ʻEletā Russell M. Nelson
ʻO e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá
ʻE toe fiefia ange ʻa e nofo-malí ʻo kapau ʻe tanumaki fakalelei.
Siʻoku ngaahi tokoua mo e tuofāfine ʻofeina, ʻoku ou fakamālō atu ʻi hoʻomou ʻofa ki he ʻEikí mo ʻEne ongoongoleleí. Ko e fē pē ha feituʻu ʻoku mou ʻi aí, ʻoku hoko hoʻomou moʻui angatonú ko ha faʻifaʻitakiʻanga lelei he ngaahi ʻaho ko ʻeni ʻoku hōloa ai e angamaʻá pea maumau mo e nofo-malí.
ʻI heʻemau fefolauʻaki holo he māmaní, ʻoku mau faʻa sio ai ki ha meʻa ʻoku fakatupu hohaʻa. ʻI haʻaku folau kimuí ni mai, ne u tangutu ai ʻi mui ʻi ha husepāniti mo ha uaifi. Naʻe mahino ʻene ʻofa ʻi hono husepānití. ʻI hono amoamohi ʻe he uaifí e muiʻulu ʻo e husepānití, ne u fakatokangaʻi atu hono mama malí. Naʻá ne ʻunu atu ke ofi kiate ia ʻo falala atu hono ʻulú ki hono umá.
Ka naʻe ʻikai haʻane teitei tokanga ʻe taha ki hono uaifí. Naʻe tokanga pē ia ki ha kiʻi keimi fakaʻilekitulōnika. Naʻe tuku taha pē ʻene tokangá ki he kiʻi meʻa ko iá he lolotonga ʻemau puná. Naʻe ʻikai ke ne sio tuʻo taha ki hono uaifí pe lea pē ā ki ai, pe tali e fakananivi ne fai ange kiate iá.
Naʻe hanga ʻe heʻene taʻetokangá ʻo ueʻi au ke u mei kaikaila ange: “Tangata, ʻāʻā hake ho matá! ʻOkú ke kui? Tokanga! ʻOku ʻofa ho uaifí ʻiate koe! ʻOkú ne fie maʻu koe!”
ʻOku ʻikai haʻaku ʻilo lahi kiate kinaua. Kuo teʻeki ke mau toe fetaulaki. Mahalo ne fuʻu tōtuʻa pē ʻeku hohaʻá. Pea mahalo kapau naʻe ʻilo ʻe he tangatá ni ʻeku hohaʻa kiate kinauá, mahalo naʻe mei fakaʻofaʻia ia ʻiate au he ʻikai ke u poto hono fakaʻaongaʻi e kiʻi meʻavaʻinga fakafiefia ko iá.
Ka ko e ngaahi meʻa ʻeni ʻoku ou ʻiloʻí: “Oku ou ʻiloʻi ko e “malí ʻi ha vā ʻo ha tangata mo ha fefine naʻe tuʻutuʻuni ia ʻe he ʻOtuá pea ko e fāmilí ko e uho ia ʻo e palani ʻa e Fakamoʻuí ki he ikuʻanga taʻengata ʻo ʻEne fānaú.”1 ʻOku ou ʻiloʻi naʻe fakatupu ʻa e māmaní pea toe fakafoki mai e Siasi ʻo e ʻEikí ke lava ʻo silaʻi e ngaahi fāmilí pea hakeakiʻi kinautolu ki ha ngaahi tuʻunga taʻengata.2 Pea ʻoku ou ʻilo ko e taha he ngaahi founga olopoto ʻa Sētane ke fakafepakiʻi ʻaki e ngāue ʻa e ʻEikí, ko ʻene ʻohofi e fokotuʻutuʻu toputapu ʻo e nofo-malí mo e fāmilí.
ʻOku ʻomi ʻe he nofo-malí ha faingamālie lahi ange ki he fiefiá, ʻo lahi ange ia ʻi ha toe faʻahinga fetuʻutaki ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá. Ka ʻoku tōnounou ha mātuʻa mali ʻe niʻihi ʻi hono aʻusia kakato iá. ʻOku nau tuku ke hōloa ʻenau feohi fakakaumeʻá, ʻikai ke nau fetokangaʻaki pea nau tuku ke hanga ʻe he ngaahi meʻa kehe ʻoku nau tokanga ki aí ʻo fakapōpōʻuliʻi ʻenau vīsone ki he tuʻunga ʻe lava ke aʻu ki ai ʻenau nofo-malí. ʻE toe fiefia ange ʻa e nofo-malí ʻo kapau ʻe tanumaki fakalelei.
