‘Eletā Robert C. Oaks
ʻO e Kau Palesitenisī ʻo e Kau Fitungofulú
ʻE lava ke tau pehē ko e kātakí ʻokú ne tataki kitautolu ki he ngaahi ʻulungāanga lelei kehé, mo ne tokoni ke fakatupulaki mo fakamālohia e ngaahi ʻulungāanga ko e faʻa fakamolemolé, faʻa fakamaʻumaʻú mo e tuí.
ʻOku ou fakafetaʻi koeʻuhí ko e ngaahi folofola he ngaahi ʻaho kimuí ni ʻoku fekauʻaki mo e ngaahi tefitoʻi ʻulungāanga ʻo e moʻui faka-Kalisitiané.
ʻOku ʻomi he Tohi ʻa Molomoná ha ʻilo mahuʻinga ki he fetuʻutaki ʻa e faʻa kātakí mo e ʻofa faka-Kalaisí. Hili e fakatokanga mai ʻa Molonai, ka ʻi ai ha tangata ʻoku, “‘ikai te ne maʻu ʻa e ʻofá, ko e meʻa noa pē ia; ko ia, ʻoku totonu ke ne maʻu ʻa e ʻofá,” naʻá ne fakalau mai leva ʻa e ngaahi konga mahuʻinga ʻe 13 ʻo e ʻofa faka-Kalaisí, pe ko e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí. ʻOku ou mālieʻia ai he ko e ʻulungāanga ʻe 4 mei he ngaahi ʻulungāanga “tuʻu pau” ʻe 13 ko ʻeni, ʻoku fekauʻaki ia mo e faʻa kātakí (vakai, Molonai 7:44–45).
ʻUluakí, “‘oku kātaki fuoloa ʻa e ʻofá.” Ko e ʻuhinga kānokato ia ʻo e kātakí. Ko ha konga ʻeni ʻe taha ʻo e ʻulungāanga mahuʻingá ni, ko e ʻofa faka-Kalaisí “‘oku ʻikai ke ʻitangofua” pea “‘okú ne kātakiʻi e meʻa kotoa pē.” Pea fakaʻosí, ko e ʻofa faka-Kalaisí ko ha sīpinga lelei ia ʻo e kātakí he “‘okú [ne] kātakiʻi ʻa e meʻa kotoa pē” (Molonai 7:45). ʻOku mahino mei he ngaahi fakaʻuhingá ni, kapau he ʻikai ke maʻu ʻa e faʻa kākakí ʻi hotau laumālié, te tau ongoʻi masiva moʻoni, ʻi heʻene felāveʻi mo e maʻu ʻo e anga faka-Kalaisí.
ʻOku ʻomi ʻe Siope he Tohi Tapú ha sīpinga mahino ʻo e faʻa kātakí. ʻI he taimi ne mole kotoa ai ʻene koloá ʻo kau ai ʻene fānaú, ne kalanga ʻa Siope heʻene tui taʻeveiveiuá, ʻo pehē “Naʻe foaki ʻe [he ʻEikí], pea kuo toʻo atu ʻe [he ʻEikí]; fakafetaʻi pē ki he huafa [ʻo e ʻEikí].” ʻI he ngaahi fakatangá mo e mamahi kotoa pē, “Naʻe ʻikai angahala ʻa Siope, pe tuku ha kovi ki he ʻOtuá” (Siope 1:21–22).
Kuo tuʻo fiha nai haʻatau fanongo hano fai ʻe ha niʻihi faingataʻaʻia ʻa e fehuʻi ko ʻení, “‘Oku anga fēfē hono fai ʻeni ʻe he ʻOtuá kiate aú?” kae hili ko iá, naʻe totonu ke nau lotua ke maʻu ha mālohi ke “kātaki” mo “kātakiʻi e meʻa kotoa pē.”
