Skip to Content Skip to Navigation

Muimui ki he Tokāteline mo e Ongoongolelei ʻo Kalaisí

ʻEletā M. Russell Ballard
ʻO e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá


ʻEletā M. Russell Ballard,  “Muimui ki he Tokāteline mo e Ongoongolelei ʻo Kalaisí,”  Nov 2010

Ko e Faeasaiti ʻa e CES maʻá e Kakai Lalahi Kei Talavoú • 7 Nōvema 2010 • ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí

ʻOku mou fotu fakaʻofoʻofa, pea ko e kau talavou mo e kau finemui fisifisimuʻa taha ʻi he māmaní. ʻOku mou maʻu e ongoongolelei kuo toe fakafoki mai ʻo Sīsū Kalaisí ke tataki hoʻomou laka ‘i he tuí ʻi he māmani ko ʻeni ʻoku fakautuutu ai ʻa e koví. ʻOku fakafiefia kiate au mo Sisitā Ballard ke ma ʻi heni mo kimoutolu he efiafí ni ʻi he Senitā Meliotí pea pehē kiate kimoutolu ʻoku fakataha mai he ngaahi fale kehe ʻi he māmaní. ʻI he fakaeonopooni ko ia ʻa e tekinolosiá, ʻoku ou tui ʻoku ʻi ai hamou niʻihi ʻoku fanongo mai he ʻinitanetí pe ngaahi founga fakaʻilekitulōnika kehé. Ka neongo pe ko e fē feituʻu ʻokú ke ʻi ai he pōní, ʻoku ou houngaʻia ke lea atu pea ʻoku ou lotua ke fai tāpuekina kitautolu ʻe he ʻEikí ke lava ʻo tokoni ʻa e meʻa ʻt eu lea ʻakí kiate kimoutolu he taimí ni.

ʻOku ou fakamālō ki he Kuaea mei he ʻInisititiuti Fakalotu ʻa Lōkaní ʻi he hiva fakaʻofoʻofá pea ʻoku ou fakamālō makehe kia Palesiteni Tomu Māliní ko e taha ʻo e kau palesiteni fakasiteiki ʻi hení  pea ko e taha ʻo e kau faifekau lelei ne ngāue mo Sisitā Pālati mo au ʻi he Misiona Kānata Tolonitoó he ngaahi taʻu lahi kuo hilí.

“ ʻOiauē, ʻa e Palani Olopoto ʻa e Tokotaha Angakoví”

ʻOku ou toe fie muimuiʻi he pooni ʻa ʻeku lea ne fai he konifelenisi lahi ne toki ʻosí. Ko kimoutolu ko ia ne fanongo aí—pea ʻofa pē ʻoku ʻi ai ha niʻihi ʻiate kimoutolu, ʻe lava ke mou maʻu ia—ne mou maʻu ha faleʻi mei he kau Taki Māʻolungá mo e kau ʻōfisa lahi ʻo e Siasí. Mahalo te mou manatu ki heʻeku leá ne u fakafehoanaki ai e mounu loi ne fakaʻaongaʻi ʻe he kau toutaí, ki he ngaahi tauhele fakaemāmani ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe Sētane ke maʻu mo tohoakiʻi ʻaki kitautolu ki hono māmani mohu mamahí.

Naʻá ku maʻu ha tohi hili ha ngaahi ʻaho siʻi pē mei he konifelenisí, mei ha talavou lelei. Ko Saitoni Sinaita hono hingoá. ʻOkú ne taʻu 11. Naʻá ne fakafanongo kiate au peá ne ʻomi ha kiʻi fakatātā ʻoku ʻasi atu he monitoá, pea mo haʻane kiʻi tohi: “ ʻOku hanga ʻe he kau taumātaʻu ʻoku nau fusi mai ʻa e iká ʻaki ʻa e mounu loí ʻo fakataipe mai e founga ʻoku fusi ai kitautolu ʻe Sētane ʻaki ʻene maʻunimā kitautolú (ʻmounu loí’). Ko e taimi ʻoku lī ai ʻe he tangata toutaí ʻa e iká ki he matātahí pea feinga e iká ke hopo ʻo toe foki ki he ‘vaí,’ ʻoku ou tui fakataipe ʻe he hopo ko iá ʻa e founga ʻoku tau fefaʻuhi ai ke toe foki ʻo hao ki he vaí ʻo e ongoongoleleí, ka ʻoku tau fie maʻu e tokoni ʻa e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ke tau hao ai mei he pōpula ko ʻení.”1

Mālō Saitoni, hoʻo fakamahinoʻi mai ʻeku lea he konifelenisí.

