ʻOku mahuʻinga ke tau fafangaʻi ʻa kinautolu ʻoku tau akoʻi mo takí ʻaki ʻetau tokanga tāfataha ki he ngaahi tokāteliné, ngaahi tefitoʻi moʻoní mo e founga honau fakaʻaongaʻi ʻoku fakamamafaʻi mai ʻi he folofolá mo e ngaahi lea ʻa hotau kau palōfita ‘i he ngaahi ‘aho ní.
ʻI heʻeku kei talavoú ne u ngāue mo ʻeku tamaí mo hoku ngaahi tokouá ʻo tauhi ha fanga pulu mo ha fanga hoosi ʻi ha faama ʻi he feituʻu faka-tonga ʻo ʻIutaá mo e faka-tokelau ʻo ʻAlesoná. Naʻe talamai ʻe he tangataʻeikí, ko ʻemau fie puke pē ha taha ʻo ʻemau fanga hōsí ke heka ai pea mau ʻai ha falukunga keleni ki ha loto kane pea lulu taimi siʻi ia. Pea tatau ai pē pe naʻe ʻi he lotoʻaá e fanga hōsí pe naʻa nau ʻi he loto manafá, te nau lele mai ke kai e kelení. ʻE lava leva ke mau fakahū fakaoloolo hifo ha piti ʻi honau ʻulú lolotonga ʻenau kaí. Ne u ofo maʻu pē ʻi he ʻaonga ʻa e kiʻi founga faingofua ko iá.
Taimi ʻe niʻihi ne ʻosi e kelení pe ko e ʻikai pē ke mau fie ō ʻo ʻomi ia mei he feleokó pea mau faʻo ha kelekele ʻi he loto kané pea luluʻi, ko ʻemau feinga ke pehē ʻe he fanga hōsí ko e keleni. ʻI heʻenau ʻiloʻi ʻemau kākaá, ne nofo ha niʻihi ‘o e fanga hōsí kae lele e niʻihi ʻo faingataʻa ke puke kinautolu. Ne faʻa lau ʻaho pea nau toe falala mai. Ne vave ʻemau ʻiloʻi ko ʻemau fafangaʻaki ko ia ʻemau fanga hōsí a e kelení, ʻe faingofua ange ai hono mapuleʻi kinautolú pea nau maʻu ai mo e meʻakai lahi mo ivi lahi ange.
Neongo kuo ʻosi atu e ngaahi taʻu mei he taimi ne u ʻi he fāmá aí, ka naʻe tokoni e meʻa ne u fakamatala ki aí, ʻi heʻeku fakakaukau ki he ngaahi fehuʻi ko ʻení: Ko e hā ʻa e meʻa ʻe lava ʻe kitautolu kau faiako mo e kau taki ʻi he Siasí ʻo fai ke ʻoatu ke toe lahi ange ʻa e meʻakai fakatokāteline mo fakalaumālie kiate kinautolu ʻoku tau ngāue ki aí?
