The Christus statueThe Church of Jesus Christ of Latter-day Saints Search | Feedback | Site Map | Help | Country Sites |
Home Broadcast General Conference Archives
Conferences
ʻEpeleli 2006
Founga Hono Tufaki e Melino ʻa e ʻEikí

Founga Hono Tufaki e Melino ʻa e ʻEikí

ʻEletā Robert S. Wood
ʻO e Kau Fitungofulú

Kuo tau taʻetokanga nai, ʻa kitautolu kuo tau ʻai kiate kitautolu ʻa e huafa ʻo Kalaisí, ʻo tau tukuhifo, lauʻikoviʻi mo fakakalakalasi e kakaí?

ʻEletā Robert S. Wood ʻOku ʻi ai haku kaumeʻa ʻoku kau ki ha kulupu ʻoku nau aleaʻi fakauike e ngaahi meʻa fakapolitikí he televīsoné. Naʻá ne fakamatalaʻi hono fatongiá ʻo pehē, “ʻOku fakalotolahiʻi ke mau lea kimuʻa pea mau toki fakakaukau!” Hangē ʻoku tau moʻui ʻi ha kuonga ʻoku toko lahi e niʻihi ʻoku nau lea ʻo ʻikai tomuʻa fakakaukauʻi, ʻo fakaʻaiʻai hono tali ʻaki e ongo ʻo e lotó kae ʻikai ko ha ngaahi tali ne fakakaukauʻi lelei. ʻOku fakaʻau ke toe longoaʻa ange ʻa e leʻo ʻo e kakaí ʻo tatau pē ʻi he ngaahi meʻa fakalotofonuá pe fakavahaʻapuleʻangá, vā fakafoʻituituí pe ʻi he politikí, ʻapí pe feituʻu fakapuleʻangá pea hangē ʻoku tau fakataumuʻa pē ke fakalaveaʻi e lotó kae ʻikai ko haoko fakatuʻupakē pē.

Naʻe fakatokanga mai e ʻEikí talu mei he kamataʻangá, ʻe feinga ʻa Sētane ke fakatupu ʻita ʻi he loto ʻo e kakaí.1 Naʻe fokotuʻu ʻe Leimana ʻi he Tohi ʻa Molomoná ʻa e sīpinga ʻo e lāunga ko iá ke fakatupu ʻita mo tafunaki e ʻitá, ʻo aʻu ki hono fakaʻaiʻai e fakapoó.2 ʻOku tau toutou lau ʻi he Tohi ʻa Molomoná ʻo kau ki ha kau tangata kākā mo angakovi ne nau fakatupu ʻita mo fakalanga ha tau. ʻI he kuonga ʻo e ʻEikitau ko Molonaí, naʻe hanga ai ʻe he tokotaha ko ʻAmalekaia ne hē mei he moʻoní, ʻo “fakatupu ʻa e lotokovi ʻa e kau Leimaná ki he kakai Nīfaí.”3 Naʻe hoko ʻa ʻAmulone mo e kau taulaʻeiki anga kovi ʻa Noá; Nehoa; Kolihola mo Sōlami ʻa ē naʻe hē mei he moʻoní (pea ʻoku lahi mo ha kakai tangata kovi pehē ʻi he Tohi ʻa Molomoná), ko ha kau fakatupu kovi ne nau langaki e taʻefefalalaʻakí, mo poupouʻi e fekeʻikeʻí mo e tāufehiʻá.

