PīSOPE H. DAVID BURTON
Pīsope Pulé
ʻOku mahuʻinga ki he ngaahi fāmilí mo e fakafoʻituituí ke nau fekumi mālohi ange ki he ngaahi meʻa ʻoku mahuʻinga angé pea ʻe tuʻuloa hili e moʻui fakamatelié ni.
Ki muʻa peá u mali mo Sisitā Peatoní, naʻe tomuʻa ʻinitaviu kimaua ʻe he tangataʻeiki ʻa ʻEletā Lisiaté. ʻOkú ma ʻiloʻi ʻa e meʻa ko ia ne lea ki ai ʻa ʻEletā Lisiate ʻi he fakatahaʻanga konifelenisi ko ʻení.
ʻI ha konifelenisi fakasiteiki ne toki fakahoko, naʻe haʻu ai ha finemui kiate au ʻi heʻene tukú. ʻI heʻema lulululú, naʻá ne pehē mai, “ʻE Pīsope, ʻe lava ke toe lelei ange hoʻo lea he konifelenisí ʻo ka ke ka malimali.” Naʻá ku fie fakamatala kiate ia ʻo fekauʻaki mo e ilifiá pea mo e malimalí, ka naʻe ʻikai haku taimi. Ka te u feinga heni mo ʻamanaki pē ki he lelei tahá.
ʻOku ou fakaʻānaua ki ha meʻa ʻoku lahi angé ʻi he hili ʻa e konifelenisi lahi kotoa pē—ki he molumalu ʻo e fakatahaʻangá, kae lahi ange ki he feohi ʻa e Laumālié, pea mo e ngaahi akonaki kuó ne tanumaki mo faitāpuekina hoku laumālié.
ʻI he fakakaukau poto ʻo e lolotongá ni, ʻoku sai ange pē ʻa e lahí ka ʻoku ʻikai faʻa tali ʻa e siʻisiʻí. ʻOku ʻi ai ha niʻihi ʻoku hoko ʻa hono tānaki e ngaahi koloa ʻo e māmaní, ko ha meʻa ia ʻoku nau moʻui ʻaki. ʻOku ʻi ai ha niʻihi ia ʻoku nau pehē ʻoku mahuʻinga pē ʻa e koloa ʻo e māmaní ke maʻu ai ha moʻui pe ke hiki hake ai e tuʻunga ʻo e moʻuí ki ha tuʻunga ʻoku fakafiemālié. Ka ʻoku ʻomi ʻe he holi ʻoku ʻikai mapuleʻí, ha ola ʻoku fakamamahi angé. Hangē ko e fakamanatu ne fai mai kiate kitautolu ʻe Palesiteni Poiti K. Pēká, “Te tau hangē pē ko ha tamai ʻokú ne fakapapauʻi ke fakalato hono fāmilí ʻaki ʻa e meʻa kotoa pē. ʻOkú ne fakatapui ʻa e ivi kotoa pē ʻokú ne maʻú ke feau ʻenau fiemaʻú pea ʻokú ne lavaʻi lelei foki ia; ka kuó ne toki ʻiloʻi ki mui ko e meʻa naʻa nau fie maʻu lahi tahá, ke nau feohi fakataha pē ko ha fāmili, ka naʻe liʻaki ia. Pea ʻokú ne utu ʻa e mamahí kae ʻikai ko e fiefiá” (“Ngaahi Mātuʻa ʻi Saioné,” Liahona, Sānuali 1999, 25).
ʻOku faingataʻa maʻu pē ki he ngaahi mātuʻa koloaʻiá, ke nau taʻofi e fiemaʻu ʻa e fānau ne tōtuʻa hono fakahōhōʻiaʻi honau lotó. ʻOku fakatuʻutāmaki ia ki heʻenau fānaú he ʻoku ʻikai ke nau ako ai ʻa e ngaahi meʻa ʻoku mahuʻinga angé, hangē ko e ngāue mālohí, ngāue ke ikunaʻi ʻete taumuʻá, faitotonú, mo e angaʻofá. ʻOku lahi ha mātuʻa tuʻumālie kuo nau lava ke ohi hake ha fānau ʻoku angaʻofa mo nau fakamahuʻingaʻi ha meʻa, ka ʻoku faingataʻa ange ʻa e ʻikai ko ia ke ʻai ha fakangatangata ki he ngaahi fiemaʻú, fiemālie he meʻa siʻi ʻoku maʻú, mo fakaʻehiʻehi mei he fakatuʻutāmaki ʻo e holi maʻu pē ke maʻu ha meʻa lahi angé. ʻOku faingataʻa ke taʻofi ha fiemaʻu lahi ange, ʻi he taimi ʻokú ne malava ai ke maʻu iá.