Naʻe akonaki ʻa ʻEletā Sefilī E. Hōlani ʻo pehē: “‘Oku tokolahi ha kakai ʻoku ʻikai ke nau ō mai pē ki he lotú ko ha kumi ki ha ngaahi foʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí pe ke fetaulaki mo honau ngaahi kameʻa fuoloá, neongo ʻoku nau mahuʻinga kotoa. Ka ʻoku nau fekumi ki ha ueʻi fakalaumālie. ʻOku nau fie maʻu ha nonga. ʻOku nau fie maʻu ke maluʻi ʻenau tuí mo fakafoʻou ʻenau ʻamanaki leleí. ʻI hono fakanounoú, ʻoku nau loto ke fafangaʻaki kinautolu ʻa e folofola lelei ʻa e ʻOtuá mo fakamālohia ʻe he ngaahi mālohi ʻo e langí. Ko kitautolu ko ē ʻoku ui ke lea mo faiako pea mo takí, ʻoku tau maʻu ha fatongia ke tokoni ke nau maʻu ʻa e meʻa ko iá, ʻi he lelei taha te tau lavá.”1
Kuo ʻikai ngata pē hono akoʻi mai ʻe he Fakamoʻuí mo ʻEne kau tamaioʻeikí ʻa hono mahuʻinga ke tokoniʻi e niʻihi kehé ʻaki hono “fafanga ʻa kinautolu ʻaki ʻa e folofola lelei ʻa e ʻOtuá” (Molonai 6:4); ka kuo nau fai mai foki ha fakahinohino fakalaumālie ki he founga ʻe lavaʻi lelei taha ai ʻa e akoʻí mo e tatakí. Ko e taha e vahe 50 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá ʻo e ngaahi fakamoʻoni fakafolofola ʻoku nau ʻomi ʻa e faleʻi mahuʻingá. Hili hono fakahā ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ngaahi meʻa naʻe tokanga ki ai e niʻihi ʻo e ngaahi kolo ʻo e Siasí ki muʻá, naʻe fakahinohino ʻe he Fakamoʻuí ha kau takimuʻa fekauʻaki mo e founga hono veteki e ngaahi palopalema ne nau fehangahangai mo iá. Naʻe kamata ʻEne ngaahi fakahinohinó ʻaki ha fehuʻi mahuʻinga: “Ko ia, ko au ko e ʻEikí ʻoku ou fai kiate kimoutolu ʻa e fehuʻí ni—naʻe fakanofo ʻa kimoutolu ki he hā?” (T&F 50:13). ʻOku hoko atu ʻi he veesi 14 e tali ʻa e ʻEikí: “Ke malangaʻaki ʻeku ongoongoleleí ʻi he Laumālié, ʻio ʻa e Fakafiemālié ʻa ia naʻe fekauʻi atu ke ʻakoʻi ʻa e moʻoní.”
ʻOku tatau pē e ngaahi tali ki he ngaahi palopalema ne fehangahangai mo e Kāingalotú ʻi he 1831 mo e ngaahi tali ki he ngaahi faingataʻa ʻoku tau fehangahangai mo ia he ʻaho ní—ʻoku fie maʻu ke tau akoʻi e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻaki ʻa e mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.
ʻOku ʻi he vahe 50 ha ngaahi kī mahuʻinga ki hono fafangaʻi ʻo kinautolu ʻoku tau akoʻí mo kinautolu ʻoku tau tatakí. ʻOku hā e kī ʻuluakí ʻi he naʻinaʻi ʻa e Fakamoʻuí ke “malangaʻaki ʻeku ongoongoleleí” (T&F 50:14, toki tānaki atu hono fakamamafaʻí). ʻOku akoʻi mahino ʻe he folofolá ko e ongoongolelei ʻoku fie maʻu ke tau malangaʻakí ʻoku ʻikai ko e “poto ʻo e māmaní” (Mōsaia 24:7), ka ko e “tokāteline ʻa Kalaisí” (2 Nīfai 31:21). Neongo ʻoku kakato ʻi he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e moʻoní kotoa, ka ʻoku ʻikai mahuʻinga tatau ʻa e ngaahi moʻoní kātoa.2 Naʻe akoʻi mahino ʻe he Fakamoʻuí ko e ʻuluaki mo e mahuʻinga taha ʻi Heʻene ongoongoleleí ʻa ʻEne feilaulau huhuʻí. Ko ʻEne ongoongoleleí ko ha fakaafe ia ke maʻu e ngaahi tāpuaki ʻo e Fakaleleí ʻo fakafou ʻi he tui kia Kalaisí, fakatomala, papitaiso, maʻu e Laumālie Māʻoniʻoní pea kātaki ʻi he faivelenga ki he ngataʻangá.3
Hangē pē ko ʻeku ako ʻo ʻilo ʻi heʻeku kei talavoú naʻe ifo ange ki heʻemau fanga hōsí ʻa e kelení ʻi ha kane fonu kelekele, ne u ʻilo foki naʻe ivi lahi ange ʻa e kelení ʻi he musie mōmoá pea ivi lahi ange ʻa e musie mōmoá he kauʻi uité pea ʻe lava pē ke fafanga ʻaki ha hoosi kae ʻikai maʻu ai hano ivi. ʻI heʻetau hoko ko e kau faiako mo e takí, ʻoku mahuʻinga ke tau fafangaʻi ʻa kinautolu ʻoku tau akoʻi mo takí ʻaki ʻetau tokanga tāfataha ki he ngaahi tefitoʻi tokāteliné, ngaahi tefitoʻi moʻoní mo e founga honau fakaʻaongaʻi ʻoku fakamamafaʻi mai ʻi he folofolá mo e ngaahi lea ʻa hotau kau palōfita ‘i he ngaahi ‘aho ní, kae ʻoua naʻa fakamoleki e taimi ʻoku mahuʻingá ʻi he ngaahi tefito mo e maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai ke fuʻu mahuʻingá.
