Kathleen H. Hughes
Tokoni ʻUluaki ʻi he Kau Palesitenisī Lahi ʻo e Fineʻofá
ʻOku ʻafioʻi ʻe he ʻOtuá ʻa e ngaahi fiemaʻu ʻa ʻEne fānaú, pea ʻokú Ne faʻa ngāue ʻo fakafou ʻiate kitautolu, ʻo ueʻi kitautolu ke tau fetokoniʻaki.
ʻI he ngaahi uike siʻi kuo hilí, naʻá ma maʻu sēsini ai mo hoku husepānití he temipalé. ʻI heʻema hū atú, naʻe fakafeʻiloaki mai kiate kimaua ha fefine ngāue he temipalé, ko homa kaumeʻa lelei pē mei homau uōtí. Naʻe kamata ʻe he fakafeʻiloaki ko iá ha meʻa fakaʻofoʻofa moʻoni kiate kimaua. Naʻe fakafeʻiloaki mai mo tokoniʻi kimaua ʻe ha kakai naʻá ma ʻiloʻi, ʻo lahi ange ia ʻi ha toe taimi ʻoku ou manatuʻi: ʻe homa ngaahi kaumeʻa mei homa ngaahi uooti ki muʻá, ngaahi kaumeʻa mei he koló, kau tangata mo ha kau fefine ne mau ngāue fakataha ʻi ha ngaahi fatongia kehekehe. Naʻe ʻikai ke u fakatokangaʻi e tokotaha fakamuimui taha ne u fetaulaki mo iá. Ko e tokotaha fakaʻofoʻofa ʻeni pea ʻi he kamata pē ke ne leá, naʻá ku manatuʻi hake leva: ko Lōpini ia, ko e taha ʻo e kau finemui ʻi heʻeku kalasi Loumailé ʻi he fuofua taimi ne u hoko ai ko e Palesiteni ʻo e Kau Finemuí. ʻI heʻema talanoa mo lau ki he ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he kuo hilí, naʻá ne fakahā mai ʻene mahuʻingaʻia ʻi he taimi ko ia naʻe hoko ai ko e Loumaile ka u hoko ko e Palesiteni ʻo e Kau Finemuí. Naʻá ku ongoʻi e meʻa tatau pē.
Naʻá ku haʻu mei he temipalé mo e ongo pē kiate au e fuʻu angalelei ko ʻení, ʻo u ʻiloʻi ʻa e mahuʻinga ʻo e ngaahi kaumeʻá kiate au ʻi heʻeku moʻuí kotoa. Kuo toutou ueʻi ʻe he ʻEikí hoku laumālié ʻi he taimi lahi, pea lahi tahá ʻEne faʻa ueʻi hoku lotó ʻo fakafou ʻi ha tokoni haku kaumeʻa.
ʻOku hoko he māhiná ni e taʻu tolungofulu, mei heʻema ʻalu mo Tiini ki Niu Mekisikou heʻema toki mali foʻoú atu pē, ke ʻaʻahi ki heʻeku ongo mātuʻá. Lolotonga ʻema ʻi aí, naʻe ʻave kimaua ʻe heʻeku tamaí ʻo fakaʻeveʻevaʻi ʻi he ngaahi ʻotu moʻunga ʻi he tafaʻaki fakatokelau ʻo e fonuá. ʻI he hoʻatā ko iá naʻa mau fetaulaki mo ha motokā ne tuʻu he veʻehalá ko e pā hono vaʻé. Naʻe talaange ʻe he fakaʻulí ki heʻeku tamaí ʻoku pā mo e vaʻe talifakí ia pea ʻokú ne fie maʻu ke ʻalu ki he kolo hoko maí ʻo ngaahi e foʻi vaʻé. ʻI he vakai atu ʻeku tamaí ki he fāmili ʻo e tangatá ni ʻi he loto kaá, naʻá ne pehē ange, “He ʻikai te ke lava koe ʻo ʻalu ki kolo peá ke haʻu ʻo aʻu mai ʻoku teʻeki ai fakapoʻuli. Ka ʻoku fika tatau pē hoʻo foʻi vaʻé mo e vaʻe ʻeku kaá. ʻAlu koe mo ʻeku foʻi vaʻe talifakí, peá ke toki fakafoki mai ʻi haʻo toe haʻu ki ʻAlapukiki.”
Naʻe ʻohovale e tangatá peá ne pehē ange, “Ka ʻoku ʻikai te ke ʻiloʻi ʻe koe au.”
