Pīsope Richard C. Edgley
Tokoni ʻUluaki ʻi he Kau Pīsopeliki Pulé
ʻOku fokotuʻutuʻu ʻa e uōtí ke tokoniʻi ʻa e ngaahi fie maʻu ʻa kinautolu ʻoku fehangahangai mo e ngaahi ʻahiʻahi faingataʻa mo fakaloto mamahi tahá.
ʻIha taʻu ʻe ua kuo hilí, ne hanga ai ʻe ha tokotaha faʻu fakamatala fakakata ʻo ha nusipepa ʻo tohi ha fakamatala fakatupu fakakaukau. Te u lau fakahangatonu mei ai: “‘Oku ʻuhinga ʻete hoko ko ia ko ha Māmonga-maʻu-lotu ʻi ʻIutaá, ki heʻete vāofi mo e kāingalotu ʻo e uōtí pea ʻikai faʻa hoko ha meʻa taʻe ʻilo ʻe he kāingalotú kotoa ʻi ha miniti pē ʻe nima.”
Naʻá ne hoko atu ʻo pehē, “‘E lava pē ke hoko ʻa e nofo vāofi pehení ko ha founga ngali kaunoa . . . ʻOku toe hoko foki ia ko ha taha ʻo hotau mālohinga lelei tahá.”
Naʻá ne hoko atu ʻo pehē: “Ne u sio he ngāué ʻi he hoʻatā Tūsité ʻi he ongoongo televīsoné. Ne taʻeʻaonga ha veeni ʻi ha fakatuʻutāmaki. Naʻe leleakiʻi ai ha faʻē kei talavou mo haʻane ongo kiʻi tamaiki ki he loki fakatuʻutāmakí ʻi ha helikopeta mo ha meʻalele falemahaki. . . . Hili ha ngaahi houa mei ai ne u ʻilo ko e veeni ʻa ha ongo mātuʻa kei talavou ko ʻĒliki mo Siena Kuikilī, ʻokú na nofo he kauhala ʻe tahá ʻo hanga mai ki homau ʻapi ʻi Helamaní.
“Ne ʻikai ngata pē heʻeku sio ki he fāmili Kuikilií he lotú, . . . ka ne mau kai efiafi mo kinautolu ʻi ha fakafiefia ʻa e tukuiʻapí he pō ki muʻa he fakatuʻutāmakí. Naʻe vaʻinga fakataha homa makapuná mo hona ongo ʻofefine ko Pianikā mo Milanitaá . . .
“Naʻe lavea lahi ʻa e ʻulu ʻo e kiʻi taʻahine māhina hongofulu mā fā ko Milanitaá peá ne siʻi mālōlō ʻi he Falemahaki maʻá e Fānaú hili ha ʻaho ʻe tolu.
“Ko e konga ʻeni ne ʻaonga ai ʻa e fieʻiló. Neongo ne hoko e fepakí ʻi ha ngaahi maile mei honau ʻapí, ka naʻe ʻikai hano taimi kuo aʻu atu ha taha ʻo e uōtí ʻo tokoni ki he kumi moʻui he meʻalele maumaú. Ne ʻilo ʻeni ʻe he toenga ʻo e uōtí ki muʻa pea aʻu atu ʻa e kau polisí mo e tokoni fakafaitoʻó.
“Ne ō e kāingalotú ki he ngaahi falemahakí ʻe tolu, fetuʻutaki kia ʻĒliki he ngāué, mo fokotuʻutuʻu ha kau ngāue tokoni. Ne feinga lahi e kakai ne ʻikai ofi ke tokoní ke maʻu hanau faingamālie te nau ala tokoni ai.
Ne kosi e ʻapi ʻo e fāmili Kuikilií, fai mo e foó, fakafonu ʻenau ʻaisí, fafanga mo e kāingá pea fokotuʻu ha ʻakauni tokoni ʻi he pangikē ʻo e feituʻú ʻi ha houa pē ʻe 48. Ne mau mei kaukauʻi ʻenau kulií kapau naʻe ʻi ai haʻanau kulī.”
Ne fakaʻosi ʻaki ʻe he faʻu tohí e fakamatala mahuʻinga ko ʻení: “‘Oku ʻi ai hano lelei ʻo e fetauhiʻaki ʻa e kāingalotu homau uōtí. . . . Ko ia ʻoku hoko ki he tokosiʻí ʻoku ongoʻi ia ʻe he taha kotoa” (“Well-Being of Others Is Our Business,” Salt Lake Tribune, July 30, 2005, p.C1).
