ʻEletā M. Russell Ballard
ʻO e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá
ʻI heʻemau hoko ko homou kau takí, ʻoku mau kōlenga ai ki he kāingalotu ʻo e Siasí ʻi he feituʻu kotoa pē, ke fakamuʻomuʻa e fāmilí pea ʻiloʻi ha ngaahi founga pau ke fakamālohia ʻaki honau ngaahi fāmilí.
Ne u toki ʻaʻahi ki muí ni mai mo ha niʻihi ʻo e Kau Takí ki ha ngaahi senitā kumi hūfanga ʻi Luisiana, Misisipi, pea mo Tekisisi ʻa ia naʻe nofo ai ʻa kinautolu ne maumauʻi honau ngaahi ʻapí ʻe he matangi ko Kataliná, ʻi heʻenau feinga ke fakafoki ʻenau moʻuí ki he tuʻunga ne ʻi ai ki muʻá. ʻOku lahi ha ngaahi founga ʻoku fakamamahi mo ongo ai ʻenau ngaahi talanoá mo honau tūkungá; ka ko e meʻa ne ongo taha kiate aú ko e fetāngihi ʻa e ngaahi fāmilí. “Ko e fē ʻeku faʻeé?” “ʻOku ʻikai ke ʻiloa hoku fohá.” “Kuo mole hoku tokouá.” Ko ha kakai ʻeni ne fiekaia, manavahē pea mole ʻenau meʻa kotoa pē, pea nau fie maʻu ha meʻakai, tokoni fakafaitoʻo, mo ha ngaahi tokoni kehekehe pē; ka ko e meʻa naʻa nau fie maʻu tahá ko honau ngaahi fāmilí.
ʻOku fakamanatu mai kiate kitautolu ʻe ha faʻahinga faingataʻa pe liliu ʻoku hoko, ʻa e meʻa ʻoku mahuʻinga tahá. ʻI he founga angamaheni ʻo e moʻuí, ʻoku tau faʻa fakaʻapiʻi hotau ngaahi fāmilí—ʻa ʻetau mātuʻá mo e fānaú mo e ngaahi tokouá. Ka ʻi he taimi fakatuʻutāmakí mo e vivili taha ʻo e fiemaʻú mo e liliú, ʻoku ʻikai toe fehuʻia e mahuʻinga taha kiate kitautolu hotau ngaahi fāmilí! ʻE toe mahuʻinga ange ia ʻi he taimi ʻoku tau mavahe ai mei he moʻui ko ʻení ʻo hū ki he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié. ʻIkai ko e fuofua kakai pē te tau fekumi ki ai hení ko e tamaí, faʻeé, malí, fānaú, mo e ngaahi tokouá.
ʻOku ou tui ko e taumuʻa ʻo ʻetau ʻi he māmaní “ke langa hake ha fāmili taʻengata.” ʻOku tau feinga kotoa he māmaní ke hoko ko ha kāinga ofi pea ʻoku tau malava ke fakatupu mo fokotuʻu kitautolu ki he ngaahi fāmili ko iá. Ko e taha ʻeni ʻo e ngaahi ʻuhinga naʻe fekauʻi mai ai kitautolu ʻe heʻetau Tamai Hēvaní ki hení. He ʻikai mali e taha kotoa pea maʻu hano fāmili he moʻuí ni, ka ʻoku kau hoko e taha kotoa pē ko ha mēmipa mahuʻinga ʻo e fāmili ʻo e ʻOtuá, neongo pe ko e hā hono tūkunga fakafoʻituituí.
Siʻi ngaahi tokoua mo e tuofāfine, ʻoku fakaʻilongaʻi he taʻú ni ʻa e taʻu ʻe 10 ʻo e fanongonongo ki māmani kau ki he fāmilí, ʻa ia naʻe tuku mai ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá he 1995 (vakai, “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani,” Liahona, ʻOkatopa 2004, 49; Ensign, Nōvema 1995, 102). Naʻe hoko ia he taimi ko iá pea ʻoku lolotonga hokó ni, ko ha ui mo ha tukupā mahino ke maluʻi mo fakamālohia e ngaahi fāmilí, pea ko ha fakatokanga fefeka ia ʻi ha māmani ʻoku hōloa ai e ngaahi tuʻunga ʻulungāanga mahuʻingá pea hoko e fehālaaki hono fakahokohoko e mahuʻinga ʻo e moʻuí, ko ha fakamanamana ki he sosaietí, tupu ʻi hono ʻikai fakamahuʻingaʻi e tefitoʻi ʻiunití.