ʻOku totonu ke hohaʻa e ngaahi mātuʻá ki he kahaʻú. ʻI he taimi ʻoku tui ai e mātuʻá ʻe tupulaki ʻenau fānaú ʻi he lahi e meʻa te nau kau ki aí ʻi ha māmani feʻauʻauhí, ʻoku faingataʻa leva ke nau taʻofi hano fiemaʻu ke lahi ange ʻa e nāunau sipotí, ngaahi meʻa fakaʻilekitulōniká, pea mo e ngaahi kalasí, pea pehē ki he kau ʻi ha ngaahi timi sipotí mo e alā meʻa pehē. ʻOku hangē ʻoku lahi ange e holi ʻa e kakai kei talavou he ʻaho ní, koeʻuhí pē he ʻoku lahi ʻaupito e ngaahi meʻa ʻokú ne tohoakiʻi ʻenau tokangá. Naʻe fakafuofua ʻe he Kautaha ʻa ʻAmelika ki he Moʻui ʻa e Fānaú, ʻoku laka hake he tuʻuaki fakakomēsiale ʻe 40,000 ʻoku sio ai e kiʻi tamasiʻi ʻAmeliká he taʻu.
ʻOku toko siʻi e mātuʻa ʻoku nau kole ki heʻenau fānaú ke fai ha ngaahi ngāue ʻi ʻapí, koeʻuhí ʻoku nau fakakaukau kuo nau ongosia he ngaahi meʻa fakaʻatamaí mo fakasōsialé. Ka ko e fānau ko ia ʻoku ʻikai ʻoange ha meʻa ke nau faí, he ʻikai pē ke nau ako kinautolu ia ʻoku malava e tokotaha fakafoʻituitui kotoa pē ʻo tokoni ki ha niʻihi kehe pea ʻoku ʻi ai e ʻuhinga ʻo e moʻuí, ʻa ia ʻoku mahulu atu ia ʻi heʻenau fiefia pē ʻanautolú.
ʻI he tohi ko ia ʻa Toketā Lesieli Laimani ko e, My Grandfather’s Blessings (Ko e Ngaahi Tāpuaki ʻEku Kui Tangatá), ʻokú ne fakamatala ai ki haʻane kaungāmeʻa lelei mo ha ongo mātuʻa pea mo hona foha siʻisiʻi ko Kení. ʻI he taimi naʻá ne ʻaʻahi atu aí, naʻá ne tangutu mo Keni he falikí ʻo vaʻinga ʻaki haʻane ongo kiʻi kā meʻavaʻinga. Taimi ʻe niʻihi naʻá ne vaʻingaʻaki e kā ʻoku ʻikai hano meʻa maluʻí (fender) kae vaʻinga ʻaki ʻe Keni ʻa e kā kuo pulia hano matapā pea taimi ʻe niʻihi ʻokú na fetongitongi pē he ongo kaá. Naʻá ne saiʻia he ongo kā ko iá!
ʻI he taimi ne talamai ai ʻe ha kautaha pausa te nau foaki ha kā meʻa vaʻinga ki he kā kotoa pē ʻe ʻutu fonu heʻenau pausá, naʻá ne kole ki he kau ngāue ʻi hono kiʻi fale faitoʻó ke nau ō ki he pausa ko iá ke ʻutu mo maʻu mai e fanga kiʻi kaá. Ne nau kamata ke tānaki mai ha fanga kiʻi kā meʻavaʻinga. ʻI he taimi ko ia ne maʻu kotoa ai e ngaahi kalasi kā kehekehé, naʻá ne kofukofuʻi ia ʻo faʻo ʻi ha fuʻu puha ʻo ʻave kia Keni. Naʻá ne ʻamanaki pē he ʻikai ke ne fakalaveaʻi e loto ʻo e ongo mātuʻá, he naʻá na masivesiva. Naʻe fakaava fiefia ʻe Keni e fuʻu puhá ʻo toʻo tahataha hake e ʻū kaá. Naʻe fonu e ngaahi matapā sioʻatá pea aʻu ki he falikí mo e lau papa he holisí he fanga kiʻi kaá. He toki meʻa fakafiefia ia! Ne ʻeva atu ʻa Lesieli ki mui ki he fāmilí, pea ne fakatokangaʻi ʻoku tangutu pē ʻa Keni ʻo sio fakamamaʻu ki tuʻa he matapā sioʻatá. ʻI he taimi naʻá ne ʻeke ange ai kia Keni pe “Ko e hā e meʻa ʻoku hokó. ʻOku ʻikai ke ke saiʻia koe ʻi hoʻo ʻū kā foʻoú?” Naʻá ne sio pē ki lalo ʻo hangē ʻokú ne maá. “Kātaki pē Lesieli, mahalo pē ʻoku ʻikai ke u ʻiloʻi pe te u ʻofa fēfē ʻi ha fanga kiʻi kā lahi pehē.” (Vakai, “Owning” [2000], 60–61.)
