The Christus statueThe Church of Jesus Christ of Latter-day Saints Search | Feedback | Site Map | Help | Country Sites |
Home Broadcast General Conference Archives
Conferences
ʻEpeleli 2007
Ko e Ivi Tanumaki ʻo e Ngaahi Himí

Ko e Ivi Tanumaki ʻo e Ngaahi Himí

ʻEletā Jay E. Jensen
ʻO e Kau Fitungofulú

ʻOku mahuʻinga ʻa e ngaahi himí ʻi he tafaʻaki fakalaumālié, maʻu fakahaá mo e fakauluí.

ʻEletā Jay E. JensenʻOku fakahoko ʻe he kuaea laulōtahá ni ha ngaahi malanga fakalaumālie. Ko hono moʻoní, “ko e niʻihi ʻo e ngaahi malanga maʻongoʻonga taha kuo fakahokó ne fakahoko ʻaki ia hono hivaʻi ʻo ha ngaahi himi.”1 Naʻe kau ʻa hono hivaʻi ʻo e ngaahi himi ʻo Saioné ʻi heʻeku kei tamasiʻí, ʻi hono tākiekina mālohi ʻa ʻeku fakamoʻoní mo ʻeku ului ki he ongoongolelei kuo toe fakafoki maí. Naʻá ku tupu hake ʻi he kiʻi kolo siʻi ko Meipolotoni ʻi ʻIutaá, peá u kau ki he ngaahi fakatahaʻanga ne fakahoko ʻi he fale ʻoku ʻiloa he taimí ni ko e “falelotu hinehina motuʻá.” ʻOku kei nofo pē ʻeku fineʻeiki taʻu 95 ʻi Meipolotoni. ʻI heʻeku ʻaʻahi ki aí, ʻoku ou fakalaka atu ʻi he “falelotu hinehina motuʻá” pea kamata ke u manatu ki he ngaahi meʻa fakaʻofoʻofa ʻo e kuo hilí. ʻOku kau ai ʻa e mālohi ʻo e ivi fakaului ʻo e ngaahi himi naʻa mau hivaʻi ʻi he ngaahi fakataha lakanga fakataulaʻeikí, Lautohi Faka-Sāpaté mo e sākalamēnití. Ne tatau ʻa e ngaahi meʻa ne u fouá mo ia ne hoko kia Palesiteni Hingikelī ʻi heʻene kei Tīkoní peá ne ʻalu ki ha fakatahaʻanga lakanga fakataulaʻeiki mo ʻene tangataʻeikí. Naʻa nau hivaʻi ʻa e “ʻOku Mau Fakamālō.”2 Naʻá ne pehē kimui ange, “Naʻá ku ongoʻi ha meʻa fakangalongataʻa, ko Siosefá ko e palōfita moʻoni ʻa e ʻOtuá.”3 ʻOku ou tui ʻoku toutou hoko ʻeni ki he tokolahi ʻo hotau Kāingalotú. ʻOku mahuʻinga ʻa e ngaahi himí ʻi he tafaʻaki fakalaumālié, maʻu fakahaá mo e fakauluí.

ʻOku Fakaafeʻi ʻe he Ngaahi Himí ʻa e Laumālié

ʻOku hoko ʻa e ngaahi himí “ko ha konga mahuʻinga ia ʻo e ngaahi fakatahaʻanga hotau Siasí. ʻOku [nau] fakaafea mai ʻa e Laumālie ʻo e ʻEikí.”4 ʻOku nau faʻa fakahoko vave ange ʻeni ʻi ha toe meʻa te tau fakahoko. Naʻe pehē ʻe Palesiteni J. Lūpeni Kalake ko e Siʻí, “Mahalo ʻoku tau toe ofi ange ki he ʻEikí ʻi he hivá ʻi ha toe meʻa tukukehe pē ʻa e lotú.”5

