Julie B. Beck
Tokoni ʻUluaki ʻi he Kau Palesitenisī Lahi ʻo e Kau Finemuí
ʻI he taumalingi mai kiate kitautolu e ngaahi tāpuakí, ʻoku faitāpuekina tatau ai e mēmipa faivelenga kotoa pē ʻo e Siasi ʻo e ʻEikí ʻo fakafou he ngaahi ouau ʻo e lakanga fakataulaʻeikí.
ʻI Ketilaní, ʻa ia naʻe foaki mai ai e toenga ʻo e ngaahi kī kotoa ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, naʻe pehē ʻe he ʻEikí: “Ko e kamataʻanga ‘eni ʻo e tāpuaki ʻa ia ʻe lilingi atu ki he ʻulu ʻo hoku kakaí.”1 ʻOku ou houngaʻia ʻi he ʻahó ni koeʻuhí ko hono lilingi taki taha mai e ngaahi tāpuakí ʻo fakafou ʻi he lakanga fakataulaʻeiki ʻo e ʻOtuá. Naʻe fakatupu e māmani ko ‘ení mo e meʻa kotoa aí, ʻi he mālohi ʻo e lakanga fakataulaʻeikí. ʻOku fehokotaki kakato e lakanga fakataulaʻeikí mo hotau tupuʻangá pea mo hotau tuʻunga lolotongá.2 ʻI heʻetau hoko ko e ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine ʻo e ʻOtuá, ʻoku tau taki taha maʻu ha ngaahi fatongia mo ha ngafa makehe, pea ʻoku foaki mai ke tau hoko ko ha kaungā ngāue tuʻunga tatau, ʻinasi ‘i ha ngaahi meʻafoaki mo ha ngaahi tāpuaki tatau.
Naʻe papitaiso mo fakamaʻu homa mokopuna fefine lahi tahá ke hoko ko e mēmipa ʻo e Siasí ʻi he faʻahitaʻu fakatōlau kuo ʻosí. Hili ʻene maʻu e Laumālie Māʻoniʻoní, naʻe tāpuakiʻi mo fakahingoa hono tehina foʻou taha ne toki fāʻeleʻí. Naʻe toe fakahingoa mo tāpuakiʻi ha mokopuna fefine foʻou ʻe taha ʻi he māhina hokó pē. Talu mei ai mo ʻeku faʻa fakakaukau ki he ngaahi monū ʻoku fiefia ai e fānau fefine ko iá koeʻuhí ko e lakanga fakataulaʻeiki ʻa e ʻOtuá kuo toe fakafoki maí.
Fakatauange ʻe tupu hake hotau makapuná ʻo ʻiloʻi naʻe ʻikai ke nau mamata vaʻinga ʻataʻatā pē ʻi he lakanga fakataulaʻeikí. ʻOku fakafehokotaki ʻe he ngaahi tāpuaki ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ʻa ia “ʻoku fakatou ʻatā . . . ki he tangatá mo e fefiné fakatouʻosi,”3 ʻa e meʻa kotoa pē ʻi heʻenau moʻuí. ʻOku tāpuekina taki taha kinautolu ʻaki e ngaahi ouau toputapú, pea ʻe lava ke nau taki taha fiefia ʻi he ngaahi tāpuaki ʻo e meʻafoaki fakalaumālie ʻoku fakafou mai he lakanga fakataulaʻeikí.