ʻI he folofola ʻa e ʻEikí kia ʻĪnoké, naʻá ne tala ʻe hoko ʻa e ʻaho ʻo Hono ʻaloʻí mo e taimi ki muʻa ʻo ʻEne Hāʻele ʻAngaua maí, ko e “ngaahi ʻaho ʻo e faiangahala mo e tautea.”4 Pea kuo folofola ʻa e ʻEikí ʻe lilingi totonu hifo Hono houhaú ki he māmaní ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí.5 ʻOku fakatou fakaʻuhingaʻi ʻa e houhaú ko e tuputāmaki angatonu ʻa e ʻOtuá pea ko e tūkunga fakaetangata ia ʻo e tōʻonga ʻafungí pea mo e ʻita houtamakí. Ko e ʻuluakí ʻoku tupu ia mei he tokanga ko ia ʻa ha Tamai ʻofa ki haʻane fānau kuo faʻa hoko ʻo “ʻikai haʻanau ʻofa, pea nau fehiʻa ki honau toto ʻonautolú pē,”6 pea ko hono uá ʻoku tupu ia mei ha kakai “nofo taʻemāʻopoʻopo ʻo ʻikai maʻu ʻa e ʻofá, . . . [pea] mālohi ʻi heʻenau talangataʻá.”7 ʻOku ou manavasiʻi naʻa ʻoku fakatou hoko ʻeni ʻi he māmaní, pea ʻoku ou pehē ʻoku fakatupu ʻa e houhau fakalangí ʻe kinautolu ʻoku nau fakatupu e faiangahalá, lauʻikoviʻí mo e tāufehiá ʻi he loto ʻo e tangatá.

Ko e ongo meʻa pē ʻoku ʻuluaki mole ʻi he ʻita ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá, ko e moʻoní mo e mahinó. Naʻe faleʻi kitautolu ʻe Sēmisi ke tau “fakavavevave ki he fanongó, pea fakatuotuai ki he leá, ʻo fakatotoka ki he ʻitá: He ʻoku ʻikai ke fakatupu ʻa e māʻoniʻoni ʻo e ʻOtuá ʻe he ʻita ʻa e tangatá.”8 Pea hangē ko ia naʻe lau ki ai ʻa ʻĪnoké, ko e taloni ʻo e ʻOtuá ko e melino mo e angatonu mo e moʻoni.9 ʻE tatau pē pe ko e kaungāmeʻa taʻetotonu pe kau faiako anga taʻemāʻoniʻoni, kau ʻaati pe kau fakafiefia, kau fai fakamatala pe kau faitohi ki he ngaahi nusipepa fakalotofonuá, niʻihi ʻoku fekumi ki he mafaí mo e tuʻumālié, ka ʻoku totonu pē ke tau tokanga kiate kinautolu te nau fakatupu ha ʻita lahi ʻo mole ai e fakakaukau leleí mo e ongoʻi ʻofa faka-Kalaisí.

ʻI he Vai ko Molomoná, naʻe fakaafeʻi ai ʻe ʻAlamā ʻa kinautolu ne nau fie fai ha fuakava mo e ʻOtuá ke nau tuʻu ko ha kau fakamoʻoni ʻo e ʻOtuá pea ke nau fefuaʻaki ʻenau ngaahi kavengá.10 Koeʻuhí kuo tau fai ha fuakava toputapu, kuo pau ke tau tuʻu maʻu ʻi he halá, moʻoní mo e moʻui ʻa Sīsū Kalaisí.

Kuo tau taʻetokanga nai, ʻa kitautolu kuo tau ʻai kiate kitautolu ʻa e huafa ʻo Kalaisí, ʻo tau tukuhifo, lauʻikoviʻi mo fakakalakalasi e kakaí? Kuo hoko nai ʻa ʻetau ngaahi faikehekehe fakafoʻituituí, fakapisinisí pe fakalotú ke fakatupu ngali kovi ai e niʻihi ʻoku ʻikai ke tau fakakaukau tataú? ʻOku tau feinga nai ke mahino kiate kitautolu e fakakaukau ʻa e niʻihi kehé pea feinga ʻo kapau ʻe lava ke fai ha femahinoʻaki?

ʻOku ou manatu ki heʻeku kei akó, naʻá ku tohi ʻo fai ha fakamatala fekauʻaki mo ha tokotaha filōsefa fakapolitikale mahuʻinga. Naʻe mahino pē ʻa e faikehekehe ʻa ʻema fakakaukaú. Naʻe fakahā mai ʻe heʻeku palōfesá ne sai pē ʻeku pepá ka naʻe ʻikai feʻunga ia. Naʻá ne pehē kuo pau ke u tomuʻa ʻomi ʻa e ʻuhinga mālohi taha ʻa ia ʻe tali ʻe he filōsefá, e tui ʻa e tokotaha ʻoku ou fakafepakiʻí ki muʻa peá u toki fakaangaʻi ia. Ne u toe faʻu e pepá. Ne kei ʻi ai pē ha ngaahi faikehekehe mahuʻinga mo e filōsefá, ka naʻe mahino ange kiate au ʻa ʻene ngaahi fakakaukaú, peá u vakai ki he ngaahi mālohingá mo e leleí, kae ʻumaʻā ʻa e ngaahi fakangatangata ʻo e meʻa naʻe tui ki aí. Naʻá ku ako ai ha lēsoni kuó u fakaʻaongaʻi ʻi heʻeku moʻuí.