ʻOku ou ʻiloʻi ʻoku toko lahi ha kāingalotu matuʻotuʻa he Siasí ʻoku ʻikai ke nau mali. Neongo ʻoku ʻikai ko hanau foʻui, ka ʻoku nau fehangahangai toko taha pē mo e ngaahi faingataʻa ʻo e moʻuí. ʻOfa ke tau manatuʻi kotoa pē ʻoku ʻikai ha tāpuaki ʻe taʻofi mei Hono kāingalotu faivelengá, ka ʻi ha founga mo e taimi pē ʻa e ʻEikí.3 Ko kinautolu ko ia ʻoku ʻosi mali pe teu ke malí, ʻoku ou fokotuʻu atu ha founga ʻe ua ke ke maʻu ai ha nofo-mali ʻoku fiefia angé.
I. Fakavaʻe Fakatokāteline
Ko e founga ʻuluakí ke ʻiloʻi e fakavaʻe fakatokāteline ki he nofo-malí. Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí ko e nofo-malí, ko e mali fakalao ia ʻi he vahaʻa ʻo ha tangata mo ha fefine: “Kuo tuʻutuʻuni ʻe he ʻOtuá ʻa e nofo-malí ki he tangatá.
“Ko ia ʻoku ngofua ke ne maʻu ha mali ʻe toko taha, pea ke na hoko ʻa kinaua ko e kakano pē taha, pea ke fai ʻeni kotoa pē koeʻuhí ke lavaʻi ʻe he māmaní ʻa e taumuʻa ʻo hono fakatupú.”4
ʻOku hanga ʻe he feinga ko ia ʻa e māmaní ke fakaʻuhingaʻi kehe ʻa e malí, ʻo fakaʻauha ʻa e fokotuʻutuʻu ʻo e nofo-malí. ʻOku fepaki ia mo e palani ʻa e ʻOtuá.
Ko Ia naʻe folofola ʻo peheé: “Ko e meʻa ʻeni ʻe tuku ai ʻe he tangatá ʻene tamaí mo ʻene faʻeé, kae pīkitai ki hono ʻunohó: pea ʻe hoko ʻa kinaua ko e kakano pē taha.”5
ʻOku toe fakapapauʻi mai ʻe he folofolá ʻoku “ʻikai ʻi ai ʻa e tangatá kae ʻi he fefiné, pea ʻoku ʻikai ʻi ai ʻa e fefiné kae ʻi he tangatá ʻi he ʻEikí.”6
Ko e malí ko e fakavaʻe ia ʻo e nofo maau fakasōsialé, ko e matavai mapunopuna ʻo e anga māʻoniʻoní pea mo e fakavaʻe ʻo e hakeakiʻi taʻengatá. Kuo fokotuʻu fakalangi pē ʻa e nofo-malí ke hoko ko ha fuakava taʻengata.7 ʻOku fakamāʻoniʻoniʻi ʻa e nofo-malí he taimi ʻoku makakoloaʻaki ai mo fakaʻapaʻapaʻi ʻi he māʻoniʻoní. ʻOku ʻikai ko e fakatahaʻi pē ia ʻo ha husepāniti mo ha uaifi; ko ha fakakau mai ia ʻo ha fengāueʻaki mo e ʻOtuá.8 ʻOku maʻu ʻe he husepānití mo e uaifí ha “fatongia toputapu ke na feʻofaʻaki mo fetauhiʻaki.”9 Ko e fānau ʻoku fāʻeleʻi he fetuʻutaki ko ia ʻo e malí, ko ha “tofiʻa [ia] mei he ʻEikí.”10 Ko e malí ko ha kamataʻanga ia ʻo e moʻui fakafāmilí; pea ko hono matalá ʻa e tuʻunga fakaemātuʻá. Pea ʻoku toe fakaʻofoʻofa ange ʻa e matalaʻiʻakau ko iá he taimi ʻoku maʻu ai ha makapuná. ʻE lava ke taʻengata ʻa e fāmilí ʻo hangē pē ko e puleʻanga ʻo e ʻOtuá.11
Ko e malí ko ha fekau pea mo ha tefitoʻi moʻoni ia ʻo e ongoongoleleí.12 Koeʻuhí he naʻe tuʻutuʻuni ia ʻe he ʻOtuá, ko ia ʻoku toputapu ai ʻa hono fakahaaʻi fakaesino ʻo e ʻofá ʻi he nofo-malí. Ka ʻoku angamaheni ʻaki hono maumauʻi e ngaahi meʻafoaki fakalangi ko ʻení. Kapau ʻe tuku ʻe he ongo meʻa malí ke fakaʻuliʻi ʻena nofo-malí ʻe he lea taʻefeʻungá mo e ponokalafí, ʻokú na fakatupu houhau ki hona Tupuʻangá, ʻi heʻena holoki mo maumauʻi ʻa ʻena ngaahi meʻafoaki fakalangí. Ko e fiefia moʻoní, ʻoku tupu ia mei he haohaoa fakafoʻituituí.13 ʻOku fekau mai ʻe he folofolá: “Ke mou maʻa.”14 ʻOku totonu ke hoko maʻu pē ʻa e nofo-malí ko ha fuakava ke ne hikiʻi hake ʻa e husepānití mo e uaifí ki he hakeakiʻí ʻi he nāunau fakasilesitialé.