ʻI he taumalingi mai kiate kinautolu e ngaahi tāpuakí, ʻoku faitāpuekina tatau ai e mēmipa faivelenga kotoa pē ʻo e Siasi ʻo e ʻEikí ʻo fakafou he ngaahi ouau ʻo e lakanga fakataulaʻeikí. ʻOku fakahoko ʻa e ʻuluaki ouaú4 ʻi he moʻui ʻa ha kiʻi tamasiʻi ʻi heʻene kei pēpē valevalé, ʻi hono fakahingoa mo tāpuakiʻi iá. ʻOku papitaiso e fānaú ʻi heʻenau aʻu ki he taʻu motuʻa feʻunga ke ala fakamāuá. ʻOku ʻikai papitaiso mavahe e fanau tangatá mei he fānau fefiné. ʻOku fakahoko e ouau papitaiso tatau pē ki he fānau fefine mo tangatá ʻi he faiʻanga papitaiso tatau pē. ʻOku foaki ki he fānau taki taha ʻa e mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi hono hilifakinima mo foaki ange e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOku nau taau leva ke maʻu e tokoni ʻo e mafai māʻoniʻoni ko iá ʻi heʻenau faivelengá, kae ʻikai ʻi ha toe founga kehe.
ʻI heʻetau hoko ko ha mēmipa ʻo e Siasí, ʻoku tau tuʻunga tatau ki he ʻEikí ʻi heʻetau maʻu ʻa e sākalamēnití. ʻE lava ke tau fakatomala pea hoko ʻo lelei ange tuʻunga ʻi heʻetau tui kia Sīsū Kalaisí pea mo e mālohi ʻo ʻEne Fakaleleí ʻa ia ʻoku malava ʻi he ouau ko iá.
ʻOku tau taki taha maʻu e totonu tatau ki ha faingāue ʻi he taimi ʻoku tau puke aí pe fiemaʻu ha tokoni makehe mei he ʻEikí ʻi heʻetau moʻuí. ʻOku maʻu ʻe ha finemui ʻokú ne fiemaʻu ha tāpuaki fakapēteliake, ʻa e totonu tatau pē mo ha talavou ʻokú na taʻu tataú, ke ʻiloʻi ʻa hono hohokó mo e meʻa te ne malava ke aʻusiá. ʻOku mālohi mo mahuʻinga ʻa e ngaahi tāpuaki ʻokú na taki taha maʻu ʻo fakafou ʻia ʻĒpalahamé.
ʻOku tau akoʻi e talavou mo e finemui kotoa pē ke teuteu ke ʻalu ki he temipalé koeʻuhí ke nau “maʻu e ngaahi tāpuaki ʻo e tamaí ʻa ia [te nau] malava ke maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e lakanga fakataulaʻeikí.”5 ʻI he taimi naʻe maʻu ai ʻe ha taha ʻo hoku ngaahi ʻilamutú ʻa hono ʻenitaumení ʻi he ngaahi māhina kuo hilí, naʻá ne kalanga fiefia ʻo pehē: “Kuó u lavaʻi ia! Talu ʻeku tupu mo hono akoʻi au ke u teuteu ke u ʻalu ki he temipalé, pea ko ʻeni kuó u lavaʻi ia!”
ʻE lava ke fai e ngaahi fuakava ʻo e talangofuá mo e feilaulaú ʻe he tangata mo e fefine moʻui taau kotoa pē ʻoku loto ke ngāue maʻá e ʻEikí. ʻOku fakakoloaʻi taki taha kinautolu ʻaki ha mālohi mei ʻolunga. 6
Ko e ʻeletā mo e sisitā kotoa pē ʻokú ne maʻu ha uiuiʻi ngāue fakafaifekau, ʻoku vaheʻi ia ke ne fai e ngāue ʻa e ʻEikí, pea ʻoku foaki kiate kinautolu e mafai ke malangaʻaki ʻa e ongoongolelei ʻo Kalaisí.