ʻI he lue atu ko ia ʻa Seniale ʻAnitelū Siakisoni ʻi he Tau ʻo Niu ʻŌliní, naʻá ne pehē ki heʻene kau taú, “Kau tangata, toe tuku hifo hoʻomou meʻafaná ke maʻulalo ange!” ʻOku ou fakakaukau ʻoku ʻi ai hotau toko lahi ʻoku totonu ke tukutuku hifo ʻa ʻenau “ngaahi meʻafaná”. Ka ʻi he tafaʻaki ʻe tahá, ʻoku totonu ke toe hiki hake ʻa e tuʻunga ʻo ʻetau malanga ʻi he koló pea ʻi he kakaí. ʻOku totonu ke ʻoua naʻa tau fakaʻalumaʻi ha tuʻunga ʻo ha taha, ʻo tau ʻai ha “fakafōtunga hala,” pea hoko ai ha tukuakiʻi loi pe fakaanga taʻe totonu. ʻOku totonu ke tau hangē ko e faleʻi ko ia ʻa e ʻEikí ke tau poupouʻi ʻa e kau tangata mo e fefine angatonu, fakapotopoto mo leleí ʻi ha feituʻu pē ʻoku nau ʻi ai pea fakatokangaʻi ʻoku nau “ʻi he ngaahi siasi mo e ngaahi faʻahi mo e ngaahi lotu kotoa pē” pea ʻoku taʻofi kinautolu mei he moʻoni [ʻo e ongoongoleleí] koeʻuhí ko e ʻikai pē ke nau ʻilo ʻa e feituʻu ke maʻu ai iá.11 Te tau fūfu nai e maama ko iá koeʻuhí kuo tau kau atu ki he tōʻonga ʻulungāanga ʻo e lauʻikoviʻí, fakafaʻahinga ʻo e kakaí, pea mo hono fakalaveaʻi pe uesia e lotó?

ʻOku faʻa faingofua ke tau fakatupu pe tali ʻa e laumālie ʻo e manukí mo e fakaangá ʻi heʻetau feohi ko ia mo e niʻihi ʻoku ʻikai ke tau fakakaukau tataú. ʻOku tau fakaangaʻi mo tukuhifoʻi ia ke ʻoua naʻa fakaʻapaʻapaʻi ia mo ʻene ngaahi fakakaukaú. Ko e taha ia ʻo e ngaahi meʻa ngāue ʻa kinautolu ʻoku ʻi he fuʻu fale lahi mo ʻataʻatā ne mamata ki ai ʻa e Tamai ko Līhaí ʻi ha meʻa- hā-maí.12 Naʻe fakatokanga mai ʻa Sute ko e tokoua ʻo Kalaisí, ʻe “ʻi ai e kau manuki ʻi he kuonga ki muí, pea te nau angimui ki he ngaahi holi fakataʻelotu ʻanautolú. Ko kinautolú ni ʻoku nau mavaheʻi ʻa kinautolu ʻoku fakakakanó, ʻo taʻe maʻu ʻa e Laumālié.”13

ʻOku vāʻofi ʻaupito ʻa e manukí mo e laumālie ʻo e fakaangá. ʻOku anga ʻaki ʻe he kau fakaangá ʻa e feinga ke ʻilo mo maʻu ʻa e fehālaakí. ʻOku nau fakahaaʻi fakahangatonu pe ʻi heʻenau tōʻongá, ʻa ʻenau taʻetui ki he fakamātoató mo e totonú. Naʻe lea ʻa ʻĪsaia kiate kinautolu ko ia ʻoku “lama ke fai koví,” he ʻoku nau “fakahalaiaʻi ha tangata ʻi he kupuʻi lea, pea ʻoku nau tau ʻa e tauhele kiate ia ʻoku valokí ʻi he matapaá, pea fakaafe ʻa e angatonú ʻi he meʻa taʻeʻaongá.”14 ʻOku hanga ai ʻe he ʻEikí ʻi he meʻá ni ʻo faleʻi kitautolu ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí ni ʻoku totonu ke “tuku ʻa e fefakaangaʻaki ʻiate kimoutolú” pea “sinoemeʻa ke fakakofuʻi [kitautolu ʻaki] e haʻi ʻo e manavaʻofá, ʻo hangē ko e pūlou, ʻa ia ko e haʻi ʻo e anga haoahoá mo e melinó.”15

