ʻEletā Dieter F. Uchtdorf
ʻO e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá
Ko ha tui fakalotu ʻeni ʻo e fiefia, ʻo e ʻamanaki lelei, mālohi mo e fakamoʻui.
ʻOku ou kei fiefia pē ʻi he laumālie fakaʻofoʻofa ne tau ongoʻi he pongipongí ni ʻi heʻetau hivaʻi fakataha ʻa e:
ʻE kāinga ke tau loto fiemālie,
ʻI heʻetau nofo ha siʻi kau paea.
Tau fiefia ʻi heʻetau ngāue
Te tau hao he haʻu ʻa e Mīsaia.
(“‘E Kāinga Tau Loto-fiemālie,” Ngaahi Himi, fika 3).
ʻOku fehangahangai ʻaupito e fakalea ko ʻeni ʻa Misa Uiliami W. Felipisí mo e faʻa hehema ʻa māmani ke nofo pē ʻi he ngaahi ongoongo ʻoku koví. Ko e moʻoni, ʻoku tau moʻui ʻi ha kuonga ne tomuʻa tala pē ʻe he folofolá, ko ha kuonga ʻo e “ngaahi tau, mo e ngaahi ongoongo ʻo e tau, mo e ngaahi mofuike ʻi he ngaahi feituʻu kehekehe” (Molomona 8:30), ʻa ia ko ha taimi “ ʻe moveuveu [ai] ʻa e māmaní kotoa pē, pea ʻe vaivai ʻa e loto ʻo e tangatá” (T&F 45:26).
Ka ʻoku uesia fēfē kitautolu heni kāingalotu ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní? ʻOku tau nofo tailiili nai, manavahē mo loto hohaʻa? Pe ʻikai ʻoku ʻi ai haʻatau ʻuhinga ke fiefia lolotonga hotau ngaahi faingataʻaʻiá?
ʻOku kehekehe pē ngaahi meʻa ʻoku tau aʻusia ʻi he moʻuí. ʻOku fakafiefia ʻa e niʻihi, fakamamahi mo taʻepau ha niʻihi.
ʻOku ou manatu ki heʻeku kei siʻí naʻe ʻikai ke fuʻu lelei e meʻa ne hoko ki homau fāmilí. Ko e faʻahitaʻu momoko ia ʻo e 1944, ko e taha ʻo e ngaahi taʻu momoko taha lolotonga e Tau Lahi ʻa Māmani Hono II. Naʻe fakaofi mai e taú ki homau koló, ko ia naʻe pau ai ke ʻave kimautolu fānau ʻe toko faá ʻe heʻemau faʻeé ke mau fakataha mo e kau kumi hūfanga ʻe lau miliona ne nau hola ʻo kumi ha feituʻu ke nau hao ki aí, kae tuku kotoa ʻemau ngaʻotoʻotá. Naʻe kei ʻi he sōtia pē ʻemau tamaí, ka ne na ʻosi femahinoʻaki pē mo e fineʻeikí, ka faifaiangé kuó na mavahevahe lolotonga e taú, te na feinga ke na toe fakataha ʻi he kolo ne nofo ai ʻeku ongo kuí. Ne na ongoʻi ko e feituʻu pē ʻeni naʻe ʻi ai e ʻamanaki te mau hao mo malu taha aí.
Ne laulau ʻaho pea mau toki aʻu ki heʻeku ongo kuí lolotonga ia ʻa e tau faná mo e fakatō pomú ʻi he poʻulí mo e ʻahó. Ko ha ngaahi ʻaho fakapōpōʻuli mo fakataʻelata ia ʻi heʻeku manatú.
Ne hao mai ʻemau tamaí, ka naʻe fakalotosiʻi ʻaupito e vakai atu ki homau kahaʻú. Ne mau moʻui ʻi Siamane ʻi he ngaahi haʻahaʻa ʻo e taú ʻo mau ongoʻi hangē ‘oku ‘ikai ha ʻamanakí pea taʻeʻiloa homau kahaʻú.