ʻI heʻeku hoko ko e faiakó kuó u ʻiloʻi e mahuʻinga ange ke tuku taha e tokangá ki hono aleaʻi ʻi he kalasí ʻa e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻi hano aleaʻi ʻo ha ngaahi tefito hangē ko e feituʻu fakasiokālafi totonu ʻoku tuʻu ai ʻa e kolo motuʻa ko Seilahemala he ʻaho ní. ʻI heʻeku hoko ko e takí kuó u ʻiloʻi ʻoku mahuʻingamālie ange ʻa e ngaahi fakataha fakatakimuʻá ʻo kapau ko e meʻa mahuʻinga taha ke fakamuʻomuʻá ʻa e ngāue fakataha ʻa kinautolu ʻi he fakatahaʻangá ke langaki ʻa e tui kia Kalaisí mo fakamālohia e ngaahi fāmilí, kae ʻikai ko hano fakataimi-tēpileʻi pē ha ngaahi meʻa kuo nau loto-taha ke fai.
ʻOku ʻomai ha fakatokanga ʻa e ʻEikí ʻi he vahe 50 ʻo pehē kapau ʻoku tau faiako “‘i ha founga kehe” mei he founga kuo fakahinohino ʻe he ʻEikí, “‘oku ʻikai mei he ʻOtuá ia” (T&F 50:18). Kuo akonekina ʻe he ʻEikí ʻa kitautolu ʻoku ngāue ʻi he Siasí ke tau faiako “‘o ʻikai leaʻaki ha meʻa ka ko e meʻa kuo tohi ʻe he kau palōfitá mo e kau ʻaposetoló, pea mo ia ʻe akoʻi kiate kinautolu ʻe he Fakafiemālié ʻi he lotu ʻo e tuí” (T&F 52:9). ʻOku ʻuhinga nai ʻeni ʻoku fie maʻu ʻi heʻetau muimui ko ia ki he naʻinaʻi ʻa e Fakamoʻuí ke “malangaʻaki ʻeku ongoongoleleí” ke fakangatangata pē ʻa e kalasi kotoa pē ʻoku tau akoʻí pe fakatahaʻanga ʻoku tau tatakí ki hono akoʻi ʻo e tuí mo e fakatomalá?
Ko e tali ʻeni ʻa Palesiteni Henelī B. ʻAealingi ki ha fehuʻi tatau pē: “‘Ikai. Ka kuo pau ke holi maʻu pē ʻa e faiakó mo e kau akó ke ʻomi e Laumālie ʻo e ʻEikí ki he loto ʻo e kau mēmipá ke nau tui mo loto fakapapau ai ke fakatomala pea hoko ʻo maʻa.”4
Ko e kī hono ua ke ne fakapapauʻi ʻoku “fafanga ʻa kinautolu [ʻoku tau akoʻí] ʻaki ʻa e folofola lelei ʻa e ʻOtuá” (Molonai 6:4) ʻoku hā pē mo ia ʻi he fakahinohino ʻa e Fakamoʻuí “ke malangaʻaki ʻeku ongoongoleleí ʻi he Laumālié, ʻio ʻa e Fakafiemālié ʻa ia naʻe fekauʻi atu ke akoʻi ʻa e moʻoní” (T&F 50:14; toki tānaki atu hono fakamamafaʻí). ʻOku ʻikai ngata ʻi hono fakahinohino kitautolu ʻe he ngaahi folofola ʻa e Fakamoʻuí ke tau muimui ʻi he tataki ʻa e Laumālié ʻi heʻetau teuteú mo ʻetau faiakó: ʻokú Ne toe akoʻi mai foki ko e Laumālié ʻa e faiako lelei taha ʻi ha faʻahinga tūkunga pē.
Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Siosefa Filitingi Sāmita ʻo pehē: “‘Oku maʻu ʻe he Laumālie ʻo e ʻOtuá ʻi Heʻene folofola ki he laumālie ʻo e tangatá ʻa e mālohi ke fakahoko ʻa e moʻoní ʻo ʻaonga mo mahino ange ia ʻi hano fakahoko ʻi ha fetuʻutaki fakatāutaha neongo ka fai ia ʻe ha kau talafekau fakalangi.”5
ʻI he ngaahi māhina kuo ʻosí ne u kau atu ki ha fakataha ako ne lea ai ha kau Taki Māʻolunga. Hili haʻane lave ki he ngaahi fakahinohino lelei ne fakahokó, ne fai ʻe ʻEletā Tēvita A.Petinā ʻa e fehuí ni: “Ko e hā e meʻa kuo tau ako ka ne ʻikai ke leaʻakí?” Naʻá ne fakamatala leva ʻo pehē, makehe mei he ngaahi akonaki mahuʻinga kuo maʻu meiate kinautolu ne ʻosi leá pe te nau leá, ka ʻoku totonu pē ke tau fakafanongo fakalelei pea hiki ʻa e ngaahi ueʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻa ia ʻoku ʻikai leaʻaki ka ʻoku foaki ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní.
ʻOku ʻomi ʻe he lea ko ʻeni mei hotau palōfita ʻofeiná, Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī mo ha toe akonaki fekauʻaki mo e faiakoʻaki ʻa e Laumālié: “Kuo pau ke tau . . . feingaʻi ʻetau kau faiakó ke nau leaʻaki ʻa e meʻa ʻoku ʻi honau lotó kae ʻikai mei heʻenau ngaahi tohí, ke fakahāʻaki ʻenau ʻofa ki he ʻEikí mo e ngāue mahuʻingá ni pea te ne ueʻi ʻa e loto ʻo kinautolu ʻoku nau akoʻí.”6
ʻOku ʻomi foki ʻe he ngaahi folofola ʻa e ʻEikí ʻi he vahe 50 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá ha tuʻunga fakalaumālie ʻe lava ke tau takitaha fakafuofuaʻi mei ai ʻa e lelei ʻo ʻetau faiakó, takí mo ʻetau akó. ʻOku tau lau ʻi he veesi 22 ʻoku pehē ai: “Ko ia, ʻoku malangá pea mo ia ʻokú ne maʻú, ʻoku femahinoʻaki ʻa kinaua, pea ʻoku fakamāmaʻi ʻa kinaua fakatouʻosi peá na fiefia fakataha.”
ʻE hoku ngaahi tokoua mo e tuofāfine, ʻoku ou lotua ʻaki ʻa e kotoa ʻo hoku lotó ke tau tokanga ke fafangaʻi ʻa kinautolu ʻoku akoʻi mo tatakí ʻi hano fakamālohia kinautolu ʻaki ʻa e mā pea mo e vai ʻo e moʻuí ʻa ia ʻoku ʻi he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo toe fakafoki maí, ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.
Maʻuʻanga Fakamatalá
1. “Ko ha Faiako mei he ʻOtuá,” Tūhulu, Siulai 1998, 28.
2. Vakai, Palesiteni Ezra Taft Benson, “A New Witness for Christ,” Ensign, Nov. 1984, 6.
3. Vakai, T&F 33:11–12; 39:6; 76:40–42; 3 Nīfai 27:13–22.
4. “Ko ha Kōlomu ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí,” Liahona, Nōvema 2006, 43–45.
5. Doctrines of Salvation, comp. Bruce R. McConkie, 3 vols. (1954–56), 1:47–48.
6. Teachings of Gordon B. Hinckley (1997), 619–20.