Kuo lahi haʻatau fanongo ki ha fānau, kuo nau lea mai he hili pē ko ia ʻenau fakaava ha ngaahi meʻaʻofa Kilisimasi lahi pe ngaahi meʻaʻofa ʻi ha faiʻaho, “ʻOku kei toe ha meʻa ke ʻomai?” ʻI he lahi ko ia e ngaahi faingataʻa ʻoku maʻu ʻi he toʻu tangata “fiemaʻu lahi ange” ʻo e ʻaho ní, ʻoku ʻi ai ha akonaki fakaʻotuá ke akoʻi ange ki heʻetau fānaú “ke mahino ki ai ʻa e akonaki ʻo e fakatomalá mo e tui kia Kalaisi ko e ʻAlo ʻo e ʻOtua moʻuí, pea mo e papitaisó mo e foaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, . . . ke lotu, pea ke ʻaʻeva ʻo angatonu ʻi he ʻao ʻo e ʻEikí, . . . [pea ke] tokangaʻi ʻa e ʻaho Sāpaté ke tauhi ia ke māʻoniʻoni” (T&F 68:25, 28–29).
ʻOku ʻikai ke faʻa mahino lelei e ʻuhinga ko ia ʻo e lahi angé mo e siʻi angé. ʻOku ʻi ai e taimi ia ʻoku ʻuhinga e siʻisiʻí ia ko e lahi pea ko e lahi angé ʻe lava pē ia ke siʻisiʻi. Hangē ko ʻení, ko e siʻisiʻi ko ia ʻa e holi ke maʻu e koloá, te ne lava ʻe ia ʻo fakamaʻumaʻulutaʻi ange ai ʻa e fāmilí. Ka ʻe hoko hono foaki ha koloa lahi ange ki he fānaú, ke siʻisiʻi ai e mahino te nau maʻu ki he ngaahi meʻa mahuʻinga ʻo e moʻuí.
ʻOku ʻi ai ha ngaahi tapa ʻo e moʻuí ʻe lava ke toe fakalakalakaʻi ange ʻaki e fakakaukau ko ia ʻoku lelei ange ʻa e lahi angé. ʻOku ʻomi ʻe he himi toputapu ko ia ko e “Fakatapuʻi Au,” (Ngaahi Himí, fika 64) ha manatu ki he ngaahi ʻulungāanga ʻoku taau ke tau tokanga lahi ange ki aí. Naʻe fakamatalaʻi tonu ʻe Sīsū e meʻa ʻoku fie maʻu ke tau hoko ai ʻo “hangē ko e Fakamoʻuí.” Naʻá ne folofola, “Ko ia, ʻoku ou fakaʻamu ke mou haohaoa ʻo hangē pē ko aú, pe hangē ʻoku haohaoa ʻa hoʻomou Tamai, ʻa ia ʻoku ʻi he langí” (3 Nīfai 12:48).