Ne ʻilo homau fāmilí ki he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní mo e pōpoaki fai-fakamoʻui ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo toe fakafoki maí, lolotonga ʻa e ʻikai ha toe ʻamanaki leleí. Ne hoko e faikehekehe lahi ki heʻemau moʻuí tupu mei he pōpoakí ni; naʻá ne hiki hake kimautolu mei heʻemau mamahi fakaʻahó. Ne kei faingataʻa mo kovi ʻa e tuʻunga ʻo e moʻuí, ka naʻe ʻomi ʻe he ongoongoleleí ha maama, ʻamanaki mo ha fiefia. Ne fakamāfanaʻi homau lotó mo fakamaama homau ʻatamaí ʻe he ngaahi moʻoni mahinongofua mo faingofua ʻo e ongoongoleleí. Ne tokoni ia ke kehe pea māʻolunga ange ʻemau vakai ki heʻemau moʻuí pea mo e māmani ʻokú ne takatakaiʻi kimautolú.
Ngaahi tokoua mo e tuofāfine, ʻikai ko ha ngaahi ʻuhinga maʻongoʻonga ia ke tau fiefia ai ʻi he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo toe fakafoki maí pea mo ʻetau kau ki Hono Siasí?
Ko e fē pē ha feituʻu ʻi māmani ʻoku mou ʻi ai pea tatau ai pē pe ko e hā e tūkunga moʻui ʻoku mou ʻi aí, ʻoku ou fakamoʻoni kiate kimoutolu ʻoku maʻu ʻe he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e mālohi fakalangi, ke hiki hake kimoutolu mei he ngaahi kavenga mafasia pe vaivai ʻoku mou fuesiá. ʻOku ʻafioʻi ʻe he ʻEikí e ngaahi tūkunga ʻoku mou ʻi aí mo homou ngaahi faingataʻaʻiá. Naʻá Ne folofola kia Paula pea kiate kitautolu hono kotoa pē, “Ko ʻeku tokoní ʻe lahi maʻau.” Pea hangē ko Paulá, ʻe lava ke tau tali ʻo pehē: “He kuo fakakakato ʻeku mālohí ʻi hoʻo vaivaí. Ko ia te u fiefia lahi mo pōlepole ai muʻa ʻi heʻeku ngaahi vaivaí, koeʻuhí ke nofoʻia au ʻe he mālohi ʻo Kalaisí” (2 Kolinitō 12:9).
ʻI heʻetau hoko ko e kāingalotu ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí, te tau ala maʻu e ngaahi tāpuaki ne talaʻofaʻaki ʻi he ngaahi fuakava mo e ngaahi ouau ne tau maʻu ʻi heʻetau tali ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.
Ko e Hā ʻa e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí?
Ko e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ko ha ongoongo lelei, ngaahi tala fakafiefia pea toe mahulu ange ai. Ko e pōpoaki ia ʻo e fakamoʻui kuo toutou leaʻaki ʻe Sīsū Kalaisi mo ʻEne kau ʻaposetolo mo e kau palōfitá. ʻOku ou tui pau ʻoku kakato ʻi he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e moʻoni mo e maama kotoa ʻoku mei he ʻOtuá.
Kuo folofola ʻa e ʻOtua ko ʻetau Tamai Hēvani ʻofá, ko ʻEne ngāué mo Hono nāunaú “ke fakahoko ʻa e moʻui taʻe-faʻa-mate mo e moʻui taʻengata ʻa e tangatá” (Mōsese 1:39). Ko e ongoongolelei ʻeni ʻa e ʻOtua ko e Tamaí; ko ha konga mahuʻinga ia ʻo e Palani ‘a e ‘Otuá pe palani ʻo e fakamoʻuí pe palani ʻo e huhuʻí. ʻOku ui ia ko e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí he ko e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻoku lava ai ke fakahoko ʻa e huhuʻí mo e fakamoʻuí. ʻOku huhuʻi ʻa e kakai tangata, fefine mo e fānau kotoa pē mei he mate fakatuʻasinó tuʻunga ʻi he Fakalelei ʻa Kalaisí, pea ʻe huhuʻi ʻa kinautolu kotoa pē mei heʻenau ngaahi angahalá ʻo kapau te nau tali mo talangofua ki he ongoongoleleí (vakai, T&F 20:17–25; 76:40–42, 50–53; Mōsese 6:62).