ʻOku vahevahe tatau ha tangata mo ha fefine ʻokú na fakahoko e fuakava kakato ʻo e mali temipalé, ʻi he ngaahi tāpuaki ʻo e fuakava ko iá ʻo kapau te na faivelenga.7 Kuo folofola ʻe he ʻEikí ʻe hoko atu ʻa e mālohi ʻo ʻena fuakavá hili e moʻui ko ʻení, pea ʻoku talaʻofa kiate kinaua e mālohí mo e hākeakiʻí.8
Naʻe pehē ʻe Palesiteni ʻĒsela Tafi Penisoni: “ʻI he taimi ʻoku talangofua ai ʻetau fānaú ki he ʻEikí, pea nau hū ki he temipalé ke maʻu honau ngaahi tāpuakí mo fakahoko e fuakava ʻo e malí, ʻoku nau kau atu ai ki he hohoko ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻa ia ne fokotuʻu ʻe he ʻOtuá talu mei he tamai ko ʻĀtamá.”9
Naʻá ku mamata ki he mālohi ʻo e ngaahi tāpuaki fakataulaʻeikí ʻi he taimi naʻá ku ʻaʻahi ai ki ha fāmili ‘a ia naʻe tokoto ai pē ʻa e tamai kei talavou ʻo e fāmilí ʻo tali mate. Naʻe ʻātakaiʻi ia ʻe uaifí mo hono ngaahi ʻofefine hoihoifuá. Naʻe ʻi ai ha tā ʻo e fāmilí pe ko e temipalé ʻi he holisi kotoa ʻo e lokí. Naʻe fakamoʻoni e faʻeé ki he ngaahi tāpuaki ko iá ʻi heʻene pehē: “ʻOku fakaivia mo maluʻi kimautolu ʻe heʻemau ngaahi fuakavá. ʻE taʻe ngata homau fāmilí. ʻOku leʻohi kimautolu ʻe he ʻEikí, pea ʻoku ʻikai ke mau tukuhausia.” ʻOku tāpuekina tatau ʻa e kāingalotu kotoa pē ʻoku faivelengá ʻi he taumalingi hifo e ngaahi tāpuaki ʻoku fakafou mai he ngaahi ouau ʻo e lakanga fakataulaʻeikí.
ʻOku ʻinasi tatau e fānau kotoa pē ʻa e ʻOtuá ʻi he ngaahi tāpuaki ʻo e meʻafoaki fakalaumālié ʻoku fakafou mai he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, koeʻuhí he kuo toe fakafoki mai e lakanga fakataulaʻeikí. ʻOku foaki mai ʻe he ʻEikí e meʻafoaki ko ʻení ke ʻaonga kiate kitautolu10 pea ke tau fetokoniʻaki ai.11
ʻOku pehē ʻe Molonai “ʻOku ʻi ai ʻa e ngaahi founga kehekehe ʻoku foaki ai ʻa e ngaahi foakí ni; ka ko e ʻOtua pē taha ʻokú ne ngāueʻi ʻa e ngaahi foaki kotoa pē ʻi he kakai fulipē; pea ʻoku foaki ʻa e ngaahi foakí ni ʻi he ngaahi fakahā ʻa e Laumālie ʻo e ʻOtuá ki he kakaí koeʻuhí ke ʻaonga kiate kinautolu.
“He vakai, ʻoku foaki ki he taha ʻi he Laumālie ʻo e ʻOtuá ke ne akonaki ʻaki ʻa e lea ʻo e potó;
“Pea ki he taha ke ne akonaki ʻaki ʻa e lea ʻo e ʻiló ʻi he Laumālie pē ko iá;
“Pea ki he taha ʻa e fuʻu tui lahi; pea ki he taha ʻa e ngaahi foaki ʻo e fakamoʻuí ʻi he Laumālie pē ko iá.”12