Ko e fanongonongó ko ha tohi fakakikite ia, ʻo ʻikai ko hono ʻuhingá pē ko ʻene haʻu mei he kau palōfitá, ka naʻe ʻomi ia ki muʻa he taimi ʻe hoko aí. ʻOkú ne fakatokanga kau ki he ngaahi meʻa lahi ko ia kuo nau tuʻu ke fakamanamanaʻi mo fakavaivaiʻi e ngaahi fāmilí lolotonga e taʻu ʻe hongofulu kuo hilí, peá ne fakahā mai ʻa e ngaahi meʻa ʻoku muʻomuʻá mo e fakamamafa ʻoku fie maʻu ʻe he ngaahi fāmilí, kapau ʻoku nau loto ke malu ʻi ha ʻātakai ʻoku lahi ange ʻene maumauʻi e nofo malí mo e ngaahi fetuʻutaki ʻa e mātuʻá mo e fānaú.
Ko e lea mahino mo faingofua ʻoku ʻomi ʻi he fanongonongó, ʻoku kehekehe ʻaupito ia mo e fakakaukau puputuʻu mo mahinongataʻa ʻa ha sosaieti ʻoku ʻikai ke nau tui ki hono fakaʻuhingaʻi ʻo e fāmilí, pe ko hano fakahoko pē ā ʻo e tokoni mo e poupou ko ia ʻoku fie maʻu ʻe he ngaahi mātuʻá mo e ngaahi fāmilí. ʻOku mou maheni mo e ngaahi lea mei he fanongonongó hangē ko ʻení:
- • “Ko e mali ʻi ha vā ʻo ha tangata mo ha fefine naʻe tuʻutuʻuni ia ʻe he ʻOtuá.”
- • “Ko e tuʻunga tangata pe fefiné, ko ha ʻulungāanga mahuʻinga ia ʻoku ʻiloʻi ai ʻa e tuʻunga mo e taumuʻa ʻo e toko taha fakafoʻituituí, ʻi he maama fakalaumālié, mo e moʻui fakamatelié, pea mo e taʻengatá.”
- • “ʻOku ʻi ai ha fatongia toputapu ʻo e husepānití mo e uaifí ke na feʻofaʻaki mo fetauhiʻaki pea ki heʻena fānaú foki.”
- • “ʻOku maʻu ai ʻe he fānaú ha totonu ke fanauʻi kinautolu ʻi he ngaahi haʻi ʻo e nofo malí, pea ke ohi hake kinautolu ʻe ha tamai mo ha faʻē ʻokú na tauhi ʻa e ngaahi fuakava ʻo e malí ʻi he faitōnunga kakato.”
- • “ʻE hanga ʻe he movetevete ʻo e fāmilí ʻo ʻomi ki he kakai fakatāutahá, tukui koló, mo e ngaahi puleʻangá ʻa e ngaahi fakamamahi naʻe kikiteʻi ʻe he kau palōfita ʻo e kuonga muʻá mo onopōní.”
Pea ʻoku fakahā mai ʻe he ngaahi lea fakaʻosi ʻo e fanongonongó ʻa e moʻoni mahinongofua ko ia ko e fāmilí ʻa e “tefitoʻi ʻiuniti mahuʻinga ʻo e sosaietí.”
ʻOku ou kole atu he ʻahó ni ki he kāingalotu ʻo e Siasí ni pea mo e ngaahi mātuʻa, ngaahi kui, mo e kāinga ofi ʻi he feituʻu kotoa pē, ke mou tukupā ke moʻui ʻo fakatatau ki he fanongonongo mahuʻinga ko ʻení, pea ke hoko ia ko ha fuka ʻoku tatau mo e Tohi “fakaʻilonga ʻo e tauʻatāina” ʻa e ʻEikitau ko Molonaí, pea tau fakapapau ke moʻui ʻaki hono ngaahi akonakí. ʻOku fakataumuʻa mai e fanongonongó ki he toko taha kotoa pē, he ʻoku tau kau kotoa pē ki he fāmili pē ʻe taha.
