ʻEletā Richard G. Scott
ʻO e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá
ʻOku ou poupouʻi kimoutolu ke mou feinga ke ʻiloʻi e founga ʻe lava ke tokoni ai e maʻuʻanga tokoni makehe ko ʻení ki hoʻo ngāue fakafaifekaú.
ʻOku ou fakamālō ʻi he lava ke u lea atu fekauʻaki mo ha fakalakalaka fakafiefia ʻe toe faingofua ange ai kiate kitautolu ʻa hono vahevahe atu e pōpoaki nāunauʻia ʻo e Ongoongolelei ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí ki he niʻihi ʻoku tau ʻofa aí mo hotau kaungāmeʻá. Kuó ne fakatupu ha loto mo ha ʻatamai vēkeveke ʻi heʻetau kau faifekaú, he ʻoku nau lava ai ke akoʻi ʻa e pōpoakí ʻi he mālohi pea nau fakamoʻoni kau ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí mo ʻEne palōfita ko Siosefa Sāmitá, ʻo ʻikai ʻi ha kupuʻi lea pau kuo tohi. Ko e tefitoʻi taumuʻa hono faʻú ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau faifekau taimi kakató, ka kuo fakamoʻoniʻi ʻene ʻaonga ki he mātuʻa ʻoku nau fie tokoni ki hono teuteuʻi ʻenau fānaú ke ngāue fakafaifekaú. ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he kau talavoú mo e kau finemuí pea pehē ki ha mātuʻa mali, ʻa e maʻuʻanga tokoni ko ʻení ke nau kamata teuteu ai ke hū ki he ngaahi senitā akoʻanga fakafaifekaú. Kuo fakamoʻoniʻi ʻe ha kau taki lakanga fakataulaʻeiki ʻa hono mahuʻingá, ʻi heʻenau teuteuʻi e kau maʻu Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné ke ngāue fakafaifekaú. ʻOku mahuʻinga fau e meʻangāué ni ʻi heʻene tokoni ki he ngāue ʻa e lakanga fakataulaʻeikí mo e ngaahi houalotú ke toe mālohi ange ʻa e kāingalotu foʻoú ʻi heʻenau fakamoʻoní mo ʻenau talangofuá. ʻOku ou ʻuhingá ki he tohi fakahinohino foʻou ko e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí, pea mo hono ngaahi nāunau palaní, ʻo hangē ko e Palani Fakaʻaho ʻa e Faifekaú.
Tuku muʻa ke u vahevahe atu ʻa e ʻuhinga ʻoku ou vēkeveke ai fekauʻaki mo e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí. Kuó ne toe fakamāʻopoʻopo ʻetau ngāue fakafaifekaú, ʻo laka ange ia ha toe taimi. Kuo taʻu lahi ʻeku fehuʻi ki he kau faifekaú, “Ko e hā e taumuʻa ʻo hoʻo ngāue fakafaifekaú?” Naʻe kehekehe ʻaupito ʻenau ngaahi talí. Ko e tokolahi ne ʻikai haʻanu taumuʻa pau ke fakamāʻopoʻopo ʻaki ʻenau ngaahi ngāué. ʻOku hanga ʻe he peesi 1, ʻo tukutahaʻi e tokanga ʻa e kau faifekaú ʻi heʻenau taumuʻa totonú: “Fakaafeʻi ha niʻihi kehe ke nau haʻu kia Kalaisi ʻaki hono tokoniʻi kinautolu ke nau tali ʻa e ongoongolelei kuo toe fakafoki maí, ʻo fakafou ʻi he tui kia Sīsū Kalaisí mo ʻEne Fakaleleí, fakatomalá, papitaisó, maʻu ʻa e foaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, pea kātaki ʻo aʻu ki he ngataʻangá.” ʻOku fokotuʻu mai leva ʻe he kakano ʻo e tohí, ʻa e founga ke fakahoko ai ia ʻo fakafou he tataki ʻa e Laumālié.
Naʻe ʻaonga pē e ngaahi nāunau ia ki muʻa ʻa e kau faifekaú ʻi hono taimí, ka kuo liliu lahi moʻoni e māmaní. Kuo ʻohofi ʻe Sētane mo ʻene konga kaú ʻa e ngaahi tuʻunga mahuʻinga ne faʻu ʻaki e fakavaʻe fefeka ʻo e sosaietí. Ne ʻi ai ha fiemaʻu vivili ki ha founga lelei ange ke vahevahe atu ʻaki ʻe moʻoni kuo toe fakafoki mai ʻe he ʻOtuá ki he māmaní. ʻOku kau heni hano maʻu ʻo ha mahino ki he palani ʻa e ʻOtuá ki he fiefiá mo e founga hono toe fakafoki mai ki he māmaní ʻo fakafou ʻi Heʻene palōfita maʻongoʻonga ko Siosefa Sāmitá. Pea kuo toe fakafoki mai foki ʻa hono kakato ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí pea mo e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ke ngāue ʻi Hono huafá.