Ne motuhia hano akoʻi ʻo ha ongo mātuʻa matuʻotuʻa ʻe ha ongo faifekau ʻi Pelū ʻi he aʻu mai e foha, mali mo ʻena fānau ʻe toko tolu ʻa e ongo mātuʻá. Naʻe fakamatalaʻi ange ʻe he ongo faifekaú ʻa kinaua pea mo e meʻa ʻokú na fakahokó. Ne mahalo kehe ʻa e fohá pea hoko ai ha momeniti ne ngali faingataʻa. Ne lotu fakalongolongo pē ʻa e hoa tokoní ʻo pehē, “Tamai Hēvani, ko e hā te ma faí?” Naʻá na ongoʻi ke na hiva. Naʻá na hivaʻi ʻa e “Fānau Au ʻa e ʻOtua.”6 Naʻe ueʻi ʻe he Laumālié ʻa e loto ʻo e fāmili ko ʻeni ʻe toko nimá. Ne ʻikai ului pē ha toko ua, ka naʻe ului kotoa mai ʻa e toko fitú, ʻa ia ne ueʻi ʻe ha himi.

ʻOku totonu ke hanga ʻe he mūsika ʻi he ngaahi fakatahaʻanga lotú ʻo ʻomi ʻa e laumālie ʻo e lotú, fakahaá mo e fakamoʻoní. ʻOku fatongiaʻaki ʻe he kau pīsopelikí pe kau palesitenisī fakasiteikí ʻa hono fili ʻo e ngaahi mūsika ki he ngaahi fakatahaʻanga sākalamēnití. ʻOku nau fakapapauʻi ʻoku toputapu mo fakaʻeiʻeiki pea paotoloaki ʻa e lotú mo e fakahaá ʻe he mūsiká, ngaahi leá mo e ngaahi meʻaleá. ʻOku hoko ʻa e mūsiká ia ko ha fakaʻaliʻali ʻi he taimi ʻokú ne tohoakiʻi ʻa e tokangá. ʻI he ngaahi taʻu kuo hilí, ne u fatongiaʻaki ʻa e mūsika ki ha fakataha ne fakaʻaliʻali ai ha hiva makehe. Ne fakamamahi. Naʻá ne fakasiʻia ʻa e laumālie ʻo e lotú.

ʻOku Fakaafeʻi Mai ʻe he Ngaahi Himí ʻa e Fakahaá

ʻOku fakatupu ʻe he ngaahi himí “ʻa e loto ʻoku ʻapasiá.”7 ʻOku hangē ʻa e ongo foʻi lea ko e ʻapasiá mo e fakahaá ha ongo māhanga ʻokú na feʻofoʻofaní. Ko e taimi ʻoku fakaafeʻi ai ʻa e Kau Fitungofulú mo e Kau Pīsopeliki Pulé ki ha fakataha mo e Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Toko Hongofulu Mā Uá, ʻoku fakamanatu mai maʻu pē ke mau vave ange pea fakafanongo loto ʻapasia ki he ngaahi hiva talitalí. ʻOku fakaafea mai ʻe he meʻá ni ʻa e fakahaá mo teuteuʻi kimautolu ki he fakatahá.

Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Peeka ʻoku hanga ʻe he mēmipa ʻokú ne tā leʻosiʻi ha “hiva talitali mei he tohi himí ʻo fakaleleiʻi homau lotó pea ʻai ke mau fakakaukau ki he ngaahi lea ʻo e hivá ʻa ia ʻokú ne akoʻi ʻa e ngaahi meʻa fakanonga ʻo e puleʻangá. Kapau te tau fakafanongo, ʻoku nau akoʻi ʻa e ongoongoleleí, he ko hono moʻoní, ko e ngaahi himi ʻo e Ongoongolelei Kuo toe Fakafoki Maí, ko ha kalasi ia ʻi he tokāteliné!”8