Ko e ongoongolelei ʻo Kalaisí, ʻa e ongoongolelei moʻoni pē ʻe tahá, pea “‘e ʻikai tuku mai mo ha toe hingoa kehe pe hala pe founga ʻa ia ʻe lava ʻo hoko ai ʻa e fakamoʻuí ki he fānau ʻa e tangatá, kae fou pea ngata pē ʻi he huafa ʻo Kalaisí” (Mōsaia 3:17; vakai foki, Ngāue 4:12).
ʻOku ʻi he ngaahi tohi folofola māʻoniʻoní kotoa ʻa e ngaahi tefitoʻi pōpoaki mahuʻinga ʻo e ongoongoleleí, ka ʻoku mahino taha pē hono ʻomi ʻi he Tohi ʻa Molomoná mo e ngaahi fakahā ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá. ʻOku fakahā tonu heni ʻe Sīsū ʻa ʻEne tokāteliné mo ʻEne ongoongoleleí, ʻa ia kuo pau ke talangofua ki ai ʻa e fānau ʻa e ʻOtuá ke nau “maʻu ʻa e moʻui taʻengatá” (T&F 14:7; vakai foki, 3 Nīfai 11:31–39; 27:13–21; T&F 33:11–12).
ʻOku mahino mo faingofua ʻa e ongoongoleleí. ʻOkú ne tali ʻa e ngaahi fehuʻi faingataʻa taha ʻi he moʻuí, lolotonga ko iá ʻe kei mahino pē ki ha kiʻi tamasiʻi siʻi peá ne moʻuiʻaki ia. Hangē ko e lea ʻa Nīfaí: “He ʻoku fiefia ʻa hoku laumālié ʻi he meʻa mahinongofuá; he ʻoku anga pehē ʻa e ngāue ʻa e ʻEiki ko e ʻOtuá ʻi he fānau ʻa e tangatá. He ʻoku foaki ʻe he ʻEiki ko e ʻOtuá ʻa e maama ki he ʻatamaí; he ʻokú ne folofola ki he tangatá ʻi heʻene leá, koeʻuhí ke mahino kiate kinautolu” (2 Nīfai 31:3).
Ne muimui e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻi he founga mahino mo faingofua tatau pē ʻi heʻene fakamatalaʻi mahino ki māmani “‘a e ngaahi ʻuluaki tefitoʻi moʻoni mo e ngaahi ouau ʻo e Ongoongoleleí” (Ngaahi Tefito ʻo e Tui 1:4), ʻa ia kuo pau ke tau tali ka tau maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki taʻengata ʻo e ongoongoleleí:
ʻUluakí, tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí—tui ki he Huhuʻí, ko e ʻAlo ʻo e ʻOtuá, “mo e tui taʻe-fakaʻaloʻalongaua kiate ia, ʻo falala kakato ki he ngaahi lelei ʻaʻana ʻa ia ʻokú ne māfimafi ke fakamoʻuí” pea hili ko iá ke “[vilitaki] atu ki muʻa ʻi he tui mālohi kia Kalaisi, . . . [pea] keinanga ʻi he folofola ʻa Kalaisí” (2 Nīfai 31:19–20).