ʻOku hā mei ha ngaahi savea ne fai ki he fakakaukau ʻa e kakaí, ʻoku lau ʻe ha tokolahi he feituʻu kotoa pē ʻo e māmaní ko e meʻa mahuʻinga taha kiate kinautolú ko e fāmilí, ka ʻi he ngaahi taʻu ki muí ni maí, ʻoku hā mai ʻoku ʻikai tokanga pe ʻoku fakaʻuhingaʻi hala ʻe he sosaietí ʻa e fāmilí. Fakakaukau angé ki ha niʻihi ʻo e ngaahi liliu kuo hoko ʻi he taʻu ʻe hongofulu kuo hilí:
- • ʻI he taimi ní ʻoku feinga e ngaahi kautaha fakapuleʻanga pe fakavahaʻapuleʻanga lalahi ange ne nau faʻa poupouʻi mo fakamālohia e ngaahi fāmilí, ke fetongi pea aʻu pē ki hano maumauʻi e ngaahi fāmili ko ia naʻe ʻuhinga hono fokotuʻu kinautolu ke nau tokoniʻí.
- • ʻI ha feinga ke tuʻuaki e “tuʻuloa” ʻo e fāmilí, kuo fuʻu tōtuʻa ai hano fakaʻuhingaʻi ʻo e fāmilí, ʻo aʻu ki ha tuʻunga kuo lava pē ke ui ko e “fāmili” ha niʻihi fakafoʻituitui ʻoku nau nonofo fakataha, pe ko ha kakai tangata pe fefine, ʻo ʻikai haʻanau fuakava pe fānau pe ko haʻanau tokanga ki ha nunuʻa ʻe hoko mai.
- • ʻOku kākaaʻi ha tokolahi ʻe he tupu mo e mafola noa pē ʻa e mahuʻingaʻia he ngaahi meʻa ʻo e māmaní mo e siokitá, ke nau pehē ʻoku fakakavenga mo fakamole lahi e ngaahi fāmilí, kae fakatautefito ki he fānaú, pea te ne hanga ʻe ia ʻo taʻofi ʻenau fakalakalaká kae ʻikai lau ia ko ha faingamālie toputapu ke akoʻi ai kinautolu ke nau hoko ʻo tatau ange mo e ʻOtuá.
Lolotonga ko iá, ʻoku kei hokohoko atu hono ʻiloʻi ʻe he ngaahi mātuʻa tokolahi he māmaní ʻa hono mahuʻinga mo hono fakafiefia ʻo e ʻi ai ha fāmili fakanatulá. Naʻe talamai ʻe haku ongo kaumeʻa ne na toki foki mai mei haʻana lea ki ha ngaahi fāmili mo ha mātuʻa ʻi ha ngaahi konitinēniti lahi, ʻoku faitatau moʻoni e fakaʻamu mo e tokanga ʻa ha ngaahi mātuʻa he funga ʻo e māmaní.
Naʻe pehē ʻe ha faʻe Hinitū loto hohaʻa ʻe taha ʻi ʻInitia, “ʻOku ou fie maʻu pē ke u hoko ko ha takiekina lelei ange ki heʻeku fānaú ʻi he mītiá mo e tafaʻaki fakaetoʻú.”
Pea pehē ʻe ha faʻē lotu faka-Puta ia ʻi Maleisia, “ʻOku ou loto ke lava ʻeku fānau tangatá ʻo ngāue ʻi māmani, kae ʻikai ʻo māmani ʻa kinautolu.” ʻOku leaʻaki mo ongoʻi ʻe he ngaahi mātuʻa mei he ngaahi fonua mo e ngaahi tui fakalotu kehekehe kotoa pē, ʻa e meʻa tatau mo ia ʻoku ongoʻi ʻe kitautolu ngaahi mātuʻa ʻi he Siasí.