Pea tangane ai e akonaki ʻa Palesiteni Hingikelií: “Kuo taʻu lahi ʻetau fakaʻaongaʻi ha ngaahi lēsoni tukupau ki he ngāue fakafaifekaú. Kuo ʻi ai ha ngaahi lelei kuo maʻu mei ai . . . . Kae pangó, ko e foungá ni kuo iku ia ki hano fakahoko maʻuloto ʻo e lēsoní, pea ʻikai leva ke ʻi ai e Laumālié mo e fakalotoa fakatāutahá. . . .
ʻOku totonu ke taukei e [kau faifekaú] ʻi he ngaahi akonaki ʻo e lēsoní. Ka ʻoku totonu ke nau akoʻi e ngaahi akonaki ko iá ʻi heʻenau fakalea pē ʻanautolu ʻo fakatatau mo e ueʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní.”1
ʻOku hoko e tefitoʻi moʻoni ko iá ko e pou fakavaʻe ia ʻo e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí. ʻOku tukulotoʻi he fakakaukau ʻa e kau faifekau he funga ʻo e māmaní, ʻa e pōpoaki ʻo e Ongoongolelei kuo Toe Fakafoki Mai ʻo Sīsū Kalaisí, palani ʻo e fakamoʻuí, ngaahi fekau ʻoku fie maʻú, pea mo e ngaahi fono mo e ngaahi ouau ʻo e ongoongoleleí. ʻOku fakahoko leva e ngaahi lēsoni ko ʻení ʻi heʻenau fakalea pē ʻanautolu, ʻi hono fakahinohinoʻi kinautolu ʻe he Laumālié. Kuo hanga ʻe he tokanga ko ʻení ʻo fakalakalakaʻi ange e ngāue ʻa e kau faifekau ʻoku nau fakaʻaongaʻi iá.
ʻOku ʻi he Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí ha ngaahi vahe ʻoku ʻi ai ha fakamatala mahuʻinga fau ki he founga hono ʻiloʻi mo mahino kiate kita e fakahinohino ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOku ʻi ai ha ngaahi potufolofola ki he founga lelei ke ako mo fakaleleiʻi ʻaki e ngaahi founga faiako fakatāutahá. ʻOku fakamatalaʻi ʻe ha vahe ʻe taha ʻa e ʻuhinga ʻoku hoko ai e Tohi ʻa Molomoná ko e maka-tuʻu-loto ʻo ʻetau tui fakalotú; founga ʻe lava ke ne tali e ngaahi fehuʻi loloto ʻo e moʻuí; founga ʻe lava ke langaki ʻaki e tuí mo tokoni ke toe ofi ai e niʻihi kehé ki he ʻOtuá. ʻOku toe ʻomi ai mo ha fakahinohino ki he founga ʻoku hoko ai e Tohi ʻa Molomoná ko ha maʻuʻanga tokoni pau ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ʻe ha taha ke fakapapauʻi ʻaki ʻa hono moʻoni ʻo ʻetau pōpoakí. ʻOku akoʻi ai ʻa e faifekaú ke ne ʻiloʻi e founga ke fekumi ai ki he ngaahi ʻulungāanga faka-Kalaisi hangē ko e ʻamanaki leleí, manavaʻofá pea mo e ʻofá, he ko e ʻofá ko e fakavaʻe ia ʻo e ngāue fakafaifekau ʻaonga kotoa pē. ʻOku ʻomi ai mo ha ngaahi fokotuʻu fisifisimuʻa ki hono ako e lea fakafonua ʻo e misioná. ʻOku ʻomi foki mo ha ngaahi nāunau palani ke tokoni ki he faifekaú ʻi hono fakapotopotoʻi ange ʻo e taimí. ʻOku vahevahe mai ai ha ngaahi founga kuo fakamoʻoniʻi ʻene ʻaonga ki hono teuteuʻi ʻo ha taha ke faiakó. ʻOku ʻomi ai mo ha fakahinohino ke tokoni ki he fakafoʻituituí ke nau fakahoko mo tauhi e ngaahi tukupā ʻoku fakatau ki he papitaisó, hilifakinimá mo e mālohi hokohoko ʻi he Siasí. ʻOku ʻi he tohi fakahinohino ko ʻení ha nāunau ke fakatahaʻi ʻaki e ngāue ʻa e kau faifekaú, kau taki ʻo e siteikí mo e uōtí pea mo e kāingalotú. Pea ʻi he tokoni ko iá, ʻe toko lahi ange ai e kāingalotu foʻou te nau lava ʻo hiki lelei mai ki he feohiʻanga ʻo e Siasí. ʻOku toe fakapapauʻi mai ai ko e niʻihi ʻe papitaiso mo hilifakinima mo toʻo kiate kinautolu e huafa ʻo Sīsū Kalaisí pea talangofua ki Heʻene ngaahi fekaú, te nau maʻu he toenga ʻenau moʻuí ʻa ʻEne ngaahi tāpuaki kuo talaʻofa maí.