Ka ko e tali ʻeni ʻa ʻeku tamaí, pea ʻokú ne angaʻaki pē ʻe ia, “Ko e tangata faitotonu koe, ʻikai ko ia? Te ke fakafoki mai ʻeku foʻi vaʻé.”
Hili mei ai ha ngaahi uike siʻi ne u ʻeke ange ki heʻeku tamaí ʻa e foʻi vaʻé. Naʻá ne tala mai kuo ʻosi fakafoki ange. Ko e taʻu 90 ʻeni ʻeku tamaí mo e kei tatau pē ʻene tōʻonga moʻuí. Ko e kakai tokolahi he toʻu ko iá, ʻoku ʻoatu fakaʻaho pē ʻenau meʻakaí mo kei mafana, ka ʻoku ʻalu ʻeku tamaí ʻaʻaku ʻo tufa meʻakai ki he “kakai toulekeleká.” ʻOkú ne ʻi he veʻe mohenga maʻu pē ʻo hono ngaahi kaumeʻa ʻoku puke pe mei maté. ʻOkú ne ʻalu mo ʻene kilí ʻo tokoni ki he kalapu Lōtalí ʻi heʻenau ngaahi ngāue fakamatamatalelei ʻoku fai fakataʻú. ʻI heʻeku fakakaukau ko ia ki he moʻui mo e ngaahi ngāue ʻoku fai ʻe heʻeku tamaí, ʻoku ou manatu ai ki he fakakaukau ʻa Palesiteni Poiti K. Pēká: ʻokú ne “ngāue mālohi ʻi he ongoongoleleí” (“Ko e Ngaahi Taʻu Koulá,” Liahona, Mē 2003, 82). Hangē ko e lau ʻa e himí, ʻoku hanga ʻe heʻene moʻuí ʻo takiekina ʻetau moʻuí ki he leleí, pea ʻi heʻene takiekina ko iá, ʻoku koloaʻia ai e moʻui ʻa e kakai kotoa pē (vakai, “Ko e Taki ki he Leleí,” Ngaahi Himí, fika 186). ʻOku mahino ki heʻeku tamaí ʻa e ʻuhinga ʻo e anga fakakaumeʻá.
ʻI heʻemau hoko ko e kau palesitenisī ʻo e Fineʻofá, ʻoku mau faʻa fanongo ai ki ha pehē ʻe ha kau fefine ʻoku ʻikai ke nau ongoʻi ʻe kinautolu e ʻofa ʻa e ʻEikí. Kae mahalo te nau toe ongoʻi lahi ange ʻa ʻEne ʻofá ʻo kapau te nau fekumi ki Hono ivi takiekiná ʻi he ngaahi ngāue ʻanautolu ʻoku tokanga ange kiate kinautolú. Mahalo pē ko ha mēmipa ʻo honau uōtí pe koló, ko ha kaungāʻapi, pe ko ha muli pē ʻokú ne tāpuekina kinautolu mo fakahaaʻi ange e ʻofa ʻa Kalaisí. Kuo fakahinohino kitautolu ʻe ʻEletā Henelī B. ʻAealingi ʻo pehē: “Naʻe uiuiʻi koe ke ke fakafofongaʻi ʻa e Fakamoʻuí. ʻOkú ke hoko ko Hono leʻó he taimi ʻokú ke fakamoʻoni aí peá ke hoko foki ko ʻEne meʻangāue . . .” (“Rise to Your Call,” Liahona, Nōvema 2002, 76). Kapau te tau lava ʻo hiki hake ha niʻihi ʻi he huafa ʻo Kalaisí, ʻe lava ke hiki hake ai foki mo kitautolu.
Naʻe fakahoko totonu ʻe ha faiako fakaʻapi ʻe taha ʻa ʻene ngaahi ʻaʻahi fakamāhiná ki ha fefine uitou toulekeleka. Neongo ʻení, naʻá ne toe ʻaʻahi tuʻo lahi ange ki ai ʻi he faʻahitaʻu failau taki taha ʻo teuteuʻi ke maau ʻene mīsini ʻea fakamokomokó mo vakaiʻi e meʻasivi ʻo ʻene tofunangá. Ko e ʻofa ia ʻa e ʻOtuá, pe ko e ʻofa ʻa e faiako fakaʻapí? Ko e tali ki aí, fakatouʻosi pē.