ʻOku fie maʻu ke ʻilo ʻe māmani ʻa e meʻa ʻoku akonaki mai ʻaki ʻe he fanongonogó he ko e fāmilí ʻa e tefitoʻi ʻiuniti ʻo e sosaietí, ʻo e tuʻunga fakaʻikonōmiká, hotau anga fakafonuá, pea mo hotau puleʻangá. Pea hangē ko ia ʻoku ʻiloʻi ʻe he Kāingalotú, ʻe hoko foki e fāmilí ko e tefitoʻi ʻiuniti ʻi he puleʻanga fakasilesitialé.
Ko ʻetau tui he Siasí ki he mahuʻinga taha ʻo e fāmilí, ʻoku makatuʻunga ia ʻi he tokāteline kuo toe fakafoki maí. ʻOku tau ʻiloʻi ʻa hono toputapu ʻo e fāmilí ʻi he feituʻu naʻa tau haʻu mei aí pea mo ia ʻoku fakataumuʻa ki ai ʻetau moʻui he māmaní. ʻOku tau ʻiloʻi naʻa tau nofo mo ʻetau Tamai Hēvaní ʻo hoko ko Hono fāmili ki muʻa pea tau toki haʻu ki he māmaní, pea ʻoku tau ʻiloʻi ʻe tolonga e ngaahi fetuʻutaki fakafāmilí ʻo fakalaka atu ʻi he maté.
Kapau te tau moʻui pea ngāue fakatatau ki he ʻilo ko ʻení, te tau takiekina mai ai ʻa māmani kiate kitautolu. ʻE haʻu ki he Siasí e ngaahi mātuʻa ʻoku nau fakamuʻomuʻa honau fāmilí he ʻoku maʻu ʻi he Siasí ʻa e faʻunga fakafāmilí, ngaahi tuʻunga ʻulungāanga mahuʻingá, tokāteliné, mo e ʻilo taʻengata ko ia ʻoku nau fekumi ki aí, ʻa ia he ʻikai ke nau maʻu ʻi ha toe feituʻu kehe.
ʻOku totonu ke hanga ʻe heʻetau fakamuʻomuʻa e fāmilí, ʻo ueʻi kitautolu Kāingalotú ke tau feinga ke hoko ko e mātuʻa lelei taha ʻi he māmaní. ʻOku totonu ke ne ngaohi kitautolu ke tau fakaʻapaʻapaʻi ʻetau fānaú, ʻa ia ko hotau ngaahi tokoua fakalaumālie moʻoni ʻa kinautolu, pea ʻoku totonu ke ne fakatupu haʻatau fakamoleki ha faʻahinga taimi pē ʻe ʻaonga ki hono fakamālohia hotau fāmilí. Ko e moʻoni, ʻoku ʻikai mo ha toe meʻa mahuʻinga ange ke ne fakafehokotaki kitautolu ki he fiefiá—ʻa ʻetau fiefiá pea mo e fiefia ʻetau fānaú— ka ko ʻetau feʻofaʻaki mo fepoupouaki ʻi he lotoʻi fāmilí.
Naʻe lea ʻa Palesiteni Hāloti B. Lī ʻo pehē ko e Siasí ko e “faʻunga” mahuʻinga ia ʻokú ne tokoniʻi kitautolu ke langa hake ʻa e fāmilí mo e fakafoʻituituí (vakai, Conference Report, Oct. 1967, 107). Ko e Siasí ko e puleʻanga ia ʻo e ʻOtuá ʻi māmaní, ka ʻi he puleʻanga ʻo e langí, ʻe hoko e fāmilí ko e feituʻu te tau fakalakalaka mo maʻu ai e fiefia taʻengatá pea mo e fokotuʻutuʻu ʻa ʻetau Tamai Hēvaní. Hangē ko ia ʻoku toutou fakamanatu mai kiate kitautolú, ʻe ʻi ai e ʻaho ʻe tukuange kitautolu mei hotau ngaahi uiuiʻi faka-Siasí; ka ʻo kapau ʻoku tau moʻui taau, he ʻikai teitei tukuange kitautolu mei heʻetau ngaahi fetuʻutaki fakafāmilí.
