ʻEletā Bruce D. Porter
ʻO e Kau Fitungofulú
Ko kinautolu ʻoku loto-mafesifesi mo laumālie fakatomalá, ʻoku nau loto fiemālie ke fai ha faʻahinga meʻa pē, pea mo e meʻa kotoa pē ʻe fakahā ange ʻe he ʻOtuá.
ʻOku ou ʻofa moʻoni ʻia ʻEletā Siosefa B. Uefilini! Naʻe hiki ʻe he punake ko Lutiati Kipilingí ʻa e ngaahi leá ni ʻi he 1897, ko ha naʻinaʻi ki he Puleʻanga Pilitāniá ʻo fekauʻaki mo e hīkisiá:
ʻI he ʻosi atu ʻa e vātaú mo e longoaʻá;
Pea foki ʻa e kau ʻeikitaú mo e haʻa tuʻí.
Kae kei tuʻuloa pē hoʻo feilaulau mei muʻá,
ʻO ha loto fakatōkilalo mo fakatomalá.
(“God of Our Fathers, Known of Old,” Hymns, no. 80).
ʻI he pehē ʻe Kipilingi ko e loto fakatomalá ko ha feilaulau ia “mei muʻá”, mahalo naʻá ne fakakaukau ki he ngaahi lea ʻa e Tuʻi ko Tēvitá ʻi he vahe 51 ʻo e tohi Sāmé: “Ko e ngaahi feilaulau ʻo e ʻOtuá ko e laumālie mafesi: ko e loto mafesi mo mafōfoa” (veesi 17). ʻOku hā mei he ngaahi lea ʻa Tēvitá, naʻe aʻu pē ki he kuonga ʻo e Fuakava Motuʻá ʻa e mahino ki he kakaí kuo pau ke foaki honau lotó ki he ʻOtuá, ʻo ʻikai feʻunga pē ʻa e feilaulau tutú.
Ko e ngaahi feilaulau ko ia naʻe fakahoko ʻi he kuonga ʻo Mōsesé, ko ha fakataipe kinautolu ʻo e feilaulau ʻa e Mīsaiá, ʻa ia ko Ia toko taha pē naʻe lava ke Ne fakahoko ʻa e fakalelei ʻi he vahaʻa ʻo e tangata angahalaʻiá mo e ʻOtuá. Hangē ko ia ne akonakiʻaki ʻe ʻAmulekí, “Vakai, ko hono ʻuhinga kotoa ʻeni ʻo e fonó, ʻoku tuhu hono kihiʻi konga siʻi kotoa pē ki he fuʻu feilaulau lahi mo fakaʻosi ko iá . . . ko e ʻAlo ʻo e ʻOtuá” (ʻAlamā 34:14).
Hili e Toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí, naʻá Ne fakahā ki he kakai ʻi he Maama Foʻoú:
“‘E fakangata hoʻomou ngaahi feilaulaú mo hoʻomou ngaahi feilaulau tutú, koeʻuhí ʻe ʻikai te u tali [kinautolu] . . .
“Pea te mou ʻoatu kiate au ʻa e feilaulau ko e loto-mafesifesi mo e laumālie fakatomala. Pea ko ia ia ʻe haʻu kiate au mo e loto-mafesifesí, te u papitaiso ia ʻaki ʻa e afi mo e Laumālie Māʻoniʻoní” (3 Nīfai 9:19–20).
Ko e hā ʻa e loto-mafesifesi mo e laumālie fakatomalá? Ko e hā ʻoku pehē ai ko e feilaulau ʻa kinautolú?