Ko e hā mo ha toe meʻaʻofa te ke foaki mai,
Ko e hā mo ha toe lelei lahi ʻe lava ke tau ʻiloʻi
Ka ko e ngaahi tōʻonga ʻa e ngaahi kaumeʻa anga faka-Kalaisí,
ʻOku nau fakamālohia ʻetau tuí mo fakakoloaʻi ʻetau moʻuí.
(Ngaahi Himí, fika 186).
Kuo tāpuekina au heʻeku moʻuí kotoa, ʻaki ha ngaahi kaumeʻa anga faka-Kalaisi—mei hoku ongo kaungāmeʻa ʻi heʻeku tupu haké, ʻo aʻu ki he kakai tokolahi kuo nau tāpuekina homau fāmilí ʻi he ngaahi uooti kotoa kuo mau ʻi ai. Kuo hanga ʻe heʻenau tui mo lotoʻaki e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí, ʻe heʻenau ngāue tokoní, mo e fakahinohino fakapotopoto ʻi he angavaivaí, ʻo fakakoloaʻi ʻemau moʻuí. ʻOku kehe ʻaupito pē ha niʻihi ia ʻo hoku ngaahi kaungāmeʻá meiate au. ʻOku ʻikai ke mau loto tatau ʻi he ngaahi meʻa lahi pea aʻu pē ki heʻemau taki taha fefakaʻitaʻaki. Ka ʻoku ʻikai sio e vā fakakaungāmeʻá ia ki he ngaahi faikehekehe ʻoku hokó—ko hono moʻoní, ʻokú ne tali kotoa pē kinautolu. ʻOku ou manako he ʻaʻahi ki he ngaahi siteiki ko ia ʻoku ʻi ai ha kakai naʻe kehekehe ʻenau tupu haké, toʻu kehekehe, pea haʻu mei he ngaahi matakali kehekehé.
ʻOku ou lolotonga aʻusia ha tuʻunga fakakaumeʻa makehe ʻo e feohi fakatokouá ʻi heʻeku ngāue fakataha mo Sisitā Pākini mo Sisitā Pinikelí, pea mo e kau fefine kehe ʻi he kau palesitenisī ʻo e ngaahi houalotú pea mo e ngaahi poaté. Ko ha kau fefine lelei ʻeni. ʻOku ou ʻofa ʻiate kinautolu. Kuo ʻiloʻi lelei au ʻe hoku ongo tokoua ʻi he kau palesitenisií hili ʻemau ngāue fakataha ʻi ha taʻu ʻeni ʻe tolu. ʻOkú na ʻiloʻi ʻeku tuí mo ʻeku fakamoʻoní, ka ʻokú na toe ʻiloʻi foki mo e ngaahi meʻa ʻoku ʻikai ke u fakapapauʻí mo ia ʻoku ou hohaʻa ki aí. ʻOkú na ʻiloʻi foki ko e taimi ko ē ʻoku ou foki mai ai hili haʻaku ʻaʻahi lōloa ʻo fai ha ako, ʻoku ʻikai faʻa hā atu meiate au ʻa e tōʻonga lelei tahá. Ka ʻoku ou ongoʻi ʻena ʻofá mo ʻena kātakí pea ʻoku ou ʻiloʻi te na kei saiʻia pē ʻiate au. ʻOku fakamālohia au ʻe heʻena ngaahi fakamoʻoní pea mo ʻena ngaahi lotú; ʻoku fakafiefiaʻi au ʻe heʻena kakatá. ʻOku mau hoko ko ha kau tautehina ʻi he tapa kotoa pē.
Kuó u aʻusia ha ngaahi meʻa tatau ʻi hoku fāmilí. Naʻe moʻua ha taha ʻo hoku ngaahi tehiná ʻi he kanisaá he ngaahi māhina siʻi kuo hilí. ʻOku ʻikai ke ma nofo vāofi, ka ʻoku hanga pē ʻe he ngaahi fetelefoniʻakí ʻo ʻomi ia ke toe ofi mai. Kuó ma feʻinasiʻaki ʻi he ʻofá, lotú, manatu ki he kuo hilí, mo ʻema fakamoʻoní lolotonga ʻene fāinga mo e taimi faingataʻá ni. Ko hoku ngaahi kaumeʻa mamae hoku ngaahi tehiná. Pehē pē ki hoku ngaahi tuongaʻané, hoku husepāniti ʻofaʻangá, ʻeku fānaú pea mo hoku makapuná (neongo ʻenau longoaʻá.)