ʻOku mahuʻinga ʻa e angamaluú, ki he hoko ko ia ʻo hangē ko Kalaisí. Ka ʻikai maʻu ia, he ʻikai lava ha taha ia ʻo fakatupulaki e ngaahi ʻulungāanga mahuʻinga kehé. Naʻe fakamahinoʻi mai ʻe Molonai, “ʻOku ʻikai ha taha ʻe hōifua ki ai ʻa e ʻOtuá, ka ko e angamāluú mo e loto maʻulaló” (Molonai 7:44). ʻOku mahulu hake ʻa e angamaluú ia ʻi hono mapuleʻi pe taʻotaʻofi pē kitá. ʻOku maʻu e angamaluú ʻi hono ngāueʻí. ʻOku kole mai ke tau “toʻo hake [ʻa e ] ʻakau mafasiá he ʻaho kotoa” (Luke 9:23). ʻOku ʻikai totonu ke hoko hono fua ʻo e ʻakau mafasiá ko ha meʻa ke tātaaitaha pē hono faí. ʻOku ʻikai ʻuhinga e lahi ia ʻo e angamaluú ke pehē ʻoku tau vaivai ange ai, ka ko hano “fakafōtunga atu ia ʻo kitautolu ʻi he angalelei mo e angavaivai. ʻOku hā mei ai e mālohi, molumalu, mo ha moʻui ʻoku kakato ai e ngeia fakaekitá mo e mapuleʻi kitá” (Neal A. Maxwell, “Meekly Drenched in Destiny,” ʻi he Brigham Young University 1982–83 Fireside and Devotional Speeches [1983], 2). ʻOku fakaʻatā kitautolu ʻe he lahi ange ko ia ʻa e angamaluú, ke akoʻi ai kitautolu ʻe he Laumālié.
ʻE lava ke fakafaʻahinga e ngaahi ʻulungāanga ko ia ʻoku hā ʻi he hiva ko e “Fakatapuʻi Aú.” ʻOku hoko ha niʻihi ko ha ngaahi taumuʻa fakafoʻituitui, hangē ko e fakatapuʻi aú; ko e holi lahi ange e lotó ke ikunaʻi e ngaahi vaivaí; lahi ange ʻa e tuí, loto houngaʻiá, mo e haohaoá; pea toe taau lahi ange ai mo e puleʻangá; mahuʻingamālie ange ai ʻetau lotú; pea falala lahi ange ai ki he ʻEikí. ʻOku fakatefito e ngaahi ʻulungāanga kehé ia he ʻahiʻahí. ʻOku kau heni ʻa e kātaki lahi ange ʻi he faingataʻá, angamalū he ʻahiʻahí, fiefia he fakanongá, mālohi ke ikunaʻí, maʻa mei he ngaahi mele ʻo e māmaní, mo e fakaʻanaua ke foki ki ʻapí. Ko e toenga ʻo e ngaahi ʻulungāanga te ne fokotuʻu maʻu kitautolu ʻi hotau Fakamoʻuí: ko hono fakatokangaʻi lahi ange ko ia ʻEne ʻofá; fiefia lahi ange ʻi Hono nāunaú; ʻamanaki lelei ange ʻi Heʻene folofolá; fiefia lahi ange ʻi Heʻene ngāué; lahi ange e loto mamahi ʻi Heʻene mamahí; mamahi lahi ange ʻi Heʻene faingataʻaʻiá; monūʻia mo toputapu ange; pea toe vāofi ange mo e ʻAfioná, ko e Fakamoʻuí. Ko ʻene lahi ange e ngaahi ʻulungāanga ko ʻení, ko ʻene sai angé ia. ʻOku ʻikai lelei ke siʻisiʻi ia.
ʻOku aʻusia ʻe ha tokolahi ʻa e fiefiá ʻi he ngāue ʻa Sīsū Kalaisí, ʻi hono akoʻi ʻEne ongoongoleleí mo tokoni ki he niʻihi kehé ke nau maʻu ha fakamoʻoni fekauʻaki mo hono toe fakafoki maí pea pehē ki he Fakamoʻuí, ʻEne moʻuí, ngāué, pea mo e Fakaleleí.
Ne fifili ha taki fakavahe ʻe taha pe ko e hā ʻoku ola lelei ai e ngāue ʻa ʻEletā Pāká, ʻa ia ʻoku teu atu ʻeni ke ʻosi ʻene ngāué, neongo ʻoku ʻikai ke ne malava ʻo maʻuloto e ngaahi lēsoní. Naʻá ne ʻalu leva mo ʻEletā Paaka ke akoʻi e lēsoní, ke ne ʻilo ai hono ʻuhingá. Naʻe taʻe maau ʻaupito e lēsoni ne fai ʻe ʻEletā Pāká. ʻI he fakaʻosinga ʻo e lēsoní ne ongoʻi puputuʻu e taki fakavahé peá ne fakakaukau mahalo ʻoku ongoʻi pehē pē mo e fāmilí.