ʻOku ʻomi ʻe he moʻui ʻa Kalaisí ʻa e sīpinga haohaoa kiate kitautolu, ʻo hangē ko ia ʻoku hoko ʻi he meʻa kotoa pē: neongo naʻe ʻikai ha angahala ʻa Sīsū ʻo Nasaletí, ka naʻá Ne moʻuiʻaki ʻa e loto-mafesifesi mo ha laumālie fakatomala, pea ʻoku hā ʻeni ʻi Heʻene talangofua ki he finangalo ʻo e Tamaí. “Naʻe ʻikai te u ʻalu hifo mei he langí ke fai hoku loto ʻoʻokú, ka ko e finangalo ʻo ia naʻá ne fekauʻi aú” (Sione 6:38). Naʻá Ne folofola ki Heʻene kau ākongá, “Ako ʻiate au; he ʻoku ou angavaivai mo angamalū” (Mātiu 11:29). Pea ʻi he hokosia ʻa e taimi ke fakahoko ai ʻe Kalaisi ʻa e feilaulau lahi mo fakaʻosí ʻa ia ko e konga mahuʻinga ʻo e Fakaleleí, naʻe ʻikai te Ne holomui mei he ipu mahí, ka naʻá Ne talangofua kakato ki he finangalo ʻo ʻEne Tamaí.
Ko e talangofua haohaoa ʻa e Fakamoʻuí ki he Tamai Taʻengatá, ko e fakatātā haohaoa ia ʻo e loto-mafesifesí mo e laumālie fakatomalá. ʻOku akoʻi kiate kitautolu ʻe he sīpinga naʻe tā ʻe Kalaisí ko e loto-mafesifesí, ko ha ʻulungāanga faka-ʻOtua ia ʻoku taʻengata. ʻI he taimi ʻoku mafesifesi ai hotau lotó, ʻoku faingofua leva ke tuku kakato hake ia ki he Laumālie ʻo e ʻOtuá pea tau ʻiloʻi leva ʻetau fakafalala kiate Ia he meʻa kotoa ʻoku tau maʻu mo aʻusiá. Ko e feilaulau ʻoku fie maʻu hení ko ha feilaulauʻi ia ʻo e fielahí ʻi he founga kotoa pē. ʻE lava ke oʻi pea fakafuo ʻa e loto ʻoku mafesifesí ʻi he toʻukupu ʻo e ʻEikí ʻo hangē ko ha ʻumea ʻoku faingofua hono fakafuó ʻi he nima ʻo e tangata ngaohi ipu ʻoku potó.
Ko e loto mafesifesí mo e laumālie fakatomalá ʻoku fie maʻu ia ki he fakatomalá. Naʻe pehē ʻe Līhai:
“Ko ia, ʻoku fou mai ʻa e huhuʻí ʻo tuʻunga ʻi he Mīsaia Māʻoniʻoní . . .
“Vakai, ʻokú ne ʻoatu ia ke hoko ko ha feilaulau koeʻuhí ko e angahalá, ke fakakakato ʻa e ngaahi tuʻutuʻuni ʻo e fonó, maʻanautolu kotoa pē ʻoku maʻu ʻa e loto-mafesifesi mo e laumālie fakatomalá; pea ʻoku ʻikai lava ʻe ha tokotaha ʻo fakakakato ʻa e ngaahi tuʻutuʻuni ʻa e fonó” (2 Nīfai 2:6–7).
ʻI heʻetau faiangahalá pea maʻu ʻa e holi ke fakamolemoleʻi kitautolú, ʻoku ʻuhinga ʻa e loto mafesifesí mo e laumālie fakatomalá ki he “mamahi ʻoku tāu mo e ʻOtuá” ʻa ia “‘okú ne langaki ʻa e fakatomalá” (2 Kolinitō 7:10). ʻOku hoko ʻeni he taimi ʻoku vivili ai hotau lotó ke maʻa mei he angahalá pea mamahi ai hotau lotó ʻo tau fakaʻamu leva ke maʻu ha melino mo ʻetau Tamai Hēvaní. Ko kinautolu ʻoku loto-mafesifesi mo laumālie fakatomalá, ʻoku nau loto fiemālie ke fai ha faʻahinga meʻa pē mo e meʻa kotoa pē ʻe fakahā ange ʻe he ʻOtuá, ʻo ʻikai ha fakafepaki pe ha mamahi. ʻOku ʻikai ke tau kei fai e meʻa kotoa pē ʻi heʻetau founga ʻatautolú, ka ke fai ia ʻo fakatatau ki he founga ʻa e ʻOtuá. ʻI heʻetau fakavaivaiʻi pehē kitautolú, ʻe ʻaonga leva ʻa e Fakaleleí pea hoko ai mo e fakatomala moʻoní. ʻE ngāue ki he tokotaha ʻoku fakatomalá ʻa e mālohi fakamāʻoniʻoniʻi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, pea ʻe fakafonu ia ʻaki ʻa e nonga ʻo e konisēnisí pea mo e fiefia ʻi he fakalelei mo e ʻOtuá. ʻI hono fakatahaʻi ʻo e ngaahi ʻulungāanga faka-ʻOtuá ʻi ha founga fakaofó, ʻoku hanga ai ʻe he ʻOtua tatau pē ko ia naʻá Ne akoʻi mai ke tau moʻuiʻaki ʻa e loto mafesifesí, ʻo akoʻi kitautolu ke tau fiefia pea ke tau fiefia ʻo lahi.