Te u toe lau atu mei he lea ko iá: “Hangē pē ko e ʻilo ʻe he tangata toutaí ʻoku fakatauveleʻi e iká ʻaki ʻenau fiekaiá ʻoku pehē pē ʻa e ʻilo ʻe Lusifā hotau “uʻá”, [hotau] vaivaiʻangá mo [hotau ngaahi ʻahiʻahí, peá ne] fakatauveleʻi ʻaki kitautolu e ngaahi meʻa loi ʻe lava ke fusi ai kitautolu mei he [ngaahi] vai ʻo e moʻuí ki hono ivi tākiekina taʻeʻaloʻofá. Pea ʻikai hangē ko e tangata toutaí ʻa ia ʻokú ne maʻu peá ne tukuange ʻa e iká taʻe te ne fakalaveaʻi ia he ʻikai tukuange mola ʻe Lusifā ha taha ko ʻene taumuʻá ke tau moʻui mamahi ʻo hangē pē ko iá.”2

Tauhi ke Faingofua ʻa e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí

ʻOku ou lotua ʻe tāpuakiʻi au ʻe he ʻEikí ʻi heʻeku akoʻi atu ha tefitoʻi moʻoni mahuʻinga kiate kimoutolu. Ko e tefitoʻi moʻoní ko e “tauhi ke faingofua ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.” Naʻe hohaʻa ʻa Paula ki he meʻa tatau ʻi hono kuongá ʻi heʻene pehē, “Ka ʻoku ou manavahē telia naʻa hangē ko hono oloa ʻe he ngata [tēvolo] ʻi heʻene kākāʻi ʻa ʻIví ʻe pehē ʻa e fakahala homou lotó mei he anga totonu ʻa ia ʻoku ʻia Kalaisi” (2 Kolinitō 11:3).

ʻI he Tohi ʻa Molomoná, naʻe fakamatalaʻi ai ʻe he palōfita ko Nīfaí ʻa e tokāteline mo e ongoongolelei ʻo Kalaisí ʻi he ngaahi kupuʻi lea faingofua ko ʻení. Te u lau atu e fakalea mei he 2 Nīfai vahe 31.

  • • “He ʻoku fiefia ʻa hoku Laumālié ʻi he meʻa mahinongofuá” (veesi 3).

  • • “Te tau lava koā ke muimui ʻia Sīsū ʻo kapau ʻoku ʻikai te tau loto ke tauhi ʻa e ngaahi fekau ʻa e Tamaí?” (veesi 10).

  • • “Pea naʻe folofola ʻe he Tamaí: Mou fakatomala, mou fakatomala, pea papitaiso ʻi he huafa ʻo hoku ʻAlo ʻOfaʻangá” (veesi 11).

  • • “Ko ia, kuo papitaiso ʻi hoku hingoá, ʻe foaki kiate ia ʻe he Tamaí ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní” (veesi 12).

  • • “Pea naʻá ku fanongo ki ha leʻo mei he Tamaí, naʻe folofola: ʻIo, ʻoku moʻoni mo totonu ʻa e ngaahi folofola ʻa hoku ʻofaʻangá. Ko ia ia ʻoku kātaki ki he ngataʻangá, ʻe fakamoʻui ia” (veesi 15).

  • • “He kuo ʻikai te mou aʻusia ki he potu ko iá kā ne taʻeʻoua ʻa e folofola ʻa Kalaisí mo tui taʻe-fakaʻaloʻalongaua kiate ia” (veesi 19).

  • • “Pea ko ʻeni vakai ʻe hoku kāinga ʻofeina, ko e halá ʻeni: pea ʻoku ʻikai ha hala pe ha hingoa kuo tuku mai ʻi he lalo langí ʻa ia ʻe lava ʻo fakamoʻui ai ʻa e tangatá ʻi he puleʻanga ʻo e ʻOtuá” (veesi 21).

  • •  “Pea ko ʻeni, vakai, ko e tokāteline ʻeni ʻa Kalaisí” (veesi 21).

Naʻe fakaʻuhingaʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá e ngaahi tefitoʻi moʻoni mo e ngaahi ouau ʻo e ongoongoleleí ʻi he tefitoʻi tui hono faá: “Ko e ʻuluakí, Tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí; uá, Fakatomala; tolú, Papitaiso ʻi he fakauku ke fakamolemoleʻi ʻa e ngaahi angahalá; faá, Hilifaki ʻo e nima ke maʻu ʻa e meʻa-foaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.”