Ka ʻi he taimi ko iá, ne punou atu ʻa ʻEletā Paaka ʻo “hili atu hono nimá ki he uma ʻo e tangataʻeikí. Naʻá ne sio fakamamaʻu ki hono matá ʻo fakahā ange ʻokú ne ʻofa lahi ʻiate ia pea mo hono fāmilí, peá ne fai ange ʻa e fakamoʻoni angavaivai mo mālohi taha kuo fanongo ai e taki fakavahé. ʻI he ʻosi ʻene fakamoʻoní, kuo tangi kotoa e fāmilí, ʻo kau ai e tangataʻeikí mo e ongo faifekaú. Ne akoʻi leva ʻe ʻEletā Paaka e tangataʻeikí ke lotu. Naʻa nau tūʻulutui kotoa kae lotu e tangataʻeikí ke nau maʻu ha fakamoʻoni fakafoʻituitui mo fakamālō ki he Tamai Hēvaní koeʻuhí ko e ʻofa lahi naʻá ne ongoʻí. Hili ha uike ʻe ua mei ai ne papitaiso kotoa e fāmilí.”
Naʻe kole fakamolemole ange ki mui ʻa ʻEletā Paaka koeʻuhí ko e ʻikai ke ne maʻuloto ange ʻa e lēsoní. Naʻá ne fakahā ange ʻoku faingataʻa maʻu pē ke ne ako maʻuloto ha meʻa, neongo ʻokú ne fakamoleki ha ngaahi houa lahi he ʻaho kotoa pē ʻi hono ako iá. Naʻá ne pehē ʻokú ne tūʻulutui ʻo lotu maʻu pē ki muʻa peá ne akoʻi ha fāmilí, ʻo ne kole ki he Tamai Hēvaní ke tāpuakiʻi ia he taimi ko ia te ne fai ai ʻene fakamoʻoní, ke ongoʻi ʻe he kakaí ʻene ʻofá mo e Laumālié pea ke nau ongoʻi kuo akoʻi ange kiate kinautolu ʻa e moʻoní (vakai, Allan K. Burgess and Max H. Molgard, “That Is the Worst Lesson Iʻve Ever Heard!” ʻi he Sunshine for the Latter-day Saint Soul [1998], 181–83).
Ko e hā te tau lava ʻo ako mei he talanoa faingofua ko ʻení? ʻOkú ke fakakaukau nai ne ongoʻi ʻe ʻEletā Paaka ʻoku fiemaʻu ke ne toe ako lahi ange ʻa e lēsoní? ʻOku hangē nai ne mahino kia ʻEletā Paaka ʻa e fie maʻu ke fokotuʻu ha taumuʻa peá ne lotuá? ʻOkú ke fakakaukau nai ko ʻene lotú ne fonu ia ʻi he tautapa ke toe lahi ange hono ivi ke ikuná? ʻOku hanga nai ʻe heʻene taʻe malava ke ako maʻulotó, ʻo ʻomi ʻa e kātaki ʻi he faingataʻá mo e angamalū ʻi he ʻahiʻahí? Naʻá ne fakahaaʻi nai ha tui lahi ki he Fakamoʻuí mo ha falala ki he ʻEikí? Ko hono moʻoní ia!
ʻI he uike ʻe fitu kuo hilí ne tō mai ai ha afā lalahi ʻe fā ki Folōlita mo e Kūlifa Mekisikoú. Kuo aʻusia ʻe he ngaahi fonua ʻo e ʻOtu Kalipiané ha maumau lahi ʻaupito. Kuo siʻi e meʻakaí, valá mo e feituʻu nofoʻangá. Kuo tāpuni e ngaahi halá mo e ngaahi feituʻú, ʻe he ngaahi veve lalahí. Kuo fakaʻauha e ngaahi langa lalahí pea fuʻu fie maʻu lahi ke fai hano fakaleleiʻi.