Ko e sīpinga fakafolofola fisifisimuʻa taha ʻo e kātakí, ʻoku maʻu ia he moʻui ʻa Sīsū Kalaisí. ʻOku fakahaaʻi lelei taha ʻEne kātaki fuoloá, faʻa kātakí mo e vilitakí, ʻi he pō fakamamahi ko ia ʻi Ketisemaní, ʻi Heʻene folofola lolotonga e taulōfuʻu Hono mamahí ʻo pehē, “ ʻA ʻeku Tamai, kapau ʻe faʻa fai, pea ʻave ʻa e ipú ni ʻiate aú: kae ʻoua naʻa faʻiteliha pē au, ka ko koe pē” (Mātiu 26:39). Naʻá Ne mamahi, mafeia mo Ne kātakiʻi moʻoni e meʻa kotoa pē.
ʻI hono tutuki ʻo Kalaisi ki he kolosí ʻi Kalevalé, naʻe kei hokohoko atu pē ʻa ʻEne tā sīpinga haohaoa ʻi he faʻa kātakí ʻi Heʻene folofola ʻo pehē, “‘E Tamai, fakamolemoleʻi ʻa kinautolu; he ʻoku ʻikai te nau ʻilo ʻa ia ʻoku nau faí” (Luke 23:34).
ʻOku ʻuhingamālie ange kiate kitautolu e ngaahi sīpinga ko ʻeni ʻo e faʻa kātakí, ʻi heʻetau fakakaukau atu ki he naʻinaʻi ʻi he 3 Nīfai: “Ko ia, ko e hā ʻa e anga ʻoku tāu mo kimoutolú? Ko e moʻoni, ʻoku ou tala kiate kimoutolu, ke mou hangē pē ko aú” (3 Nīfai 27:27).
ʻOku ʻi ai ha ʻū potufolofola ʻoku fakamatala ai fekauʻaki mo e mahuʻinga ʻo e kātakí. Tuku ke u lave atu ki ha niʻihi:
“Ke fakavave ʻa e tangata kotoa pē ki he fanongó, pea fakatuotuai ki he leá, ʻo fakatotoka ki he ʻitá” (Sēmisi 1:19).
“Ka ʻoku finangalo ʻa e ʻEikí ke [fakatonutonu] hono kakaí; ʻio, ʻokú ne ʻahiʻahiʻi ʻenau kātakí mo ʻenau tuí” (Mōsaia 23:21).
ʻOku fakahinohinoʻi kitautolu ʻe he Tuʻi ko Penisimaní ʻi he tohi ʻa Mōsaiá, te tau kei hoko pē koe tangata fakaekakano, ko e fili ki he ʻOtuá kae ʻoua kuo tau talangofua ki he ngaahi ueʻi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ʻo fou ʻi heʻetau faʻa kātakí, mo ha ngaahi ʻulungāanga kehe (vakai, Mōsaia 3:19).
Naʻe pehē ʻe Siosefa Sāmita, “Ko ha meʻa fakalangi ʻa e faʻa kātakí” (History of the Church, 6:427)
ʻOku mahuʻinga nai mo ‘aonga ke tau fakakaukauloto mo tulifua ki he faʻa kātakí? ‘Io ‘oku mahuʻinga mo ‘aonga ia ‘o kapau te tau fakaʻehiʻehi mei hono fakafaʻahinga pea mo ui ʻa e ni‘ihi ko ha “meʻanoa pē.” ʻOku mahuʻinga mo ʻaonga kapau ʻoku tau loto ke ʻoua naʻa tau hoko ko e fili ʻo e ʻOtuá ʻi he anga fakaekakanó. ʻOku mahuʻinga mo ʻaonga kapau te tau anga fakalangi. ʻOku mahuʻinga mo ʻaonga kapau te tau feinga ke tau hoko ʻo hangē ko Kalaisí.