Naʻe fakataumuʻa ʻe he ʻEikí ʻa e nofo-malí ke tolonga ʻo tuʻuloa ʻi he hili ʻa e mate fakaesinó. ʻOku ʻomi ʻe Heʻene palaní ke hokohoko atu ʻo taʻengata ʻa e fāmilí ʻi he puleʻanga ʻo e ʻOtuá. ʻOku ʻomi ʻe Heʻene palaní ʻa e ngaahi temipalé mo ha ngaahi faingamālie ke ngāue ai maʻá e kakai moʻuí mo e kau pekiá. ʻOku hanga ʻe he nofo-mali ʻoku fakamaʻu aí, ʻo fokotuʻu ha husepānit mo ha uaifi ʻi he fokotuʻutuʻu fakaʻeiʻeiki ko ia ʻo e uouangatahá, ʻa ia ʻoku fie maʻu ki hono fakahaohaoaʻi e ngāue ʻa e ʻOtuá.15
ʻOku kau he ngaahi tokāteline fekauʻaki mo e nofo-malí ʻa e tauʻatāina fakafoʻituitui ke filí pea mo e haʻisiá. ʻOku tau haʻisia kotoa pē ki heʻetau ngaahi filí. Ko e mātuʻa mali ko ia ʻoku ʻi ai ʻenau fānaú, ʻoku nau haʻisia ki he ʻOtuá ʻi he anga ʻenau tokangaʻi ʻenau fānaú.
ʻI heʻeku feʻiloaki mo e kau taki lakanga fakataulaʻeikí, ʻoku ou faʻa fehuʻi ange ki he anga hono fokotuʻutuʻu honau fatongia kehekehe ki he tuʻunga honau mahuʻingá. ʻOku nau faʻa pehē ko honau ngaahi fatongia faka-Siasi mahuʻinga kuo uiuiʻi kinautolu ki aí. ʻOku toko siʻi ʻaupito ha niʻihi ʻoku nau manatuʻi honau ngaahi fatongia ʻi ʻapí. Ka ʻoku fakataumuʻa e ngaahi lakanga, ngaahi uiuiʻi mo e ngaahi kōlomu ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ke hakeakiʻi ʻa e ngaahi fāmilí.16 Kuo toe fakafoki mai e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ke lava ʻo fakamaʻu e ngaahi fāmilí ke taʻengata. Ko ia ʻe ngaahi tokoua, ko ho fatongia fakataulaʻeiki ʻoku muʻomuʻa tahá, ke tanumaki hoʻo nofo-malí—tokangaʻi, fakaʻapaʻapaʻi, fakalāngilangiʻi mo ʻofa ʻi ho malí. Hoko ko ha tāpuaki kiate ia mo hoʻo fānaú.
II. Ko Hono Fakamālohia ʻo e Nofo-Malí
ʻI heʻetau manatuʻi ko ia e ngaahi fakavaʻe fakatokāteline ko ʻení, te tau hoko atu ai ki he founga hono uá—ʻa e ngaahi ngāue pau te ne fakamālohia ha nofo-malí. Te u ʻoatu ha kiʻi fokotuʻu mo fakaafeʻi e ongo meʻa mali kotoa pē ke na fakalaulauloto ki ai mo fulihi ia ʻo fakatatau ki heʻena fie maʻu ʻi hona tūkungá.
ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe heʻeku fokotuʻú ha foʻi lea ngāue ʻe tolu: ke fakahoungaʻi, ke fetuʻutaki, pea mo fakakaukauloto ki ai.