ʻOku Fakaafeʻi Mai ʻe he Ngaahi Himí ʻa e Fakauluí

ʻOku ʻi he ngaahi himi ʻo e Ongoongolelei Kuo Toe Fakafoki Maí ʻa e laumālie ʻo e fakauluí. Naʻe maʻu kinautolu ko ha ola ʻo ha feilaulau. ʻOku hanga ʻe he ngaahi himi hangē ko e “ʻOku Mau Fakamālō,”9 “Haʻu Kāinga ʻOua Manavahē,”10 “ʻA Kimoutolu ʻa e Kau Faifekaú,”11 “Fakamālō Ki he ʻOtuá,”12 “Huhuʻi ʻo ʻIsileli,”13 mo ha ngaahi himi kehe ʻo fakapapauʻi mai ʻa e ngaahi moʻoni maʻongoʻonga ʻo e Ongoongolelei Kuo Toe Fakafoki Maí—hangē ko e fakalangi ʻo e Tamaí mo e ʻAló, palani ʻo e huhuʻí, fakahaá, ngaahi folofola ʻo e ngaahi ʻaho ní, tānaki fakataha ʻo ʻIsilelí, lakanga fakataulaʻeiki māʻoniʻoní, pea mo e ngaahi ouaú mo e fuakavá. ʻOku fakatupu ʻe he ngaahi himi langaki moʻui ko ʻení ha ʻātakai ʻokú ne fakaafeʻi ʻa e Laumālié ʻa ia ʻokú ne tataki kitautolu ki he fakauluí.

ʻE ʻikai kakato pea ʻikai mahuʻingamālie ʻa e fakatahaʻanga sākalamēnití ka ne ʻikai ʻa e ngaahi himi ʻo e lotú.14 Ko e ngaahi himi toputapu tahá ʻa e ngaahi himi ʻoku nau fakahaaʻi ʻa e feilaulau mo e lilingi ʻo e taʻataʻa ʻo Sīsū Kalaisí pea mo ʻEne Fakalelei taʻengatá.

Ko e meʻa kuó u manatu fuoloa taha ki ai ki he mālohi fai fakamoʻui ʻo e Fakamoʻuí, ʻoku fekauʻaki ia mo e ngaahi himi sākalamēnití. ʻOku moʻoni ʻa e sētesi ko ʻení kiate au: “ʻOku fakaofo ʻa e ʻofa ʻa Sīsū, ʻi he kelesi kuó Ne foaki maʻakú.”15

ʻOku fekauʻaki ʻa e ngaahi tokāteline ʻo e Fakaleleí mo e ngaahi himí. ʻOku fakatātaaʻi ʻeni ʻe he veesi ko ʻení:

[“Maʻongoʻonga, nāunauʻia, pea kakato,
ʻA e palani ʻo e Huhuʻí,
Fekita ʻa e fakamaau totonú, ʻofá mo e ʻaloʻofá
ʻI he uouangataha fakalangí!]”16

ʻOku Kamata ʻi ʻApi Hono Akoʻi ʻo e Ngaahi Himí ki he Fānaú

ʻOku kamata pē ʻi ʻapi hono hivaʻi ʻo e ngaahi himí mo e fanongo ki he ngaahi mūsika ʻoku tāú. ʻOku fakamanatu mai ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí kiate kitautolu:

“ʻOku totonu ke fakafonu ʻe he kāingalotú honau ngaahi ʻapí ʻaki ʻa e ngaahi leʻo ʻo e mūsika ʻoku feʻunga mo tāú.

“. . . ʻOku mau ʻamanaki ʻe mahuʻinga tatau pē ʻetau tohi himí mo e ngaahi folofolá mo e ngaahi tohi fakalotu kehe ʻoku ʻi hotau ʻapí. ʻOku lava ʻe he ngaahi himí ʻo ʻomi ki hotau fāmilí ʻa e [laumālie ʻo e] feʻofoʻofaní mo e melinó, pea fakatupu ʻa e maʻumaʻulutá mo e ʻofá ʻi he kau mēmipa ʻo e fāmilí.

“Akoʻi hoʻomou fānaú ke nau ʻofa [mo saiʻia] ʻi he ngaahi himí. Mou hiva ʻaki ia ʻi he ʻaho Sāpaté, efiafi fakafāmili ʻi ʻapí, lolotonga ʻo e ako folofolá, pea ʻi he taimi lotú foki. Hiva ʻaki he taimi ʻoku mou ngāue aí, pe ʻi hoʻomou vaʻingá, pea ʻi hoʻomou fefonongaʻakí. Hivaʻi e ngaahi himí ʻo fakamohemohe ʻaki hoʻomou fānau īkí, ke fakatupulaki ai ʻenau tuí mo ʻenau fakamoʻoní.”17