ʻOku meimei ke ʻi he feituʻu kotoa pē ʻa e taʻe faʻa kātakí mo e anga fakakakanó. ʻOku tau mamata ai he ongoongó ki ha ngaahi mātuʻa ʻoku fakapoʻuli ʻo tā mo ngaohikovia ʻenau fānaú ʻo aʻu pē ki he mate. ʻOku hā ʻi hotau hala puleʻangá e siʻi ʻa e kātakí kae lahi e fakapo‘ulí ʻo iku ai ki he ngaahi fakatuʻutāmakí mo e maté.
ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ʻoku faʻa hoko e ʻitá mo e lea fefeká ko e tuai e ngaʻunu ʻa ha laine, hokohoko tatangi e telefoní he ʻuhinga maumau-taimi, pe tuai hono fai ʻe he fānaú ʻetau fakahinohinó. ʻOku hoko nai kiate koe ha niʻihi ʻo e ngaahi meʻá ni?
Kae mālie, ko e ʻi ai ha ngaahi talanoa fakaofo ʻo e faʻa kātakí ʻoku ʻikai faʻa fakamatalaʻi, ka ʻoku totonu ke tau fakakaukau ki ai. Ne u toki ʻalu atu ki ha meʻafakaʻeiki ʻo haku kaumeʻa mamae. Naʻe fakamatala fakaʻofoʻofa e fohá ʻo fekauʻaki mo e faʻa kātaki ʻa e mātuʻá. ʻI he kei siʻi e fohá ni, naʻe ʻi ai ha falekoloa fakatauʻanga motopaiki ʻa ʻene tangataʻeikí. ʻI ha ʻaho ʻe taha ne aʻu atu ai ha uta motopaiki foʻou naʻe kei ngingila pea nau fokotuʻutuʻu fakaʻotu ia he loto falekoloá. Naʻe fai ʻe he tamasiʻí ni ʻa e meʻa ʻe fai ʻe ha toe tamasiʻi hono toʻú, naʻá ne heka he motopaiki taupotu taha kiate iá. Naʻá ne fakamoʻui ia. ʻI heʻene fakakaukau kuo feʻunga ʻene talangataʻá, ko ia naʻá ne hifo leva mei ai. ʻI heʻene hifó, naʻe tau ia he ʻuluaki motopaikí ʻo tō pea toki hangē leva ha meʻa vaʻinga holó e tō fakaholoholo ki lalo e ʻū motopaikí. Ne fanongo mai ʻene tangataʻeikí ki he longoaʻá peá ne sio hake mei he feituʻu naʻe ngāue aí. Naʻá ne malimali pē mo ne pehē ange, “‘E hoku foha, mahalo ʻoku
lelei ke fai mo ta fakaleleiʻi ha motopaiki ʻe taha ke sai ke fakatau atu ke totongi ʻaki e toenga ʻo e ʻū motopaiki ko ʻeé.”
ʻOku ou pehē naʻe hoko e tali ʻa hoku kaumeʻá, ko ha sīpinga ia ʻo e faʻa kātaki fakaemātuʻá.
ʻE lava ke tau pehē ko e kātakí ʻokú ne tataki kitautolu ki he ngaahi ʻulungāanga lelei kehé, mo ne tokoni ke fakatupulaki mo fakamālohia e ngaahi ʻulungāanga ko e faʻa fakamolemolé, faʻa fakamaʻumaʻú mo e tuí. ʻI he taimi ne fehuʻi ai ʻe Pita kia Kalaisi pe te ne fakamolemoleʻi tuʻo fiha hono tokouá, ne tali ange ʻe Kalaisi ʻo pehē “Fitungofulu liunga fitu,” kae ʻikai ko e tuʻo fitu naʻe fakakaukau ki ai ʻa Pitá (vakai, Mātiu 18:21–22). ʻOku fiemaʻu ha kātaki lahi moʻoni ia ke te faʻa fakamolemole tuʻo fitungofulu liunga fitu.