Uá, ko e fakatomalá, ʻa ia ʻoku kau ai ʻa e liliu ʻo e lotó, ʻohake “‘a e feilaulau ko e loto-mafesifesi mo e laumālie fakatomala”; pea siʻaki ʻa e angahalá kae hoko ʻo angavaivai mo loto fakatōkilalo “‘o hangē ko ha tamasiʻi siʻí” (3 Nīfai 9:20, 22).
Tolú, papitaiso ʻi he fakauku ke fakamolemoleʻi ai ʻa e ngaahi angahalá mo ha fuakava ke tauhi e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá mo toʻo kiate kitautolu ʻa e huafa ʻo Kalaisí.
Faá, hilifakinima ke maʻu ʻa e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻa ia ʻoku toe ʻiloa pē ko e papitaiso ʻaki ʻa e afí, ʻa ia ʻokú ne fakamāʻoniʻoniʻi kitautolu mo ngaohi kitautolu ke hoko ko ha “kakai foʻou,” kuo fanauʻi ʻi he ʻOtuá (Mōsaia 27:26; vakai foki,1 Pita 1:23).
ʻOku haʻu fakataha ʻa e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻa ia kuo foaki kiate kitautolu ʻe heʻetau Tamai Hēvaní pea fakamaʻu ʻe ha taha ʻokú ne maʻu ʻa e mafaí, ʻa e talaʻofa ko ʻeni ʻo e ʻaloʻofá: “Kapau te mou hū ʻi he halá, pea maʻu ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, te ne fakahā kiate kimoutolu ʻa e meʻa kotoa pē ʻoku totonu ke mou faí” (2 Nīfai 32:5). ʻE lava ke maʻu hangatonu ʻe he kāingalotu kotoa pē ʻo e Siasí ʻa e “ngaahi folofola ʻa Kalaisí” (2 Nīfai 32:3), ʻi he takaua maʻu pē ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻi ha taimi pe feituʻu pē. ʻOku tokoni ʻa e fakahinohino fakalangi fakatāutaha ko ʻení ke tau kei lototoʻa ai pē ʻi hono fakamoʻoniʻi ʻo Sīsū Kalaisí ʻo aʻu ki he ngataʻanga ʻo ʻetau moʻuí. Toki meʻa fakaʻofoʻofa moʻoni ia!
ʻIkai ʻoku ʻi ai haʻatau ʻuhinga ke fiefia?
ʻOku ʻUhinga ki he Hā ʻa e Kātaki ki he Ngataʻangá?
ʻOku akoʻi kitautolu ʻe he folofolá ko e taimi pē kuo tau maʻu ai ʻa e ouau ʻo e papitaisó mo e hilifakinimá, ko ʻetau ngāué leva ke “kātaki ki he ngataʻangá” (2 Nīfai 31:20).
ʻI heʻeku kei siʻí, ko e ʻuhinga kiate au ʻa e “kātaki ki he ngataʻangá” ko e feinga mālohi ange ke u ʻāʻā ʻo aʻu ki he ʻosi ʻa e ngaahi fakatahaʻanga ʻa e Siasí. ʻI he aʻu ki hoku taʻu hongofulu tupú, naʻe kiʻi fakalakalaka siʻi pē ʻa e mahino ne u maʻu ki he kupuʻi folofola ko ʻení. Ne u fakaʻuhingaʻi ia ʻe au ʻi heʻeku fakaʻofaʻia mo e fakakaukau fakatamasiʻí ki he feinga siʻotau kāingalotu toulekeleká ke kei faivelenga mo vilitaki atu ki he ngataʻanga ʻo ʻenau moʻuí neongo e ngaahi faingataʻá.