ʻI hono fakaʻaongaʻi ʻo e nāunau ʻi he Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí, kuo tokolahi ai ha kau faifekau kuo nau fai ha fakalakalaka lahi ʻi heʻenau faiako mo fakaafeʻi lototoʻa e fakamoʻoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. Ne u toki kole ki muí ni ki ha ongo ʻasisiteni ki ha palesiteni misiona ke na vahevahe mai e mata-meʻa-hā mai ʻa Siosefa Sāmitá, ʻo hangē pē ko ha fiefanongo aú. Ne u palani ke u fakafaingataʻaʻiaʻi lahi kinaua ke u sio pe ko e hā ʻena talí. Ka naʻe hanga ʻe he fakamātoato ʻo ʻena pōpoakí, maʻa ʻo ʻena taumuʻá mo e taukei ne fakahoko mai ʻakí, neongo ko ha ʻahiʻahi pē ʻeni, ʻo ueʻi fakalaumālie au ko ia ne ʻikai ke u lava ʻo fai ia.
ʻE lava ke ke mamata tonu he fakalakalaka ko ʻení. Fakaafeʻi e kau faifekaú ke nau fakahoko e ʻuluaki lēsoní ki ho fāmilí ʻi homou ʻapí. Ka ʻe lelei ange ke ke fakaafeʻi mai e kaungāʻapí ki homou ʻapí ke akoʻi ai ʻe he kau faifekaú. ʻI hono tataki kinautolu ʻe he Laumālié, ʻoku nau fakamatalaʻi ai ʻi heʻenau fakalea pē ʻanautolú, ʻa e founga fakaʻaongaʻi ʻe he Tamai Hēvaní ʻa e kau palōfita he ngaahi kuongá, ke fakafetuʻutaki mai ai ʻEne palani ʻo e fiefiá ki Heʻene fānaú. Ongoʻi ʻenau fakamoʻoní ʻi heʻenau fakamoʻoniʻi ʻa e mata-meʻa-hā-mai fakalangi ne hā mai ai ʻa e ʻOtua ko e Tamaí mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí kia Siosefa Sāmitá. Te nau fakamatalaʻi lelei ʻa e ngaahi meʻa ne iku ai ki hono toe fakafoki mai e kakato ʻo e ongoongoleleí pea mo e mafai ke toe ngāue ʻi he huafa ʻo e ʻOtuá he māmaní. ʻE lava foki ke mou ō mo e kau faifekaú ʻi heʻenau akoʻi ʻa e ngaahi moʻoni fakalaumālie ko ʻení. ʻE hanga ʻe hoʻo kau ki aí ʻo fakamālohia ʻa kinautolu ko e fuofua taimi ʻeni ke nau fanongo ai ki he moʻoni mahuʻingá ni.
Ko ha ngāue lahi ia ne fai ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí, Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, Kau Taki Māʻolungá pea mo ha kau ngāue lavameʻa mo mateaki, ki hono faʻu ʻo e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí pea mo hono ngaahi nāunau palaní. Ko kinautolu ne kau ki hono fokotuʻutuʻú, ne nau fakamoʻoniʻi e tataki fakalaumālie mei he ʻEikí ʻo fakafou he Laumālie Māʻoniʻoní, ʻi hono faʻu, fokotuʻutuʻu mo fakaʻosi e ngaahi nāunau ʻi he Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí.