Ko e ʻofa mo e tokoni ne fai ʻe he kāingalotu ʻofa ko ʻeni ʻo e uōtí tuʻunga ʻi he fakatuʻutāmakí, ʻoku ʻikai toe kehe ia mei he meʻa ko ʻeni ne hokó. Naʻe fakamatala ʻa ʻAlamā ko e palōfita ʻo e Tohi ʻa Molomoná, ki he kau muimui ʻo Kalaisí ʻo pehē: “Ko e meʻa ʻi hoʻomou holi ke hū ki he loto-ʻā sipi ʻa e ʻOtuá, pea ui ʻa kimoutolu ko hono kakaí, pea ʻoku mou loto ke fefuaʻaki ʻa hoʻomou ngaahi kavengá, koeʻuhí ke nau maʻamaʻa; ʻio, pea ʻoku mou loto ke tangi fakataha mo kinautolu ʻoku tangí; ʻio pea fakafiemālieʻi ʻa kinautolu ʻoku ʻaonga ki ai ʻa e fakafiemālié,” pea hangē ko hono fakamatalaʻi ʻe ʻAlamaá, naʻa nau mateuteu ke papitaiso (vakai, Mōsaia 18:8–9). ʻOku fokotuʻu ʻe he potufolofolá ni ha fakavaʻe ki he tokoni mo e tokanga ʻi he founga angaʻofa tahá.
ʻOku fokotuʻutuʻu ʻa e uōtí ke tokoniʻi ʻa e ngaahi fie maʻu ʻa kinautolu ʻoku fehangahangai mo e ngaahi ʻahiʻahi faingataʻa mo fakaloto-mamahi tahá. ʻOku ʻi ai e pīsopé, ʻa ia ʻoku faʻa lau ko e “tamai” ʻa e ʻuōtí, ke ʻoatu ha faleʻi mo ha ngaahi maʻuʻanga tokoni. Ka ʻoku toe mateuteu pē foki mo e kau taki ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí mo e Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné, kau palesitenisī ʻo e Fineʻofá, kau faiako fakaʻapí, kau faiako ʻaʻahí mo e kāingalotú—ʻio ʻoku ʻi ai maʻu pē e kāingalotú ke tokoni. ʻOku nau ʻi aí ke ʻoatu ha fakafiemālie mo fakahaaʻi ha ʻofa ʻi he taimi ʻo e faingataʻá.
ʻOku ʻi ai pē mo ha ngaahi meʻa fakamamahi ʻoku hoko ʻi homau tukuiʻapí. ʻI ʻOkatopa 1998, ne mālōlō ai ʻa e tokotaha taʻu 19 ko Siaki Niutoní, ʻa ia ʻoku nofo ʻi he ʻapi hono tolu ki he fakahahaké, ko e tupu ʻi ha fepaki fakatuʻutāmaki ʻa ha meʻalele.
ʻI he teʻeki ke ʻosi mei ai ha taʻu ʻe ua, ʻi Siulai, kuo toe mālōlō mo e tokotaha taʻu 19 ko ʻĀnita Lisiaté, ʻa ia naʻe fehāngaaki hono ʻapí mo e fāmili Niutoní ʻi ha fepaki ʻa ha meʻalele.
ʻI ha hoʻatā Tokonaki ʻe taha ʻi Siulai 2006, ne mālōlō ʻa Tulāvisi Pesitieni ʻi ha fepaki ʻa ha meʻalele, ko ha taha taʻu 28 ʻosi ngāue fakafaifekau mo hono tuofefine taʻu 15 ko Tesaleí, naʻá na nofo ʻi he ʻapi hono ua ki he fakatokelau ʻo homau ʻapí.
Hili mei ai ha māhina ʻe taha, ʻi ʻAokosi 2006, ne mate kei talavou ʻa e tokotaha taʻu 32 ko ʻĒliki Koula ne mau kaungāʻapí. ʻOku ʻi ai mo ha niʻihi kehe ʻi he tukuiʻapí ne nau tofanga ʻi ha ngaahi meʻa fakamamahi ʻo nau kātekina ia, pea ko kinautolu pē mo e ʻOtuá ne ʻilo ki aí.
ʻI he mole ko ia ʻa e toko nima kei talavoú ni, ʻe pehē ʻe ha taha ʻoku lahi ʻeni ia ki ha tukuiʻapi siʻi pehē. Te u pehē ʻoku hā ngali lahi pē ʻa e fiká koeʻuhí ko ha uooti vāofi mo tokanga ʻoku ʻiloʻi ʻe hono kāingalotú e taimi ʻoku hoko ai ha fie maʻu vivilí. Ko ha uooti ʻoku ʻi ai ha kāingalotu ʻoku muimui ki he naʻinaʻi ʻa ʻAlamā mo e Fakamoʻuí—ko ha kāingalotu ʻoku tokanga mo ʻofa pea fefuaʻaki ʻenau kavengá, ko ha kāingalotu ʻoku fie tangi mo kinautolu ʻoku tangí, loto lelei ke fakafiemālieʻi ʻa kinautolu ʻoku fie maʻu fakafiemālié mo e vilitaki fakataha.