Ko e kātaki ki he ngataʻangá, pe ko e tauhi faivelenga ki he ngaahi fono mo e ngaahi ouau ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻi he kotoa ʻo ʻetau moʻuí, ko ha tefitoʻi meʻa mahuʻinga ia ʻoku fie maʻu ki he fakamoʻui ʻi he puleʻanga ʻo e ʻOtuá. ʻOku hanga ʻe he tui ko ʻení ʻo fakafaikehekeheʻi ʻa e Kāingalotu ʻo e Siasí mei he ngaahi siasi faka-Kalisitiane lahi ʻoku nau akoʻi ʻo pehē ʻoku maʻu ʻa e fakamoʻuí ʻe kinautolu kotoa pē ʻe tui mo fakahā ko e Kalaisí ʻa Sīsū. Kuo fakahā mahino mai ʻe he ʻEikí, “Kapau te ke tauhi ʻeku ngaahi fekaú ʻo kātaki ki he ngataʻangá, te ke maʻu ʻa e moʻui taʻengatá, ʻa ia ko e meʻaʻofa ʻoku mahuʻinga taha ʻi he ngaahi meʻaʻofa kotoa pē ʻa e ʻOtuá” (T&F 14:7).
Ko ia, ʻoku ʻikai ko e kātaki ki he ngataʻangá ʻa e kātaki pe “vilitaki atu” pē ʻi he ngaahi faingataʻa ʻo e moʻuí. Ko ʻetau tui fakalotú ko e tui fakalotu ia ʻo e ngāue mo hono tokoniʻi e fānau ʻa e ʻOtuá ke nau fou atu ʻi he hala hangatonu mo fāsiʻí ke fakatupulaki kakato ʻa ia ʻoku nau malava ke fakahoko lolotonga ʻa e moʻui ko ʻení pea ʻi ai ha ʻaho te nau foki atu ai kiate Ia. ʻI heʻetau vakai ki ai mei he tafaʻaki ko ʻení ko e kātaki ki he ngataʻangá, ʻoku iku ia ki he hākeakiʻí pea ʻoku nāunauʻia, kae ʻikai fakatupu manavasiʻi mo fakaloto-mamahi. Ko ha tui fakalotu ʻeni ʻo e fiefia, ʻo e ʻamanaki lelei, ivi, mo e fakamoʻui. “Naʻe hinga ʻa ʻĀtamá koeʻuhí ke ʻi ai ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá; pea ʻoku ʻi ai ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá koeʻuhi ke nau maʻu ʻa e fiefiá” (2 Nīfai 2:25).
Ko e kātaki ki he ngataʻangá ko ha ngāue ia ʻoku fai he miniti, houa, ʻaho kotoa pē ʻo ʻetau moʻuí, mei he hopo hake ʻa e laʻaá ki heʻene tō. ʻOku aʻusia ia ʻi he mapuleʻi fakatāutaha kitautolu ʻo muimui ʻi he ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá.
Ko e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí ko ha founga ia ʻo e moʻuí. ʻOku ʻikai ke toki fai pē he ʻaho Sāpaté. Kapau ʻoku tau ʻamanaki ke maʻu kotoa hono ngaahi tāpuaki kuo talaʻofaʻakí, ʻoku ʻikai ko ha meʻa ia ʻoku tau toki fai pē koeʻuhí ʻoku tau ʻulungāangaʻaki pe ko hatau tukufakaholo. “‘Oua naʻa kākaaʻi ʻa kimoutolu; ʻoku ʻikai faʻa kākaaʻi ʻa e ʻOtuá: he ko ia ʻoku tūtuuʻi ʻe he tangatá, ko ia te ne utú foki” (Kalētia 6:7).