Hili hano ʻahiʻahi lahi ia ʻi ha ngaahi misiona ʻe 14, ne toe fai leva hano kiʻi fulihi ʻo e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí. Naʻe toe vakaiʻi, liliu mo tali ʻa e ola ko iá ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Toko Hongofulu Mā Uá. ʻI he ʻaho 15 ʻo ʻOkatopa 2004, naʻe fai ai ha fakamafola fakaemāmani lahi ʻo fakafeʻiloaki ai e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí ki he kau palesiteni fakamisioná mo e kau taki he ngāue fakafaifekaú. Naʻe ʻoange ha tatau faka-Pilitānia ki he faifekau kotoa pē he funga ʻo e māmaní. Neongo naʻe ʻi ai ha niʻihi ne ʻikai lea faka-Pilitānia, ka ne nau ongoʻi e feinga foʻou ko ʻeni ke fakafoʻou ʻetau founga ngāue fakafaifekaú. Ko e meʻa ne mālié, he naʻe fakalotoa ai ha niʻihi ʻo e kau faifekau lea fakafonua kehé, ke nau ako e lea faka-Pilitāniá. ʻI he konga ki muʻa ʻo e taʻu ní, naʻe tufaki ai e tatau faka-Siapani, Kōlea, mo e faka-Potukali ʻo e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí. ʻI he fakaʻosinga ʻo e taʻú, ʻoku mau ʻamanaki ʻe maʻu e tohi fakahinohinó ni ʻi ha ngaahi lea fakafonua lahi ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe he kau faifekaú.
ʻOku ʻikai ko e kau faifekaú pē ʻoku ʻaonga ki ai ʻa e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí:
- • Naʻe ako mo fakalaulauloto ha uaifi ʻo ha palesiteni fakamisiona ki he foʻi lea kotoa pē he Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí, ʻo kau ai ʻa e foʻi fakamoʻoni folofola kotoa pē. Naʻá ne fai leva ha meʻa naʻe ʻikai ke ne faʻa lototoʻa feʻunga ke fai, ʻo ne fakaafeʻi hano kāinga ofi ne palopalemaʻia ʻene moʻuí, ke ne ako mo fakalaulauloto ki he Tohi ʻa Molomoná. Naʻe tali ʻe he tokotaha ko iá ʻa ʻene fakaafé, pea kuo ʻaonga lahi ia kiate ia.
- • ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe ha fāmili ʻa e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí ke tokoni ʻi hono teuteuʻi ʻenau fānaú ke ngāue fakafaifekaú. Naʻá na pehē, “Ko ʻema tamasiʻi taʻu 17 naʻe fuofua vahe ange ʻene ngāue ke faí. Pea hangē ko ia ne ma ʻosi fakatuʻotuʻa ki aí, naʻá ne kumi pē ʻa e vahe nounou taha he tohí. Ka ko ʻene lēsoní naʻe meimei miniti ʻe 20, pea naʻá ne fakahaaʻi loto moʻoni ai ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoní, fakataha mo e ngaahi potufolofolá mo ʻene fakamoʻoní.”
- • Mei he tamai ʻokú ne teuteuʻi hano foha ke ngāue fakafaifekau: “Kuo hanga ʻe he Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí . . . ʻo ʻomi kiate au ha fakakaukau mo ha mahino lahi ange ki he taumuʻa ʻo e moʻuí, hoku ngaahi tufakangá mo e fatongiá ʻi heʻeku hoko ko ha mēmipa ʻo e Siasí, pea mo ha tamai mo ha husepānití. . . . ʻOku toe ʻomi foki ai mo ha nāunau lelei ange ke u fakahoko lelei ʻaki e ngaahi fatongia ko iá. Naʻe uiuiʻi hono fohá ʻaneafi ke hoko ko ha faifekau.
ʻOku lahi ha ngaahi lelei kuo aʻusia ʻi he kiʻi māhina ko ʻeni ʻe fitu talu mei hono fakafeʻiloaki mai ʻo e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí, ka ʻoku kei toe mai ʻa e lelei tahá, ʻa ia ko ʻetau lava lelei ia ke fakaʻaongaʻi lelei ange ʻa e nāunau tokoni fakafaifekau ko ʻení.
ʻOku mau poupouʻi kimoutolu ke mou fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi nāunau ko ʻení ʻi hoʻomou ngaahi fakataha fakapalesitenisií, kōmiti pule ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, mo e ngaahi fakataha alēlea ʻo e uōtí ke fakapapauʻi ʻaki ko e niʻihi ko ia kuo nau fai e ngaahi fuakava ʻo e papitaisó, ʻoku nau maʻu kakato ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e kau mai ki he Siasí. ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻa e Lekooti Fakalakalaka foʻoú maʻá e kakai ʻoku teuteu papitaisó, ke fakafekauʻaki lelei ʻaki e ngāue ʻa e faifekaú mo e kāingalotú. ʻOku ou tui lahi ʻe toe faingofua ange ai hono fakahoko ʻe he kau ului foʻoú ʻa ʻenau holi ke hokohoko atu ʻenau mālohi ʻi he Siasí, ʻo ka ngāue fakataha ʻa e kāingalotú mo e kau faifekaú ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻi he Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí.