ʻI he kamakamata e ngaahi taʻu ʻo hono Toe Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí, naʻe fakatahataha mai e kāingalotu foʻoú ke fokotuʻu ʻa “Saione.” Ko Saioné ko ha feituʻu ia mo ha taumuʻa—ko ha faʻahinga laumālie. ʻOku ʻikai ke tau kei fakatahataha mai kitautolu ʻi he founga tatau mo ia. Ko hotau Saione he taimi ní, ʻa hotau ngaahi koló mo e ngaahi uōtí. Ka ʻoku nau toki maʻu pē ʻa e laumālie ʻo Saioné ʻi he taimi ʻoku fetauhiʻaki ai hono kau mēmipá. Ko e meʻa fakamamahi ʻetau faʻa fanongo ʻi ha kau fefine, mo ha kau tangata, kuo mamahi honau lotó pea kamata ke nau mamaʻo atu ko e tupu mei ha kāingalotu kehe pē ʻo e Siasí. Kapau ʻokú ke ʻi ha taha ʻo e ongo tafaʻaki ko ʻení–ko ha taha kuó ne fakalaveaʻi ha taha pe ko e tokotaha naʻe fakalaveaʻi—ʻalu ʻo kole fakamolemole; ʻai ke mahino kiate koe hoʻo kaunga ki he palōpalemá pe maumau kuo hokó. Manatu ki he naʻinaʻi naʻe fai ʻe Kalaisí: “ʻOku ou pehē kiate kimoutolu, ke mou taha pē; pea kapau ʻoku ʻikai te mou taha, ʻoku ʻikai ʻaʻaku ʻa kimoutolu” (T&F 38: 27).
Ne u toki maʻú ni ha faingamālie ke u talanoa ai mo ha fefine naʻe fehuʻi mai kiate au ʻo kau kia Siosefa Sāmita. Naʻe mahino pē ʻene fakafehuʻia e uiuiʻi mo e misiona ʻo e palōfitá. ʻI he taimi ne u lea aí, naʻe ongo mai e ngaahi lea ʻa ʻe ʻEikí kia ʻŌliva Kautelé: “Mateakiʻi faivelenga ʻeku tamaioʻeiki ko Siosefá” (T&F 6: 18). ʻOku ou fakatauange pē naʻe lava ke pehē ʻi he ʻaho ko iá, pea ʻi he momeniti kotoa pē ʻo ʻeku moʻuí, “Naʻá ne mateakiʻi ʻa Siosefa.” ʻOku ou fie hoko ko hono kaumeʻa.
Naʻe hoko ʻa Siosefa Sāmita ko ha kaumeʻa lelei ki he tokolahi. Naʻá ne pehē, “Ko e anga fakakaumeʻá ko e taha ia ʻo e ngaahi tefitoʻi moʻoni mahuʻinga ʻo e Tui faka-Māmongá;’ [ʻoku fakataumuʻa ia] ke ne liliu pea ʻomi ʻa māmani ke sivilaise, pea fakangata e ngaahi taú mo e fekeʻikeʻí pea ʻomi ʻa e tangatá ke nau hoko pē ko ha ngaahi kaumeʻa mo ha ngaahi tokoua” (History of the Church, 5:517).
Ka naʻá ne ʻiloʻi foki naʻe hulu hake ʻa e anga fakakaumeʻá ʻi he foʻi fakakaukaú ʻataʻatā pē. Naʻá ne fanongo he ʻaho ʻe taha ʻi hono tutu ʻe he filí e fale ʻo ha mēmipa ʻo e Siasí. ʻI he taimi naʻe leaʻaki ai ʻe he kāingalotu ʻo e Siasí ʻa ʻenau fakaʻofaʻia he tangatá ni, naʻe toʻo hake ʻe he Palōfitá ha paʻanga mei hono kató peá ne pehē, “Ko e paʻanga ē ʻe nima ko ʻeku fakaʻofaʻia ʻi he tangatá ni. Ko e hā hono lahi hoʻomou [fakaʻofaʻia ʻiate iá]?” (ʻi he Hyrum L. Andrus mo Helen Mae Andrus, comps., They Knew the Prophet, [1974], 150).