ʻOku ʻuhinga ʻa e kātaki ki he ngataʻangá ki he “fakakukafi maʻu ai pē ʻi he fai leleí” (Loma 2:7), feinga ke tauhi e ngaahi fekaú (vakai, 2 Nīfai 31:10) mo hono fakahoko ʻa e ngāue ʻo e māʻoniʻoní (vakai, T&F 59:23). ʻOku fie maʻu ki ai ʻa e feilaulaú mo e ngāue mālohí. Ke kātaki ki he ngataʻangá, ʻe fie maʻu ke tau falala ki heʻetau Tamai Hēvaní mo fai ʻa e ngaahi fili ʻoku totonú, kau ai ʻa e totongi ʻetau vahehongofulú mo e ngaahi foakí, tauhi ʻetau ngaahi fuakava ʻi he temipalé pea loto fiemālie mo faivelenga ke tauhi ki he ʻEikí mo fetauhiʻaki ʻiate kitautolu ʻi hotau ngaahi uiuiʻí mo e ngaahi fatongia faka-Siasí. ʻOku ʻuhinga ia ki he ʻulungāanga leleí, taʻesiokitá mo e loto fakatōkilaló; ʻoku ʻuhinga ki he angatonu mo e faitotonu ki he ʻEikí mo hotau kāingá. ʻOku ʻuhinga ia ki heʻetau ngaohi hotau ngaahi ʻapí ke hoko ko ha feituʻu mālohi mo ha maluʻanga mei he ngaahi kovi ʻo e māmaní; ʻoku ʻuhinga ia ki he ʻofa mo e fakaʻapaʻapa ki hotau ngaahi malí mo e fānaú.
ʻI heʻetau fai hotau lelei tahá ke kātaki ki he ngataʻangá, ʻe fakaleleiʻi ʻetau moʻuí ʻo toe fakaʻofoʻofa ange. Te tau ako ke “failelei kiate kinautolu ʻoku fehiʻa kiate [kitautolú], pea hūfia ʻa kinautolu ʻoku faikovi kiate [kitautolú]” (Mātiu 5:44). ʻOku moʻoni mo matuʻaki mahuʻinga ʻa e ngaahi tāpuaki ʻoku tau maʻu mei he kātaki ki he ngataʻangá ʻi he moʻuí ni pea ʻoku ʻikai lava ke tau faʻa fakakaukau ki ai ʻi he moʻui ka haʻú.
Ko e Finangalo ʻo Sīsū Kalaisí ke Ke Ikuna
Siʻoku ngaahi tokoua mo e tuofāfine, ʻe ʻi ai e ngaahi ʻaho mo e pō te mou ongoʻi lōmekina ai, ʻo mafasia homou lotó mo taʻefiemālie. Manatuʻi muʻa he taimi ko iá ko Sīsū Kalaisi, ʻa e Huhuʻí mo e ʻUlu ki he Siasí ni. Ko ʻEne ongoongoleleí ia. Ko Hono finangaló ke mou ikuna. Naʻá Ne foaki ʻEne moʻuí koeʻuhí ko e meʻá ni. Ko e ʻAlo Ia ʻo e ʻOtua moʻuí. Kuó Ne talaʻofa mai:
“Haʻu kiate au ʻa kimoutolu kotoa pē ʻoku feinga mo mafasiá, pea te u foaki ʻa e fiemālié ki homou laumālie” (Mātiu 11:28).
“Koeʻuhí ʻe mole ʻa e ngaahi moʻungá pea hiki mo e ngaahi tafungofungá, ka ko ʻeku ʻofá he ʻikai mahuʻi meiate koe” (3 Nīfai 22:10). “Te u ʻaloʻofa kiate koe, ʻoku folofola ʻe he ʻEiki ko ho Huhuʻí” (3 Nīfai 22:8).
ʻE hoku ngaahi kaumeʻa, ʻoku fakamoʻui ʻe he Fakamoʻuí ʻa e loto mamahí mo faitoʻo ho ngaahi kafó (vakai, Saame 147:3). Ko e hā pē homou faingataʻaʻiá, ko e fē pē feituʻu ʻoku mou nofo ai ʻi he māmaní, ʻe faitāpuekina kimoutolu ʻi hoʻomou mēmipa mo faivelenga ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní pea mo e mālohi fakalangi ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ke mou kātaki fiefia ai ki he ngataʻangá.
Ko ʻeku fakamoʻoní ia ʻaki ʻa e kotoa ʻo hoku lotó mo e ʻatamaí, ʻi he huafa toputapu ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.