Naʻe fakafehokotaki ʻe ʻEletā Niila A. Mekisuele e faʻa kātakí mo e tuí ʻi heʻene akonaki ʻo pehē: “‘Oku felāveʻi ofi ʻaupito ʻa e faʻa kātakí pea mo e tui ki heʻetau Tamai Hevaní. Ko hono moʻoní, ʻi he taimi ʻoku ʻikai ke tau faʻa kātaki aí, ʻoku tau pehē ai ʻoku tau ʻiloʻi ange ʻa e leleí—ʻo lahi ange ia ʻi he ʻOtuá. Pe ko ʻetau pehē ʻoku lelei ange ʻetau fokotuʻutuʻú ʻi Heʻene fokotuʻutuʻú.” (“Patience,” Ensign, Oct. 1980, 28)
Te tau toki lava pē ʻo tupulaki ʻi he tuí ʻo kapau te tau loto fiemālie ke tatali ʻi he faʻa kātaki, ke hā e ngaahi taumuʻa mo e founga ʻa e ʻOtuá ʻi heʻetau moʻuí ʻo fakatatau mo ʻEne taimí.
Koeʻuhí ʻoku fakanatula pē ʻa e taʻe faʻa kātakí, te tau fakatupu fēfē leva e ʻulungāanga fakalangi ko e faʻa kātakí? Te tau liliu fēfē hotau ʻulungāanga fakaekakanó ke muimui ki he sīpinga haohaoa ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he faʻa kātakí?
ʻUluakí, kuo pau ke mahino kiate kitautolu ʻoku fie maʻu ke fai ia, kapau ʻoku tau fie maʻu kakato e ngaahi tāpuaki ʻo e ongoongolelei kuo toe fakafoki maí. ʻE lava ke fakalotoa kitautolu ʻe he mahino ko iá ke tau:
- 1. Lau e ngaahi potu folofola ʻoku hiki he Ngaahi Fakahinohino ki he Folofolá ʻi he kaveinga ko e “faʻa kātakí” pea fakalaulauloto ki he ngaahi sīpinga ʻa Kalaisi ʻi he faʻa kātakí.
- 2. Tau fakafuofuaʻiangé pe ko e hā hotau tuʻunga ʻi he meʻafua ʻo e kātakí. Ko e hā e lahi ʻo e kātaki ʻoku tau fie maʻu ka tau toki anga faka-Kalaisí? ʻOku faingataʻa ke tau fakafuofuaʻi pē kitautolu. ʻE lava ke tau kole ki hotau malí pe ki ha memipa ʻo hotau fāmilí ke nau tokoni mai.
- 3. Feinga ke ke ongoʻingofua e ngaahi sīpinga ʻo e kātakí mo e taʻe kātakí, ʻa ia ʻoku hoko ʻi hotau ʻātakaí he ʻaho kotoa peé. ʻOku totonu ke tau feinga ke faʻifaʻitaki ki he niʻihi ʻoku tau pehē ʻoku nau faʻa kātakí.
- 4. Tukupā he ʻaho taki taha ke tau faʻa kātaki ange, pea fakapapauʻi ʻoku tau fakakau mai hotau fāmilí ki heʻetau palani ke faʻa kātakí.
ʻOku hangē ʻeni ia ha fuʻu ngāue lahí, ka ʻoku fie maʻu ha ngāue lahi ia kae toki aʻusia ha taumuʻa fisifisimuʻa. Pea ko hono ikunaʻi ko ia ʻo e tangata fakaekakanó ʻaki ʻetau feinga ke anga faka-Kalaisi ʻo kātaki lahi angé, ko e taumuʻa ia ʻoku fie maʻú. ʻOku ou lotua ke tau fakahoko faivelenga mo fakamātoato ʻa e foungá ni.
ʻOku ou fakamoʻoni ko e Kalaisí ʻa Sīsū pea ko Ia ʻoku ʻulu ki he Siasí ni, ʻo Ne tataki kitautolu ʻo fakafou ʻi ha palōfia moʻui mo ne tāpuekina ʻetau feinga kotoa pē ke hoko ʻo hangē ko Iá. Ko ʻeku fakamoʻoní ia ʻi he huafa Māʻoniʻoni ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.