ʻI heʻeku feinga ke u ako lea faka-Sipeiní mo fakamanatuʻi e lea faka-Potukalí (ʻa ia naʻá ku ʻiloʻi ʻi heʻeku kei siʻí), kuó u lotua peá u ongoʻi e tokoni ʻa e ʻEikí ʻi heʻeku fetuʻutaki he ongo lea ko iá. Kuó u fanongo ki hono fai ʻe he kau taki ʻo e Siasí mo e kau faifekaú ha ngaahi fakamoʻoni mālohi ʻi he ngaahi lea kuo nau toki akoako aí. ʻOku ou ʻiloʻi ha kakai ʻoku foaki kiate kinautolu ʻa e meʻafoaki fakalaumālie ʻo e loto tuí. ʻOku ongo moʻoni ki honau lotó ʻa e taimi ʻoku nau fanongo ai ki he ongoongoleleí. ʻOku ou ʻiloʻi mo ha niʻihi kehe ʻoku foaki kiate kinautolu ʻa e meʻa foaki ʻo e potó pe ko e ivi ke ngāueʻaki ʻa e ʻiló ʻi he ngaahi founga ʻoku māʻoniʻoní. ʻOku lava ʻe he niʻihi ke fai ha ngaahi meʻa mana, ko e niʻihi ke fai fakamoʻui, pea ko e niʻihi ʻoku nau ʻilo lahi ʻi he laumālié.13
Naʻá ku faʻa puke heʻeku kei siʻí. Naʻe faʻa loto lelei mo moʻui taau ʻeku tangataʻeikí ke ne ngāueʻaki e mālohi ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻo tāpuakiʻi au. Ka naʻá ku ongoʻi foki e tokoni mai ʻa e meʻafoaki makehe ʻa ʻeku fineʻeikí ki hono fakamoʻui aú. Naʻá ne poto moʻoni ʻi hono tokangaʻi ʻeku ngaahi fiemaʻú ke u sai leleí. Naʻe hoko ko ha fakafiemālie kiate au ʻene tui lahi ʻe tataki ia ʻe he ʻEikí ki ha ngaahi ʻilo fakafaitoʻo. Naʻe tāpuekina au ʻe ha ongo mātuʻa naʻá na ngāueʻaki ʻena ngaahi meʻafoaki fakalaumālié.
Naʻe pehē ʻe Palesiteni Uilifooti Utalafi, “ko e faingamālie ia ʻo e tangata mo e fefine kotoa pē ʻi he puleʻangá ni ke ne maʻu ʻa e laumālie ʻo e kikité, ʻa ia ko e Laumālie ʻo e ʻOtuá; ʻoku fakahā ʻa e ngaahi meʻá ni ki he kakai faivelenga koeʻuhí ko honau fakafiemālie mo honau fakanonga, pea ke tataki kinautolu ʻi heʻenau ngaahi ngāue fakaʻahó.”14
ʻOku fakafaingamālieʻi ʻe he ngaahi tāpuaki ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻa e tokotaha kotoa pē ʻoku vaheʻi ʻi ha faʻahinga lakanga ʻi he Siasi ʻo e ʻEikí ke ne maʻu “ʻa e mafai mo e fatongia mo e ngaahi tāpuaki ʻoku fekauʻaki mo e lakanga ko iá.”15
ʻOku lahi mo kehekehe e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié pea ʻoku hoko mai ia ʻi heʻetau fekumi mo ngāue totonu ʻaki kinautolú. ʻOku tau fiefia ai ʻi he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻa ia ʻokú ne fakafehokotaki ʻetau moʻuí.16
ʻOku fakahā mai ʻe he ʻEikí ʻi he ngaahi tāpuaki ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ʻoku “ʻikai ke Ne filifilimānako.”17 ʻOku ou faʻa maʻu faingamālie ke ʻaʻahi ki he kāingalotú ʻi honau ʻapí heʻeku folau holó. Ko e niʻihi ʻo e ngaahi ʻapi ko iá ʻoku siʻisiʻi kae maau. Naʻá ku faʻa pehē loto pē: “Ko e hā ʻoku tāpuekina ai au ʻaki ha fale kuo fakaʻuhila mo fakapaipa vai, ka ʻoku ʻikai ofi mai ha vai ia ki he ʻapí ni? ʻOku siʻi nai e ʻofa ʻa e ʻEikí kiate kinautolu ʻi Heʻene ʻofa kiate aú?”