Naʻe pehē ʻe Palesiteni Siaosi ʻAlipate Sāmita, “ʻOku ʻikai ha meʻa ʻe toe fakamamahi mo kovi ange ʻi he māmaní ki he fāmili ʻo e faʻahinga ʻo e tangatá ka ko e tāufehiʻá, filifilimānakó, huʻuhuʻú, mo e ngaahi tōʻonga taʻeʻofa ʻoku maʻu ʻe ha kakai ki ha niʻihi kehe.”16 Naʻá ne fai ha fakatokanga fekauʻaki mo e ngaahi meʻa fakapolitikalé, “Ko e taimi pē ʻoku ueʻi ai koe ʻe hoʻo tui fakapolitikalé ke ke lauʻikoviʻi ho tokouá, peá ke ʻiloʻi leva ʻokú ke ʻi ha tuʻunga fakatuʻutāmaki.”17 ʻI heʻene lea fekauʻaki mo e misiona ʻo e puleʻangá ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosi ní naʻá ne faleʻi ʻo pehē, “ʻOku ʻikai ke tau kau ki ha siasi fekeʻikeʻi. Ko ha siasi ʻeni ʻokú ne ʻoatu ʻa e melinó ki he māmaní. ʻOku ʻikai ko hotau fatongiá ke tau ʻalu atu ki he māmaní pea fekumi ki he ngaahi fehālaaki ʻa e niʻihi kehé, pe fakaangaʻi e tangatá koeʻuhí ko e ʻikai mahino kiate kinautolú. Ka ko hotau faingamālie ke tau ʻalu atu ki honau lotolotongá ʻi he angaʻofa pea vahevahe kiate kinautolu ʻa e moʻoni naʻe fakahā mai ʻe he ʻEikí ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní.”18

Naʻe fokotuʻu kitautolu ʻe he ʻEikí ko ha kakai mo ha misiona makehe. Hangē ko ʻEne folofola kia Īnoke he kuonga muʻá, ʻe hoko e kuonga ʻoku tau moʻui aí ko ha kuonga fakapoʻuli, ka ʻe toe hoko foki ko e taimi ʻe hifo ai ʻa e māoniʻoní mei he langí, pea ʻe ʻohake ʻa e moʻoní mei he kelekelé ke fakamoʻoniʻi ʻa Kalaisi mo Hono misiona huhuʻí. ʻE hoko ʻa e pōpoaki ko iá ʻo hangē ha lōmakí pea tānaki fakataha e kakai fili ʻa e ʻEikí mei he ngaahi tuliki ʻe fā ʻo māmaní.19 Neongo pe ko e fē ha feituʻu he māmaní ʻoku tau nofo aí, ka kuo akoʻi kitautolu ke hoko ko ha meʻangāue ʻa e ʻEikí ki he melinó. Naʻe fakalea ʻa Pita ʻo pehē ko e kakai fili kitautolu ʻa e ʻOtuá ke tau fakahā ʻa e ikuna “ne ui mai [ai] ʻa kimoutolu mei he poʻulí ki heʻene maama lahí: ʻA kimoutolu naʻe ʻikai ko ha kakai ʻi muʻa, ka ko ʻeni ko e kakai ʻa e ʻOtuá.”20 ʻE ʻikai ʻaonga ke tau kau atu ki ha māmani ʻokú ne fakalaveaʻi ha niʻihi pe laveangofua honau lotó. Ka ʻoku totonu ke tau hangē ko e fakahā naʻe fai ʻe he ʻEikí kia Paula mo Molomoná, ke ʻoua naʻa tau meheka pe fielahi. ʻOku ʻikai ke tau ʻitangofua pe fai taʻengali ha meʻa. ʻOku ʻikai ke tau fiefia ʻi he angahalá, ka ʻoku tau fiefia ʻi he moʻoní. Ko e moʻoni ko e ʻofa haoahoa ʻeni ʻa Kalasí ʻoku tau fakafofongaʻí.21