ʻI he ngaahi meʻá ni kotoa, ne mau fakatokangaʻi ai ʻa e lahi ʻo e ʻofá, tokoní pea mo e manavaʻofa ʻa ē ʻokú ne ueʻi fakalaumālie ʻa e taha kotoá. Ne aʻu mai e kau pīsopé, ngāue ʻa e kau faiako fakaʻapí mo e kau faiako ʻaʻahí pea fokotuʻutuʻu ʻe he kōlomu ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí mo e ʻĒloné mo e Fineʻofá ke tokangaʻi ʻa e ngaahi fie maʻu fakaetuʻasinó mo fakalaumālié. Naʻe fakafonu ʻa e ngaahi ʻaisí, fakamaʻa mo e ngaahi ʻapí, kosi e musié, ʻauhani mo e ʻuluʻakau īkí, vali mo e ʻaá, foaki mo ha ngaahi tāpuaki pea ʻi ai mo ha kakai ʻofa ke nau fakafiemālieʻi ʻa e mamahí. Naʻe tokoni ʻa e kāingalotú ʻi he meʻa kotoa.
ʻI he ngaahi meʻá ni kotoa, ne fakahaaʻi ʻe he ngaahi fāmili ne mole honau ʻofaʻangá ha tui ne tupulaki, tupulaki ʻi he ʻofa ki he Fakamoʻuí, fakahoungaʻi lahi ange ʻo e Fakaleleí pea mo ha loto fakamālōʻia moʻoni koeʻuhí ko ha faʻunga ʻokú ne tokoniʻi ʻa e ngaahi fie maʻu fakaeloto vivili tahá mo e fie maʻu fakalaumālie ʻa hono kau mēmipá. ʻOku fakamatala ʻa e ngaahi fāmilí ni ki he founga ne nau ʻilo ai e ʻEikí ʻo fakafou ʻi he taimi ʻo ʻenau faingataʻaʻiá. ʻOku nau fakamatala ki ha ngaahi meʻa fakafiefia lahi ne tupu mei heʻenau mamahí. ʻOku nau fakamoʻoniʻi ʻe lava ke maʻu ha tāpuaki mei he loto mamahí. ʻOku nau fakamālō ki he ʻEikí pea nau fakaongo atu ʻa e lea ʻa Siopé, “Naʻe foaki ʻe [he ʻEikí] pea kuo toʻo atu ʻe [he ʻEikí]; fakafetaʻi pē ki he huafa ʻo [e ʻEikí]” (Siope 1: 21).
ʻI heʻetau hoko ko e kāingalotu ʻoku fefuaʻaki ʻetau kavengá, ʻoku tau ako ai ha ngaahi meʻa mahuʻinga:
- 1. ʻOku feʻunga ʻānoa pē ʻa e fokotuʻutuʻu ʻa e ʻEikí ke ʻiloʻi mo tokangaʻi ʻa kinautolu ʻoku lahi taha ʻenau ngaahi fie maʻu fakaeloto mo fakalaumālié.
- 2. ʻE lava ke ʻomi kitautolu ʻe he meʻa fakamamahí ke tau ofi ange ki he ʻOtuá mo fakahoungaʻi lahi ange ʻa e lotú mo e Fakaleleí, ʻa ia ʻokú ne fālute ʻa e mamahí mo e faingataʻá ʻi hanau fakafōtunga pē.
- 3. Ko e kāingalotu ko ia ʻoku nau fehangahangai tonu mo ha ngaahi meʻa fakamamahí, ʻoku nau faʻa tupulaki ʻi he ʻofá, manavaʻofá mo e mahinó. ʻOku nau muʻomuʻa taha, fakamuimui taha mo hoko maʻu pē ko e kau tokoni lelei taha ʻi hono fai ha fakafiemālie mo fakahaaʻi ha manavaʻofa ki he niʻihi kehé.
- 4. ʻOku toe vāofi ange ha uooti mo ha fāmili ʻi he taimi ʻoku nau vilitaki fakataha aí—ko e meʻa ʻoku hoko ki he tokotahá ʻoku ongo ia ki he tokotaha kotoa.
- 5. Pea mahalo ko e mahuʻinga tahá, ʻa e lava ke tau maʻu kotoa ha loto ʻofa mo tokanga ange, he kuo tau takitaha foua ha faingataʻa mo ha meʻa ke tau ako mei ai. Te tau lava ʻo kātaki fakataha.
ʻOku ou fiefia ʻi heʻeku kau ki ha faʻahinga kautaha ʻofa mo tokanga pehē. ʻOku ʻikai ha taha te ne toe ʻiloʻi lelei ange ʻa e founga fefuaʻaki ʻo e ngaahi kavengá, tangi fakataha mo kinautolu ʻoku tangí pea mo fakafiemālieʻi ʻa kinautolu ʻoku fie maʻu ke fakafiemālieʻí. ʻOku ou loto ke ui ia ko e “kātaki fakatahá.” Ko e meʻa ʻoku hoko ki ha tokotahá, ʻoku ongoʻi ia ʻe he tokotaha kotoa. ʻOku tau kātaki fakataha.
ʻOku ou fakatauange ke tau tokoni kotoa ke fakamaʻamaʻa e kavenga ʻa e niʻihi kehé, ko ʻeku lotú ia, ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.