ʻOku ʻikai faingataʻa e fakahoungaʻí—ʻa e leaʻaki ʻo e “ʻOku ou ʻofa ʻiate koe” mo e “mālō ʻaupitó.” Ka ʻoku mahulu hake ʻa e hoko pē e ngaahi lea houngaʻia ko ʻení ko hano fakahaaʻi ʻo ha fakakaukau ʻofa pe ngāue leleí. Ko ha fakaʻilonga ia ʻo e ʻulungāanga leleí. ʻI he siofi ko ia ʻe he ongo meʻa malí e lelei ʻa e tokotaha ko eé mo na tokanga fakamātoato ke na fefakahīkihiki ʻakí, ʻoku feinga ai ʻa e husepānití mo e uaifí ke na hoko ko e kakai ʻoku fakamatalaʻi ʻe he ngaahi lea fakahīkihiki ko iá.
Fokotuʻu hono uá, ʻoku mahuʻinga foki—ke fetuʻutaki lelei mo ho hoá. ʻOku kau he fetuʻutaki leleí ʻa hono toʻo ha taimi ke mo palani fakataha aí. ʻOku fie maʻu ʻe he ongo meʻa malí ha taimi ke na vakaiʻi, talanoaʻi mo fefakafanongo ʻaki ai. ʻOku fie maʻu ke na fepoupouʻaki—ʻo fetokoniʻaki ko ha ongo hoa ngāue tuʻunga tatau. ʻOku fie maʻu ke na tanumaki ʻa ʻena feohi fakalaumālie mo fakaesinó. ʻOku totonu ke na feinga ke felangahakeʻaki mo fefakalotoaʻaki. ʻOku pukepuke ʻa e maʻumaʻuluta he nofo-malí, he taimi ʻoku femahinoʻaki ai ʻi he ngaahi taumuʻá. ʻOku toe fakatupulaki foki ʻa e fetuʻutaki leleí ʻi he lotú. ʻOku hanga ʻe he lotua ʻo fakalau ha ngāue lelei (pe fie maʻu) ʻa hoto malí, ʻo tanumaki ʻa e nofo-malí.
Ko ʻeku fokotuʻu hono tolú ke fakakaukauloto. ʻOku loloto e ʻuhinga ʻo e foʻi leá ni. ʻOku haʻu ia mei he foʻi lea faka-Latina ko e: con-, ko hono ʻuhingá ko e “fakataha,” pea mo e foʻi lea ko e templum, ko hono ʻuhingá “ko ha feituʻu ke fakalaulauloto ai”. Ko e tupuʻanga ia ʻo e foʻi lea temipalé. Kapau ʻe faʻa fakakaukauloto ʻa e ongo meʻa malí—kiate kinaua ʻi he temipalé—ʻe toe manatua mo tauhi lelei ange ai e ngaahi fuakava toputapú. ʻOku hanga ʻe he toutou kau ki he ouau he temipalé mo hono ako fakafāmili ʻo e folofolá ʻo tanumaki ʻa e nofo-malí mo fakamālohia e tui ʻa ha fāmili. ʻOku hanga ʻe he fakakaukaulotó, ʻo ueʻi ha taha ke ne fakatuʻamelie pea feongoongoi mo hono hoá pea mo e ʻEikí. ʻOku hanga ʻe he fakakaukaulotó ʻo tanumaki ʻa e nofo-malí mo e puleʻanga ʻo e ʻOtuá. Naʻe folofola ʻa e ʻEikí ʻo pehē: “‘Oua te mou kumi ki he koloa ʻo e māmaní, ka mou fuofua fekumi ke langa hake ʻa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá pea mo fokotuʻu ʻene māʻoniʻoní, pea ʻe toki fakalahi atu
e ngaahi meʻá ni kiate kimoutolu.”17
ʻOku ou fakaafeʻi atu ʻa e toko taha mali kotoa pē ke ne fakakaukauʻi e ngaahi fokotuʻú ni peá ne fokotuʻu ha taumuʻa pau ke tanumaki ʻaki hoʻo nofo-mali ʻaʻaú. Kamata ʻaki ha loto holi fakamātoato. ʻIloʻi e ngaahi meʻa ʻoku fie maʻu ke fai ke tāpuekina ai hoʻo uouangataha fakalaumālié mo hoʻo taumuʻá. Kae mahulu haké, ʻoua naʻá ke siokita! Paotoloaki ha laumālie ʻo e taʻesiokitá mo e angaʻofá. Fakamanatua mo kātoangaʻi e ʻaho kotoa pē ʻo hangē ko ha koloa mahuʻinga mei he langí.
