono akoʻi hona fāmilí. Naʻe fakamatala ʻa Misa ʻApasanitā ʻo fekauʻaki mo ʻenau efiafi fakafāmilí, ʻo ne pehē, “ʻUluakí, ʻoku mau talanoa ki ha palopalema pē ne hoko ʻi he fāmilí, mo ha founga te mau uouangataha ange aí; hoko ai mo ha poupou fakalaumālie pe lēsoni; pea mau toki vaʻinga.”
ʻI ha efiafi fakafāmili ki muí ni mai, ne fakaʻaongaʻi ai ʻe Misa ʻApasanitā ʻa e makasini Liahoná, ko ha meʻangāue ke tokoni ʻi hono akoʻi ʻene fānaú ke ʻoua ʻe fakamoleki ha taimi lahi he mata televīsoné, ka nau fakaʻaongaʻi ʻa e taimi ko iá ke fai ha ngāue ʻoku mahuʻinga angé, hangē ko ʻenau ngāue fakaakó pe lau folofolá. ʻI he lolotonga ʻo e efiafi fakafāmilí he ngaahi taʻu kuo maliu atú, ne akoʻi ai ʻa e fānaú ke nau akoako fakahoko e loto ʻapasiá. Koeʻuhí ne akoʻi ʻena fānaú ke ʻapasia ʻi ʻapi, ʻoku faingofua leva ai ke nau fakahaaʻi ʻa e ʻapasiá ʻi he lotú he Sāpaté.
Ko ha sīpinga ʻe taha hono moʻui ʻaki ʻo e ongoongoleleí mo hono tauhi ʻo e ngaahi fuakavá, ʻoku hā ia ʻi heʻena fakamuʻomuʻa hono akoʻi ki heʻena fānaú ʻa hono mahuʻinga ʻo e totongi vahehongofulu totonu mo kakató. Ne pehē ʻe Misa ʻApasanitā: “ʻOkú ma akoʻi ki heʻema fānaú ko e meʻakai ʻoku mau maʻú, ko e ola tonu ia ʻo ʻemau totongi vahehongofulú. ʻI he taimi ʻoku maʻu ai heʻema fānaú haʻanau ngāué, ʻokú ma fakapapauʻi ke tala ange ʻoku fie maʻu ke totongi ʻenau vahehongofulú. ʻOku faingataʻa ke tokonaki ki ha fānau toko lahi, ka ko e taimi ʻoku ou totongi totonu mo kakato ai ʻeku vahehongofulú, ʻoku ʻikai leva ke faingataʻa ia. ʻOku mau falala peseti ʻe teau ki he ʻEikí, kapau te mau totongi vahehongofulu totonu, te mau lava leva ʻo kai fakaʻaho.”
Manatuʻi ne u pehē ʻoku 17 e fānau ʻa Misa mo Misisi ʻApasanitaá. Sai, ka u fakamatala atu ʻo fekauʻaki mo e māhanga tolú. Ko e tamaiki tangata kotoa. ʻOku nau taʻu 19 he taimí ni. Ko honau hingoa ko ʻĀmoni, ʻAmenai, mo ʻOminea. ʻIo, ʻoku tonu hoʻomou mahaló. ʻOku nau lolotonga ngāue mālohi mo faivelenga ki he ʻEikí, ko ha kau faifekau taimi kakato. ʻOku ngāue ʻa ʻĀmoni ʻi he Misiona Pakuio Filipainí, ngāue ʻa ʻAmenai ʻi he Misiona Tavao Filipainí, pea ngāue ʻa ʻOminea ʻi he Misiona Manila Filipainí.
ʻOku ʻikai ke u fakaʻamu ke mou fakakaukau ko e fāmili ʻApasaintaá ʻoku haohoa. ʻOku ʻikai ha taha ia ʻiate kitautolu ʻe haohaoa. Neongo ia, ʻi heʻenau feinga ke fai honau lelei tahá ʻi hono moʻui ʻaki ʻa e ngaahi fekaú mo tauhi ʻenau ngaahi fuakavá, ʻoku lava ai ʻa e fāmili ʻApasanitaá ke maʻu e ngaahi tāpuaki ʻa e ʻEikí ʻi heʻenau moʻuí.
Ngaahi tokoua mo e tuofāfine, ʻoku tau nofo ʻamanaki atu kotoa ki he ʻaho ke tau toe foki ai ki ʻapi ki heʻetau Tamai Hēvaní. Kuo pau ke tau maʻu e falala ʻa e ʻEikí ka tau taau ke hākeakiʻi kitautolu ʻi he puleʻanga faka-Silesitialé. ʻOku tau maʻu ʻa e falala ʻa e ʻEikí, ʻaki ʻetau ngāue ke maʻu iá, pea ʻoku fakahoko ia ʻi hono ngāueʻi mo moʻui ʻaki ʻEne ongoongoleleí pea mo tauhi ʻetau ngaahi fuakavá. Ko hono fakalea ʻe tahá, ʻoku tau maʻu e falala ʻa e ʻEikí he taimi ʻoku tau fai ai ki Hono finangaló.
Manatuʻi e fakatokanga ʻa e ʻEikí kia Siosefa Sāmita fekauʻaki mo kinautolu ʻoku “ʻunuʻunu mai kiate au ʻaki honau loungutú, ka ʻoku mamaʻo honau lotó meiate aú” (Siosefa Sāmita 2:19).
Manatuʻi e naʻinaʻi ʻa Sēmesí, “Ka ke fai ʻe kimoutolu ki he folofolá, pea ʻoua naʻa ngata ʻi he fanongó pē” (Sēmisi 1:22).
Ko e ngāué ʻoku leʻo lahi moʻoni ange ia ʻi he leá pē. Ko hono moʻoní, ʻoku mahuʻinga ange ki he ʻEikí ʻa e ngāué kae ʻikai ko e leá pē. Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, “Kapau ʻokú ke ʻofa kiate au, ke ke tauhi kiate au mo fai ʻeku ngaahi fekau kotoa pē” (T&F 42:29).
ʻOku hoko ʻa Hilamani mo ʻene kau tau kei talavoú, ko ha fakatātā fakakuonga muʻa ia ʻo e ngaahi tāpuaki ʻoku maʻu ʻe kinautolu ʻoku tauhi faivelenga ʻenau ngaahi palōmesi ki he ʻEikí. ʻOku hoko e fāmili ʻApasanitaá, ko ha sīpinga fakaonopooni ia ʻo ha fāmili ʻoku fai honau lelei tahá ke tauhi ʻenau ngaahi fuakavá mo moʻui ʻaki ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.
Kuo fakahoko ʻe he mēmipa kotoa pē ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ha ngaahi palōmesi ki he ʻEikí. Ne tau palōmesi ke toʻo kiate kitautolu ʻa e huafa ʻo Sīsū Kalaisí, manatu maʻu pē kiate Ia, mo tauhi ʻEne ngaahi fekaú (vakai, T&F 20:77). ʻOku tauhi ʻe he kāingalotu mālohi ʻo e Siasí ʻa e ngaahi palōmesi ko ʻení.
Ko ʻeku fakaʻānauá he ʻahó ni, ke tau toe fakatukupaaʻi kitautolu ke fai ʻa e meʻa kotoa pē te tau lavá, ke maʻu e falala ʻa e ʻEikí, ʻaki ʻetau fai ki Hono finangaló, moʻui ʻaki ʻEne ongoongoleleí, mo tauhi ʻetau ngaahi fuakavá, ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.