ʻOku tau maʻu nai ʻa e ongo tatau fekauʻaki mo e anga fakakaumeʻá ʻo hangē ko ia naʻe maʻu ʻe he Palōfita ko Siosefá? ʻOku tau liliu nai e ngaahi ongoʻi lelei ʻoku tau maʻú ke tau ala ai ʻo tokoni? ʻOku ʻafioʻi ʻe he ʻOtuá ʻa e ngaahi fiemaʻu ʻa ʻEne fānaú, pea ʻokú Ne faʻa ngāue ʻo fakafou ʻiate kitautolu, ʻo ueʻi kitautolu ke tau fetokoniʻaki. Ko e taimi ko ē ʻoku tau fai ai ha meʻa ʻi hono ueʻi kitautolu ke tau fai peheé, ʻoku tau tuʻu ai ʻi he potu māʻoniʻoni, he ʻoku tuku mai ʻa e faingamālie ke tau tokoni ai ko ha fakafofonga ʻo e ʻOtuá ko e tali ki ha lotu ʻa ha taha.
Siʻi ngaahi tuongaʻane mo e tokoua, kapau ko ha ngaahi kaumeʻa kitautolu ʻo e Palōfita ko Siosefá, ta ko e ngaahi kaumeʻa pē foki kitautolu ʻo e Fakamoʻuí. ʻOku tau moʻui nai ʻi ha founga ʻoku fakafōtunga ai ʻetau “mateakiʻi e huafa ʻo e Fakamoʻuí”? (Ngaahi Himí, fika 186). Naʻe moʻui pehē ʻa Siosefa Sāmita, pea ʻi he taʻú ni ʻi heʻetau fakalāngilangiʻi e tangata naʻá ne kamata e kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá, ʻoku totonu ke ʻoua naʻa ngata pē ʻi heʻetau manatu ki heʻene anga fakakaumeʻá, ka ki heʻene mateakiʻi foki ʻa e ʻEikí. Naʻe pehē ʻe he Palōfitá, “Te u feinga ke u fiemālie pē ki hoku ikuʻangá he ʻoku ou ʻiloʻi ko hoku kaumeʻá ʻa e ʻOtuá. Te u ʻilo ʻa e fiemālié ʻiate Ia.” (The Personal Writings of Joseph Smith, comp. Dean C. Jessee [1984], 239.
ʻOku totonu ke mahino kiate kitautolu takitaha ko e tumutumu ʻo ʻetau feohi fakakaumeʻá, ʻa ʻetau hoko ko e kaumeʻa ʻo ʻetau Tamai Hēvaní mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí. Kuo folofola kiate kitautolu e Fakamoʻuí ʻi he loto ʻofa, “Te u ui ʻa kimoutolu ko e ngaahi kaumeʻa, he ko hoku ngaahi kaumeʻa ʻa kimoutolu.” (T&F 93:45). Ko hono finangalo maʻatautolú, ko Hono ngaahi tokoua mo e tuofāfiné, ke toe fakafoki ʻa kitautolu ki heʻetau Tamaí. Pea ʻoku mahino ʻa e halá kiate kitautolu: fakatupulaki ʻa e ngaahi ʻulungāanga ʻo Kalaisí ʻi heʻetau moʻuí ki he taupotu taha te tau lavá. Talangofua ki Heʻene ngaahi fekaú pea fai ʻEne ngāué mo Hono finangaló.
ʻI heʻeku fakakaukau atu ki he ʻaho ko ia naʻe talitali lelei au he temipalé ʻe he kakai tokolahi ne u ʻofa aí, ʻoku ou fakakaukauloto ai ʻe lava ke faitāpuekina pehē ʻetau moʻuí. Ne u ongoʻi ha ʻofa ne hangē ia ko e ʻata ʻo e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí—ʻa e manavaʻofa te ne lava ʻo fakafonu hotau lotó. ʻOku ou fakakaukauloto atu ki ha ngaahi uooti mo ha ngaahi kolo ʻoku tuʻu fakataha ai ha kakai he toʻu mo e tupuʻanga kehekehe kotoa pē, ʻo fakafōtunga atu ʻi heʻenau moʻuí ʻa e ngaahi akonaki ʻa Sīsū Kalaisí.
ʻOku ou fakamoʻoni kiate kimoutolu he ʻahó ni ʻoku moʻui ʻa Kalaisi. ʻOku ou fakafetaʻi kiate Ia. ʻOku ou lotua te u hoko maʻu pē ko Hono kaumeʻa pea ʻi heʻene peheé, te u hoko ai foki ko homou kaumeʻa. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.