Naʻe pehē ʻe Palesiteni Hāloti B. Lī “ko e ngāue mahuʻinga taha ʻa e ʻEikí ʻe lava ke ta fakahokó, ʻoku fai ia ʻi loto he ngaahi holisi ʻo hotau ʻapí.”18 Naʻe toe pehē foki ʻe Palesiteni Tēvita O. Makei, “ ʻOku ʻikai ha toe ngāue lavameʻa te ne lava ʻo fetongi huhuʻi e tōnounou ʻoku hoko ʻi ʻapí.”19
ʻI he taimi te ke ʻiloʻi ai ʻe koe husepāniti mo e uaifi ʻa e taumuʻa fakalangi hoʻomo malí—ʻi he taimi ʻokú ke ongoʻi loto ai kuo fakatahaʻi kimoua ʻe he ʻOtuá—ʻe toe fakalahi ange hoʻo vakaí pea mo hoʻo mahinó. ʻOku fakahaaʻi e ngaahi ongo ko iá ʻi ha fakalea ʻo ha hiva kuo fuoloa ʻeku manako ai:
Koeʻuhí naʻe ʻikai ke ke haʻu kiate au mo ha meʻa ka ko e ʻofá pē,
Pea puke hoku nimá mo hiki hake hoku fofongá,
ʻOku ou mamata ai ki ha ʻamanaki lelei mo ha fiefia lahi angé,
Koeʻuhí pē ʻokú ke haʻu kiate au!
Koeʻuhí ʻokú ke lea kiate au ʻi he lea ʻofa,
ʻOku moʻui ai e ngoue losé ʻi hoku vaʻé,
Pea tataki atu au he loʻimata mo e fiefia kiate koé,
Koeʻuhí pē ʻokú ke lea kiate au.
Koeʻuhí kuo faʻu koe ʻe he ʻOtuá maʻaku,
Te u makakoloaʻaki koe,
ʻI he māmá mo e fakapoʻulí, mo e kotoa ʻo taimí,
Mo u lotua ʻEne ʻofá ke ne ʻai ke faka-ʻOtua ʻeta feʻofaʻakí,
Koeʻuhí naʻe ngaohi koe ʻe he ʻOtuá maʻaku!20
ʻOku ou fakatauange ʻe tanumaki ʻa e nofo-mali kotoa pē, ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisī, ʻēmeni.
MAʻUʻANGA FAKAMATALÁ
1. “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani,”Liahona, ʻOkatopa, 2004, 49, 102, palakalafi 1.
2. Ko e fē pē ha taimi ʻoku fakatokanga mai ai e folofolá ʻe “fakaʻauha ʻo ʻosiʻosingamālie ʻa māmani kotoa,” ʻoku fehokotaki e fakatokanga ko iá mo e fie maʻu ke silaʻi e ngaahi fāmilí ʻe he mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻi he ngaahi temipale māʻoniʻoní (vakai, T&F 2:3; 138:48; Siosefa Sāmita 2:39).
3. Vakai, Joseph Fielding Smith, Doctrines of Salvation, comp. Bruce R. McConkie, 3 vols. (1954–56), 2:76.
4. T&F 49:15–16.
5. Mātiu 19:5; vakai foki, Maʻake 10:7–8.
6. 1 Kolinitō 11:11.
7. Vakai, T&F 132:19.
8. Vakai, Mātiu 19:6.
9. “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani,” palakalafi 6.
10. Saame 127:3.
11. Vakai, T&F 132:19–20.
12. Vakai, Joseph Fielding Smith, The Way to Perfection, 10th ed.(1935), 232–33.
13. Vakai, ʻAlamā 41:10.
14. T&F 38:42; vakai foki, ʻĪsaia 52:11; 3 Nīfai 20:41; T&F 133:5.
15. Vakai, T&F 128:15–18.
16. Vakai, T&F 23:3.
17. Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, Mātiu 6:38 (vakai, Mātiu 6:33, futinouti a).
18. Stand Ye In Holy Places (1974), 255.
19. Hā he J.E. McCulloch, Home: The Savior of Civilization (1924), 42; ʻi he Conference Report, Apr.1935, 116.
20. “Because,” words by Edward Teschemacher (1902).