Pea ʻi ha ʻaho ʻe taha naʻá ku tangutu fakataha ʻi he temipalé mo ha fefine ʻokú ne nofo ʻi ha ʻapi masiva. Naʻá ku ʻi hono tafaʻakí ʻi ha houa ʻe ua. Naʻá ku toutou vakai ki hono fofongá ʻo u mamata ai ki he ʻofa ʻa e ʻEikí. Hili ʻemau ngāue he temipalé, naʻe toe lahi ange ʻeku mahinó. Naʻá ma tatau pē, ʻi he ngaahi tāpuaki kotoa ʻo e taʻengatá, ʻi he ngaahi monūʻia mo e faingamālie mahuʻinga kotoa pē. Kuo “papitaiso [au] ki he fakatomalá”18 pea pehē foki kiate ia. Naʻá ku maʻu ha ngaahi meʻafoaki fakalaumālie, pea pehē foki kiate ia. Naʻá ku maʻu ʻa e faingamālie ke fakatomalá, pea pehē foki kiate ia. Naʻá ku maʻu ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, pea pehē foki kiate ia. Naʻá ku maʻu e ngaahi ouau fakatemipalé, pea pehē foki kiate ia. Kapau naʻá ma ʻalu fakataha mei he moʻuí ni, te ma tatau pē ʻi he ʻao ʻo e ʻEikí ʻi homa ngaahi tāpuakí mo e meʻa te ma lava ʻo aʻusiá.
Ko e ngaahi tāpuaki ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻokú ne ʻai kitautolu ke tau tataú. ʻOku tatau e ngaahi tāpuaki ko iá ki he kakai tangatá mo fafiné, ki he tamasiʻi mo e taʻahine kotoa pē; ʻoku tatau ia ki he niʻihi ʻosi malí mo teʻeki malí, tuʻumālié mo e masivá, ʻatamaiʻiá mo e ʻikai ʻatamaiʻiá, pehē ki he ongoongoá mo e taʻeʻiloá.
ʻOku ou houngaʻia koeʻuhí ko hono foaki ki he tangata mo e fefine kotoa pē ʻa e tuʻunga ko e kaungā-ngāue tuʻunga tatau, ngaahi meʻa foakí, ngaahi tāpuakí mo e iví ʻo fakafou he ouau ʻo e lakanga fakataulaʻeikí mo e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié, tuʻunga he totonu mo e ʻofa taʻefakangatangata ʻa e ʻOtuá. Kuo taumalingi hifo ki hotau ʻulú e mālohi mo e fuakava kotoa pē te tau fie maʻu ki hono fakahoko ʻetau ngāue he moʻuí ni pea mo haʻatau foki hake ki hotau ʻapi fakalangí, ʻo fakafou he lakanga fakataulaʻeiki kuó ne fakafehokotaki ʻetau moʻuí. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.
MAʻUʻANGA FAKAMATALÁ
1. T&F 110:10.
2. Vakai, T&F 88:36–45; ʻĒpalahame 3.
3. Dallin H. Oaks, “Mafai “‘o e Lakanga Fakataula'eikí” ʻi he Fāmilí mo e Siasí,” Liahona, Nōvema 2005, 24.
4. Vakai, “Tohi Fakahinohino Maʻá e Fāmilí, (2001), 18.
5. Ezra Taft Benson, “Ko e Meʻa ʻOku Ou ʻAmanaki Te Mou Akoʻi Ki Hoʻomou Fānaú ʻo Kau Ki he Temipalé,” Tūhulú, ʻEpeleli 1986, 1.
6. Vakai ki he T&F 95:8.
7. Vakai ki he T&F 131:1–2.
8. Vakai ki he T&F 132: 19–20.
9. Tūhulu, ʻEpeleli–Mē 1986, 1.
10. Vakai, T&F 46:26.
11. Vakai, T&F 46:12.
12. Molonai 10:8–11.
13. Vakai ki he T&F 46:10–26.
14. Deseret News, July 30, 1862, 33.
15. Boyd K. Packer, “What Every Elder Should Know—and Every Sister as Well: A Primer on Principles of Priesthood Government,” Tambuli, Nov. 1994, 21.
16. Vakai, Molonai 10:7–17.
17. T&F 38:16.
18. ʻAlamā 9:27.