ʻI heʻetau maʻu ha fakamolemole ʻo ʻetau ngaahi angahalá, ʻoku hoko leva ʻa e loto-mafesifesí ko ha maluʻi mei he ʻahiʻahí. Naʻe lotu ʻa Nīfai ʻo pehē, “‘Ofa ke tāpuni maʻu ai pē ʻa e ngaahi matapā ʻo helí ʻi hoku ʻaó, koeʻuhí he ʻoku mafesifesi hoku lotó pea ʻoku fakatomala ʻa hoku laumālié” (2 Nīfai 4:32). Naʻe akonaki ʻa e Tuʻi ko Penisimaní ki hono kakaí kapau te nau ʻaʻeva maʻu pē ʻi he loto-fakatōkilaló, te nau fiefia maʻu pē, “pea fonu ʻi he ʻofa ʻa e ʻOtuá, ʻo tauhi maʻu ai pē ha fakamolemole ʻo e . . . ngaahi angahalá” (Mōsaia 4:12). ʻI he taimi ʻoku fakaava ai hotau lotó ki he ʻEikí, ʻoku mole leva meiate kitautolu e holi ki he meʻa ʻo e māmaní.
ʻOku ʻi ai foki mo e ʻulungāanga ʻe taha ʻo ha loto ʻoku mafesifesi—ʻa ia ko ʻetau ongoʻi ʻa e loto houngaʻia moʻoni ʻi he mamahi ʻa Kalaisí koʻeuhí ko kitautolú. ʻI Ketisemani, naʻe “hāʻele hifo ki lalo [ʻa e Fakamoʻuí] ʻi he ngaahi meʻa kotoa pē” (T&F 88:6) ʻi Heʻene fua ʻa e mafatukituki ʻo e angahala ʻa e faʻahinga kotoa pē ʻo e tangatá. ʻI Kolokotá, naʻá Ne “lilingi hono laumālié ki he mate” (ʻĪsaia 53: 12), pea naʻe mafesifesi Hono lotó ʻi he fuʻu ʻofa ʻaufuatō maʻá e fānau ʻa e ʻOtuá. ʻI heʻetau manatu ki he Fakamoʻuí mo ʻEne mamahí, ʻe uhu foki mo hotau lotó ʻi he ongoʻi fakafetaʻi ki he Mīsaiá.
ʻI heʻetau feilaulauʻi kiate Ia e meʻa kotoa pē ʻoku tau maʻú mo ʻetau moʻuí, ʻe hanga ʻe he ʻEikí ʻo fakafonu hotau lotó ʻaki e melinó. Te Ne “nonoʻo ʻa e loto mafesí” (ʻĪsaia 61:1) pea faitāpuekina ʻetau moʻuí ʻaki ʻa e ʻofa ʻa e ʻOtuá, “‘a ia ʻoku melie hake ʻi he meʻa melie kotoa pē . . . pea maʻa ange ʻi he meʻa kotoa pē ʻoku maʻá (ʻAlamā 32:42). Ko ʻeku fakamoʻoní ʻeni ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.