Naʻe pehē ʻe Siosefa F. Sāmita, “He ʻikai pē ke maʻu ha fiefia moʻoni ʻo ka mavahe mei he ʻapí, pea ʻoku fakafiefia ʻa e ngāue kotoa pē ʻoku fakahoko ke fakamāʻoniʻoniʻi mo fakatolonga ʻa hono ivi takiekiná, kiate kinautolu ʻoku ngāue mo feilaulau ke fokotuʻu iá. ʻOku faʻa fekumi e kakai tangatá mo fafiné ke fetongi e ʻapí ʻaki ha faʻahinga moʻui kehe; te nau ʻai ke nau tui ʻoku ʻuhinga e ʻapí ki he fakangatangata; ko e tauʻatāina māʻolunga tahá ʻa e faingamālie kakato ko ia ke te tauʻatāina pē ki heʻete meʻa ʻoku faí. ʻOku ʻikai ha fiefia taʻe ʻi ai ha ngāue, pea ʻoku ʻikai mo ha ngāue ʻe maʻongoʻonga ange ka ko ia ʻokú ne liliu e ʻapí ke hoko ko ha faʻunga fakaʻotuá, mo ne hikiʻi hake pea fakatolonga e moʻui fakafāmilí” (Teachings of Presidents of the Church: Joseph F. Smith [1998], 382).
Mahalo ʻe fehuʻi mai ʻe ha taha, Te mau maluʻi mo fakatolonga mo fakamālohia fēfē homau ngaahi ʻapí mo homau ngaahi fāmilí ʻi ha māmani ʻokú ne fusiakiʻi mālohi kitautolu ki he tafaʻaki ʻo e filí? Tuku muʻa ke u ʻoatu e ngaahi fokotuʻu ko ʻení ʻe tolu:
- 1. Fai maʻu pē ʻa e lotu fakafāmili fakaʻahó mo e ngaahi efiafi fakafāmili ʻi ʻapi fakauiké. ʻOku fakatou fakaafeʻi mai ʻe he ongo meʻá ni e Laumālie ʻo e ʻEikí ʻa ia ʻokú ne ʻomi ʻa e tokoni mo e mālohi ʻoku fie maʻu ʻe kitautolu mātuʻá mo e kau taki ʻi he fāmilí. ʻOku ʻi ai ha ngaahi fakakaukau lelei moʻoni ʻi he nāunau fakalēsoní mo e ngaahi makasini ʻa e Siasí ki he efiafi fakafāmili ʻi ʻapí. Fakakaukauʻi foki hano fai ha houa fakamoʻoni fakafāmili, ʻa ia ʻe lava ke fakahā ai ʻe he mātuʻá mo e fānaú e ngaahi meʻa ʻoku nau tui ki aí mo ʻenau feongoʻiʻakí, ʻi ha ʻātakai ʻoku tauʻatāina pea ʻikai toe kau atu ki ai ha taha kehe.
- 2. Akoʻi ʻi ʻapi e ngaahi tefito mahuʻinga ʻo e ongoongoleleí. Fokotuʻu ai ha manako ʻi hono lau fakataha ʻo e folofolá. Ko e tokolahi ʻo ʻetau ngaahi mātuʻá ʻoku nau tuku e fatongia ko ʻení ke fai ʻe he Siasí. Neongo ʻoku mahuʻinga e seminelí, ngaahi houalotú, mo e ngaahi kōlomu ʻo e lakanga fakataulaʻeikí pea ʻoku nau tokoni ki hono akoʻi ʻe he ngaahi mātuʻá e ongoongoleleí, ʻa ia ko e tefitoʻi fatongia ia ʻo ʻapí. Mahalo te ke fie fili ha tefito ʻe taha ʻo e ongoongoleleí pe ha ʻulungāanga fakafāmili mahuʻinga pea kumi ha ngaahi faingamālie ke akoʻi ai ia. Fakapotopoto ʻo ʻoua naʻa lahi hono fakakau e fānaú pe ko kimoutolu, ki ha ngaahi ʻekitivitī ʻoku fai mavahe mei ʻapi, ʻo mou fuʻu femoʻuekina pea ʻikai ke mou lava ʻo tala ai e Laumālie ʻo e ʻEikí pe ongoʻi ia ʻi heʻene ʻoatu kiate koe mo ho fāmilí ʻa e tataki mo e fakahinohino kuo talaʻofa ʻakí.