Naʻá ku ʻi Talahasi ʻi Folōlita he uike kuo ʻosí, pea ne u maʻu ha ngaahi fakamālō lahi koeʻuhí ko e tokoni mo e ngāue kuo fai mo fokotuʻutuʻu ʻe he Siasí lolotonga e ngaahi taimi faingataʻá ni. Naʻe fakamālō loto hounga mai e Kōvana ʻo Folōlitá ko Pusei, mo e Kōvana Lafitaní ko Toni Seningi, mo e ngaahi kaungā ngāue hangē ko e Kolosi Kulá mo e Salvation Army, fakataha mo e kau ngāue fakapuleʻanga mo fakafonua ki he taimi ʻo e faingataʻa fakatuʻupakeé, pea ʻoku ou fie fakahoko atu ia kiate kimoutolu ne mou fai ha ngāue ke tokoni ki hono fakamaʻa mo fakafoʻou ʻo e fonuá, pea pehē kiate kimoutolu naʻa mou tokoni ki he Paʻanga Tokoni ʻOfa Fakaetangata ʻo e Siasí. Mālō ʻaupito. ʻOku ou tui ʻoku mou ongoʻi fiefia mo ʻaonga ange ʻi Heʻene ngāué
Pea hangē ko e meʻa ko ia ne fai he ngaahi fakaʻosinga ʻo e uike ki muʻá, ʻi he ngaahi feituʻu kehekehe, ne fakataha hake ha kau ngāueʻofa ʻe toko 2,000 tupu ki Penisakola, ʻi Folōlitá, mei ha ngaahi feituʻu kehekehe ʻi he fakatonga-hahake ʻo e ʻIunaiteti Siteití he uike kuo ʻosí, ke tokoni ki he maumau ne fakahoko ʻe he matangi ko ʻAivení. Ne nau mohe pē he faliki ʻo e ngaahi falelotú, ʻi he ngaahi ʻapisiasi kehé, pea mo e ngaahi ʻapi ʻo e kāingalotú. Naʻa nau ngāue ki ha kole tokoni ʻe lauafe, ʻi ha feituʻu pē ʻe fie maʻu ai kinautolú. Naʻe kau e kau faifekaú ʻi hono ʻato e falelotu fakakolo ʻo e Siasi Metotisí ʻaki ha ngaahi tapoleni lanu pulū. Naʻe fakahā ʻe he kakai ʻoku fuofua fai ki ai ʻa e kole tokoní, ʻa e kau tāmate afí mo e kau pōlisí, ʻa ʻenau houngaʻia ʻi hono vaheʻi ange e Kāingalotú ke tokoni ki honau ngaahi fāmilí, ʻi he taimi ne nau mamaʻo ai mei ʻapí.
Ne fakahoko kotoa ʻeni lolotonga e aʻu mai e matangi ko Siní ki he matāfangá, hili ʻene fakamamahiʻi ʻa Haiti mo e ngaahi feituʻu kehe ʻo e ʻOtu Kalipiané. ʻOku mau fakamālō lahi atu kiate kimoutolu ʻoku foaki hoʻomou koloá, mo alanima ke fakamaʻamaʻa e kavenga ʻa ha niʻihi toko lahi. ʻOku ou fakaʻapaʻapa atu kiate kimoutolu koeʻuhí ko hoʻomou loto ke monūʻia mo māʻoniʻoni lahi angé pea ke mou toe hangē ai ko e Fakamoʻuí. ʻI he uiké ni, ʻe tokoni ai ha toko 2,500 ki hono fakamaʻa ʻo e haʻahaʻa ʻo e afā ko Siní.
ʻI heʻetau lāulea ko ia ki hono faikehekehe ko ia ʻo ʻetau fie maʻu ha meʻa ʻo lahí, ʻoku ʻikai ke u fokotuʻu atu ke tau ʻai ha taha ʻi ha tohi talanoa (Scrooge) ke hoko ko ha sīpinga ʻo e tauhi fānau leleí. Ko e meʻa ʻoku ou fokotuʻu atú, ʻoku mahuʻinga ki he ngaahi fāmilí mo e fakafoʻituituí ke nau fekumi mālohi ange ki he ngaahi meʻa ʻoku mahuʻinga angé pea ʻe tuʻuloa hili e moʻui fakamatelié ni. Ko e kī ki he moʻui lavameʻa ʻi ha sōsaieti leleí, ko e faʻa lotú mo hono fakatupulaki ʻo e ngaahi ʻulungāanga ʻoku maʻu mei he faʻa tatalí, fevahevaheʻakí, fakapotopotó, ngāue mālohí mo e moʻui ʻo fakatatau ki he meʻa ʻoku tau maʻú. ʻOku ou fakatauange ʻe tāpuekina kitautolu ʻaki ha holi pea lava ke mahino kiate kitautolu ʻa e taimi ʻoku ʻuhinga ai e lahi angé ki he siʻisiʻí pea mo e taimi ʻoku lelei ange ai ʻa e lahi angé. ʻI he huafa māʻoniʻoni ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.