ʻOku Mahuʻingamālie Ange ʻa e Lotu Hūfakí ʻi Hono Fakafou ʻi he Ngaahi Himí

Ko ʻeni ha ngaahi lēsoni mahuʻinga kuó u ako pea feinga ke fakaʻaongaʻi fekauʻaki mo e ngaahi himí:

1. Feinga ke tauhi e taimi ʻo e ngaahi fakatahaʻangá, tangutu fakalongolongo pea fakafanongo ki he hiva talitalí, pea ʻe hoko mai ʻa e loto ʻapasiá mo e fakahaá.
2. Hū loto ʻapasia ki tuʻa mei he fakatahaʻangá, tuku e ngaahi hiva he tuku ʻa e fakatahá ke ne fakatolonga atu ʻa e laumālie ʻo e fakatahá.
3. Hivaʻi ʻa e ngaahi himí. ʻOku ou fakatokangaʻi ʻoku ʻi ai e niʻihi ʻoku nau maʻu ʻa e tohi himí ka ʻoku ʻikai pē hiva ia.
4. Fili ha ngaahi himi ʻoku feʻunga mo e fakatahá mo hono ngaahi pōpoakí.
5. Fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi himí ke fakafeʻiloaki ʻaki pe fakamamafaʻi ha ngaahi potu folofola mo e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻi he ngaahi lēsoní mo e ngaahi kalasí.
6. Fanongo tuʻo lahi ki he ngaahi himí ʻi ʻapi, ʻo fakaafeʻi ai ʻa e Laumālié ke nofo maʻu ho ʻapí.

ʻOku ou lotua te tau lava ʻo toʻo atu ʻa e ngaahi hiva taʻe feʻungá pea muimui ki he faleʻi ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí: “Siʻi ngaahi tokoua mo e tuofāfine, tau fakaʻaongaʻi muʻa ʻa e ngaahi himí ke fakaafeʻi mai ʻa e Laumālie ʻo e ʻEikí ki heʻetau ngaahi fakatahaʻangá, ki hotau ʻapí, pea ki heʻetau moʻui fakatāutahá. Tau ako maʻuloto muʻa pea fakakaukauloto ki ai, lau pea hivaʻi ia, pea maʻu ʻinasi ʻi honau ngaahi polokalama fakalaumālié. ʻOku mou meaʻi ko e hiva ʻa e kau māʻoniʻoní ko ha lotu ia ki heʻetau Tamai ʻi Hēvaní, pea ʻe tali ʻaki ia ʻa e tāpuaki ki [ho] ʻulú.’”18 ʻOku ou fakamoʻoni ki he ngaahi moʻoni ko ʻení, ʻi he huafa ʻo Sīsu Kalaisí, ʻēmeni.

Maʻuʻanga fakamatalá

1. Ngaahi Himí, ix.

2. Ngaahi Himí, fika 16.

3. Teachings of Gordon B. Hinckley (1997), 399.

4. Ngaahi Himí, vii.

5. ʻI he Conference Report, Oct. 1936, 111.

6. Ngaahi Himí, fika 193.

7. Ngaahi Himí, vii.

8. “Reverence Invites Revelation,” Ensign, Nov. 1991, 22.

9. Ngaahi Himí, fika 16.

10. Ngaahi Himí, fika 18.

11. Ngaahi Himí, fika 202.

12. Ngaahi Himí, fika 10.

13. Ngaahi Himí, fika 5.

14. ʻOku hangē ko e mahuʻinga ʻa e ngaahi himí ʻi he Sāpaté pea mo e lotu fakafāmilí, ʻoku pehē pē ʻa e mahuʻinga ʻo e ngaahi himí mo e ngaahi hiva faka-Kilisimasí ki he Kilisimasí (vakai, Ngaahi Himí, 110–126).

15. “ʻOku Fakaofo ʻa e ʻOfa ʻa Sīsū,” Ngaahi Himí, fika 102.

16. “Naʻe Lahi Fau ʻa e ʻOfa,” Ngaahi Himí, fika 105.

17. Ngaahi Himí, ix

18. Ngaahi Himí, ix.

 
© 2008 Intellectual Reserve, Inc. All rights reserved.   Rights and use information.  Privacy policy