ʻOku hoko e pōpoaki ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí ʻi he Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí, ko ha fakalotolahi moʻoni ki he kau faifekaú. Mahalo te ne fakalotolahia koe ʻi hoʻo feinga ke fakahoko e ngāue fakafaifekaú. ʻOku pehē ai: “ʻOku ʻikai mo ha toe ngāue ʻe fie maʻu ange ke fakahoko, ka ko e ngāué ni. . . . ʻOku fakataumuʻa ʻa e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí, ke tokoniʻi koe ke ke hoko ko ha faifekau ʻoku toe mateuteu lelei ange mo matuʻotuʻa fakalaumālie ange, pea mo ha faiako te ne toe lava lelei ange ke fakalotoa ha niʻihi kehe. . . . ʻOku mau fakatukupaaʻi koe ke ke fakatupulaki ʻa hoʻo lotoʻaki ke tokoni ki heʻetau Tamai Hāevní ʻi Heʻene ngāue nāunauʻiá. . . . ʻE fakapaleʻi mo tāpuekina lahi koe ʻe he ʻEikí ʻi hoʻo tauhi kiate Ia ʻi he loto fakatōkilalo pea ʻi he faʻa lotú.”2
Kuó ke maʻu nai e vīsone ʻo e polokalamá ni? Te ke loto vēkeveke tatau pē mo au he taimi ʻe kamata mahino ai kiate koe mo ke fakaʻaongaʻi e nāunau fakafaifekau ko ʻení. Pea ʻoku ʻikai tatau ʻeni mo e ngaahi nāunau fakafaifekau ki muʻa angé, he ʻoku lava ke maʻu ʻa e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí ʻe ha taha pē ʻo e kau takí pe kāingalotú mei he fale tufakiʻanga nāunau ʻo e Siasí.
Mahalo ko e ola lelei taha ʻo e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí, ʻe lava ke tau mātāʻia ia he moʻui ʻa e kau ʻosi ngāue faifekaú, ʻa ia te nau hoko ko ha mātuʻa mālohi ange mo ha kau taki lavameʻa ange ʻi he Siasí pea mo ha kau ngāue lelei ange, koeʻuhí pē ko e tupulaki ʻoku maʻu mei hono ʻiloʻi mo fakahoko ʻa e ngaahi akonaki fakalaumālie ʻi he tohí.
ʻOku ou fie fakafofongaʻi atu ʻetau kau faifekau he funga ʻo e māmaní, ʻi hono fakahoko ha fakamālō ki he tokotaha kotoa pē ne kau ki hono teuteuʻi, paaki mo tufaki ʻo e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí. ʻOku mau fakamālō atu ki he palesiteni fakamisiona mo e faifekau kotoa pē kuo nau taukei ʻi hono fakaʻaongaʻi lelei iá. Ka ko e tumutumu ʻetau fakamāloó ki he ʻEikí ʻi Heʻene tataki fakalaumālié. ʻOku ou poupouʻi kimoutolu ke mou feinga ke ʻiloʻi e founga ʻe lava ke tokoni ai e maʻuʻanga tokoni makehe ko ʻení ki hoʻo ngāue fakafaifekaú ʻi hoʻo hoko ko ha mātuʻa ʻokú ne teuteuʻi haʻane fānau ke ngāue fakafaifekau, pe ko ha taki he Siasí ʻokú ne tokoniʻi ʻa e kau ului foʻoú, pe mēmipa ʻokú ne vahevahe atu ʻa e ongoongoleleí, pe ko ha toko taha fakafoʻituitui kuo mateuteu ke ngāue. ʻOfa ke faitāpuekina mo tataki fakalaumālie kimoutolu ʻe he Fakamoʻuí ʻi hoʻomou fai iá, he ʻokú Ne moʻui. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.
Ngaahimaʻuʻanga fakamatalá
1. “Ngāue Fakafaifekaú,” Fakataha Ako Fakatakimuʻa Fakaemāmani Lahí, 11 Sānuali 2003, 19.
2. Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí (2004), v.