- 3. Faʻufaʻu ha ngaahi haʻi fakafāmili ʻoku ʻuhingamālié ʻa ia ʻe ʻuhinga mālohi ange ki hoʻo fānaú ʻi he meʻa te nau maʻu ʻi honau toʻú, ʻapiako, pe ha toe feituʻu pē. ʻE lava ke fakahoko ʻeni ʻo fakafou ʻi he ngaahi tukufakaholo fakafāmili ki he ngaahi faiʻahó, ʻaho mālōloó, houa maʻu meʻatokoni efiafí, mo e ngaahi ʻaho Sāpaté. ʻE toe lava pē foki ke fakafou he ngaahi tuʻutuʻuni mo e ngaahi lao fakafāmili ʻoku fakanatula mo mahino lelei pē honau ngaahi olá. ʻAi ha founga ngāue faingofua pē ʻa e fāmilí ke vahe ai ha ngāue pe ngaahi fatongia tukupau ʻo e fānaú ke fai ʻi ʻapi, pea fakahīkihikiʻi pe fakapaleʻi kinautolu ʻo fakatatau ki heʻenau fakahoko iá. Akoʻi kiate kinautolu ʻa hono mahuʻinga ʻo e fakaʻehiʻehi mei he fakamoʻuá pea pehē ki he ngāue ke maʻu ha paʻangá, fakahū ha paʻangá mo hono fakaʻaongaʻi fakapotopotó. Tokoniʻi kinautolu ke nau fatongiaʻaki ʻenau fakalala pē kiate kinautolu ʻi he tafaʻaki fakatuʻasinó mo fakalaumālié.
ʻI he māmani ʻo e ʻaho ní, ʻa ia ʻoku fuʻu mālohi hono ʻohofi ʻe Sētane ʻa e fāmilí, kuo pau ke fakahoko ʻe he ngaahi mātuʻá e meʻa kotoa te nau lavá ke fakamālohia mo maluʻi honau ngaahi fāmilí. Ka he ʻikai feʻunga ʻa ʻenau ngaahi ngāué pē. ʻOku fuʻu fie maʻu lahi ʻe hotau faʻunga fakafāmilí, ʻa e tokoni mo e poupou ʻa e kāinga ofí pea mo e ngaahi kautaha ʻoku nau ʻātakaiʻi kitautolú. ʻE lava ke fakahoko ʻe hotau ngaahi tokouá mo e tuofāfiné, ʻa kinautolu ʻoku tau tamai mo faʻē ʻakí, ngaahi kuí mo kinautolu ʻoku tau tokoua ʻakí, ha liliu lahi ʻi he moʻui ʻa ʻetau fānaú. Manatu ʻoku faʻa hanga ʻe he ʻofa mo e fakalotolahi ʻoku fai mai ʻe ha kāinga ofí, ʻo ʻomi e ivi takiekina totonú pea nau tokoniʻi ha fānau ʻi ha taimi faingataʻa.
ʻE kei tuʻulāhoko ai pē Siasí ko e fuofua kautaha taupotu taha—ko e “faʻunga”— ke tokoni ʻi hono langa ʻo ha fāmili mālohí. Te u fakapapauʻi atu ʻoku hohaʻa lahi ʻa e kau taki ʻo e Siasí ni ki he lelei ʻa homou ngaahi fāmilí, pea ʻi heʻene peheé, te mou mamata ai ki ha ngāue lahi ange ʻe fai ke fakamuʻomuʻa pea tuku taha e tokangá ʻi he ngaahi fiemaʻu ʻa e fāmilí. Ka ʻi heʻemau hoko ko homou kau takí, ʻoku mau kōlenga ai ki he kāingalotu ʻo e Siasí ʻi he feituʻu kotoa pē ke fakamuʻomuʻa e fāmilí pea ʻiloʻi ha ngaahi founga pau ke fakamālohia ʻaki honau ngaahi fāmilí.
ʻOku mau toe kole atu foki ki he ngaahi kautaha fakapuleʻanga kotoa pē ke nau vakavakaiʻi ange kinautolú pea fakasiʻisiʻi hono fai ʻo e ngaahi meʻa ʻe fakatupu maumau ki he ngaahi fāmilí, kae fakalahilahi hono fai ʻo ha tokoní.