ʻI he maama fonu ʻitá ni, kuo faleʻi mai ʻe he palōfita ʻo e ʻaho ní, ko Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī: “ʻOku lahi ha ngaahi meʻa te tau lava pea kuo pau ke tau fai ʻi he ngaahi taimi faingataʻa ko ʻení. Te tau lava ʻo fakahaaʻi ʻetau fakakaukau ki ha meʻa, ʻo fakatatau mo ʻetau ʻiló, kae ʻoua muʻa te tau kau ʻi ha ngaahi lea pe tōʻonga taʻe totonu fekauʻaki mo hotau ngaahi tokouá mo e tuofāfiné. ʻOku ʻikai lava ʻe he ngaahi faikehekehe fakapolitikalé ʻo fakatonuhiaʻi ha tāufehiʻa pe ha loto ʻita. ʻOku ou fakatauange ʻe nofo melino ʻa e kakai ʻo e ʻEikí ʻi he ngaahi taimi ʻo e faingataʻá, neongo ʻoku faikehekehe ʻenau mateakiʻi honau ngaahi puleʻangá pe faʻahi taki taha.”22

ʻI heʻetau hoko ko e kau fakamoʻoni moʻoni ʻo Kalaisi ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní, ʻoua muʻa naʻa tuku ke tau tō ki he fakapoʻulí pea hangē ko e lea ʻa Pitá, “ʻo ʻikai ke [tau] faʻa mamata mamaʻo atu,” ka ke tau tupulaki ʻi he fakamoʻoni kia Kalaisí pea mo ʻEne ongoongolelei kuo toe fakafoki maí, ʻi he fakakaukau, lea mo e ngāue.23 ʻOku moʻui ʻa e ʻOtuá. Ko Sīsū Kalaisi ʻa e halá, moʻoní mo e moʻuí. Naʻe hoko ʻa Siosefa Sāmitá, ʻa e palōfita maʻongoʻonga ko ia ʻo e Ongoongoleleí, ko e meʻangāue ne fokotuʻu ai kitautolu ko ha kakai, pea ʻoku kei tataki kitautolu he ʻahó ni ʻe ha palōfita ʻa e ʻOtuá, ko Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī. Tau fakafoʻou fakaʻaho muʻa ʻi hotau lotó ʻa e ʻofa haoahoa ko ia ʻa Kalaisí pea ikunaʻi fakataha mo hotau ʻEikí ʻa e fakapoʻuli ʻo e māmaní.

ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.

MAʻUʻANGA FAKAMATALÁ

1. Vakai, 2 Nīfai 28:20; mo e T&F 10:24.

2. Vakai, 1 Nīfai 16:37–38.

3. Vakai, ʻAlamā 48:1.

4. Mōsese 7:46, 60.

5. Vakai, T&F 115:6.

6. Mōsese 7:33.

7. Molonai 9:18–19.

8. Sēmisi 1:19–20.

9. Vakai, Mōsese 7:31.

10. Vakai, Mōsaia 18:8–10.

11. Vakai, T&F 123:12; vakai foki, 98:10.

12. Vakai, 1 Nīfai 8:26–33; 11:36.

13. Sute 1:18–19.

14. ʻĪsaia 29:20–21.

15. T&F 88:124–25.

16. Sayings of a Saint, sel. Alice K. Chase (1952), 30.

17. ʻI he Conference Report, Apr. 1914, 12.

18. ʻI he Conference Report, April 1934, 44.

19. Vakai, Mōsese 7:62.

20. 1 Pita 2:9–10.

21. 1 Kolinitō 13:4–6; Molonai 7:45–47.

22. “Ko e Taú mo e Melinó,” Liahona, Mē 2003, 78.

23. 2 Pita 1:8–9.

 
© 2008 Intellectual Reserve, Inc. All rights reserved.   Rights and use information.  Privacy policy