ʻOku mau kole atu ki he mītiá ke nau fakaʻaiʻai e ngaahi ʻulungāanga mahuʻinga ʻo e tukufakaholo fakafāmilí, ʻa ia ʻoku langaki moʻuí pea ke nau poupou ki he ngaahi fāmilí, kae fakasiʻisiʻi ange e ngaahi meʻa ʻoku tuʻuaki mai ai e anga ʻulí mo e anga fakakakanó.
ʻOku mau kole atu ki he kau taki fakapuleʻanga mo fakapolitikalé ke nau fakamuʻomuʻa e ngaahi fiemaʻu ʻa e fānaú mo e mātuʻá, pea ke nau fakakaukauʻi e meʻa ʻe hoko ki he fāmilí ʻi he taimi ʻoku nau faʻu lao mo faʻu tuʻutuʻuni aí.
ʻOku mau kole atu kiate kinautolu ʻi he ʻInitanetí mo kinautolu ʻoku faʻu tuʻasila ʻinitanetí, ke nau toe fakapotopoto ange ʻi hono fai e meʻa ke takiekina e fānaú pea ke nau fakataumuʻa ke maluʻi e fānaú mei he fakamālohí, ponokalafí, mo e ngaahi meʻa ʻuli mo māʻulaló.
ʻOku mau kole atu ki he ngaahi kautaha akó ke nau akoʻi e ngaahi ʻulungāanga ʻoku mahuʻinga fakalūkufua he māmaní, mo e poto pe taukei fakafāmili mo fakamātuʻá, pea poupouʻi e ngaahi mātuʻá ʻi honau fatongia ko hono ʻohake ʻo e fānaú ke nau hoko ko ha kau taki ʻo ha fāmili he ngaahi toʻu tangata ka hoko maí.
ʻOku mau kole atu ki he kāingalotu ʻo hotau Siasí ke nau tokoni ʻi he loto ʻofa ki hotau ngaahi kaungāʻapí mo e ngaahi kaumeʻa ʻi he ngaahi tui fakalotu kehé pea fakakau mai kinautolu ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi maʻuʻanga tokoni lahi ko ia ʻoku maʻu ʻe he Siasí ke tokoniʻi ʻaki e ngaahi fāmilí. ʻE toe malu mo mālohi ange hotau ngaahi koló mo hotau ngaahi kaungāʻapí ʻi ha ngāue fakataha ʻa e kakai ʻo e ngaahi tui fakalotu kotoa pē ke fakamālohia e ngaahi fāmilí.
ʻOku mahuʻinga ke manatuʻi ʻoku fakafalala e ngaahi ʻiuniti lalahi ange ʻo e sosaietí, ki he ʻiuniti siʻisiʻi mo mahuʻinga tahá, ʻa ia ko e fāmilí. Tatau ai pē pe ko hai pe ko e hā kitautolu, ka ʻoku tau tokoniʻi pē kitautolu ʻi heʻetau faitokonia e ngaahi fāmilí.
Siʻi ngaahi tokoua mo e tuofāfine, ʻi heʻetau pukepuke hake ʻa e fuka ʻo e fanongonongo ki māmani fekauʻaki mo e fāmilí, pea ʻi heʻetau moʻuiʻaki mo akoʻi e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí, te tau fakahoko ai ʻi he māmaní ʻa e taumuʻa naʻe fakatupu kitautolu ki aí. Te tau maʻu e melinó mo e fiefiá ʻi he moʻuí ni pea ʻi he maama ka haʻú. ʻOku ʻikai totonu ke toki hoko ha afā pe faingataʻa kehe, ke ne toki fakamanatu mai kiate kitautolu e meʻa ʻoku mahuʻinga tahá. ʻOku totonu ke fakamanatu mai pē ia ʻe he ongoongoleleí mo e palani ʻo e fiefia ʻa e ʻEikí. Ko e meʻa mahuʻinga tahá ʻa e meʻa ko ia ʻoku tolonga tahá, ʻa ia ko hotau fāmilí ke aʻu ki ʻitāniti. Ko ʻeku fakamoʻoní ʻeni ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.