ʻOku ou fie tuku ʻeku tokangá ʻi he tokāteline mo e ongoongolelei ʻo Kalaisí he pōoni. Siʻi kakai lalahi kei talavou, ʻoku lahi ha ngaahi meʻa ʻoku hoko he māmaní he ʻahó ni ʻoku fepaki mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí. Kuo pau ke mou ʻiloʻi e tokāteline ʻo Kalaisí pea moʻui ʻaki mo taukaveʻi ia ʻi hoʻo moʻuí kotoa.

Foaki ki he ʻEikí ʻa e Taimi Tatau

ʻI he ngaahi taʻu kuo hilí ne haʻu ha taha ʻo ʻeku kau faifekaú kiate au. Naʻá ne pehē, “Palesiteni, ʻoku fakaʻau ke mole ʻeku fakamoʻoni. ʻOku ʻi ai haʻaku ngaahi fehuʻi ʻoku ʻikai fie tali ʻe ha taha. Ne talamai ʻe heʻeku pīsopé mo e palesiteni fakasiteikí ke ʻoua te u tokanga ki ai pea ʻikai haʻana tali.”

Ne u talaange ke ne tohi ʻene ngaahi fehuʻí pea fokotuʻu ange ke foki mai ʻi ha ʻaho ʻe 10 pea te u tali kotoa kinautolu.

ʻI heʻene mavahe mei ʻōfisí, ne ueʻi au ke u fehuʻi ange, “ ʻEletā, naʻá ke lau fakamuimui ʻa e folofolá ʻanefē?”

Naʻá ne pehē ne fuoloa.

Naʻá ku pehē ange, “Kuó ke ʻomi ha ngāue ke u fai; ʻe sai ke u ʻoatu mo ha ngāue kiate koe. Te ke lau folofola ʻi ha houa ʻe taha he ʻaho kotoa kae ʻoua kuó ke foki mai ke ʻoatu hoʻo talí.”

Naʻá ne loto lelei ke fai ʻeni.

ʻI heʻene foki maí, ne u ʻosi mateuteu. Naʻá ne pehē mai, “ Palesiteni, ʻoku ʻikai te u fie maʻu ʻa e ngaahi  talí. ʻOku ou ʻilo ʻoku moʻoni e Tohi ʻa Molomoná. ʻOku ou ʻilo ko Siosefa Sāmitá ko ha palōfita. Kuó u fiemālie au.”

Naʻá ku tali ange, “ Kuo pau pē ke ʻoatu e ngaahi talí. Ne u ngāue lahi ki ai! Ko e ngaahi meʻa ne mau fehangahangai mo iá ʻoku fekauʻaki mo e fakafepaki ki he Siasí.

Naʻá ku fehuʻi ange hili ʻema talanoá, “ ʻEletā, ko e hā e meʻa kuó ke ako mei he meʻá ni?”

Naʻá ne fai mai ha tali mahuʻinga: “Kuó u ako ke foaki ki he ʻEikí ʻa e taimi tatau!”

Ta toe vakaiʻi fakataha ʻa e ngaahi tefitoʻi tokāteliné mo e ongoongolelei ʻo Kalaisí.

Tefitoʻi Moʻoni Fakatokāteliné 1: Tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí

Ko e ʻuluaki tefitoʻi moʻoni fakatokāteliné ko e tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí. “ ʻOku kau ʻi he tui kia Kalaisí ʻa e maʻu ʻo ha tui taʻetoeveiveiua ko Ia ʻa e ʻAlo ʻOfaʻanga pē Taha ʻo e ʻOtuá pea ko e Fakamoʻui mo e Huhuʻi ʻo e māmaní. [ʻOku akoʻi mai ʻe heʻetau tokāteliné] te tau lava ʻo toe foki ʻo nofo mo ʻetau Tamai Hēvaní ʻaki e fakafalala pē ki he ʻaloʻofa mo e manavaʻofa ʻa Hono ʻAló. Ko e taimi ko ia ʻoku tau tui ai kia Kalaisí, ʻoku tau tali mo fakaʻaongaʻi ʻEne Fakaleleí mo ʻEne ngaahi akonakí. ʻOku tau falala kiate Ia mo ia ʻokú Ne folofola ʻakí. ʻOku tau ʻiloʻi ʻokú Ne maʻu e mālohi ke tauhi ʻEne ngaahi talaʻofá. ʻOku tāpuakiʻi ʻe he Tamai Hēvaní ʻa kinautolu ʻoku tui ke talangofua ki Hono ʻAló. …

“ ʻOku tau tui kia Kalaisi pea ʻoku tau tui ʻokú Ne finangalo ke tau tauhi ʻEne ngaahi fekaú. ʻOku tau fakahaaʻi ʻetau tuí ʻi heʻetau talangofua kiate Iá. …

“… ʻE lava ke fakamoʻui kitautolu ʻe Sīsū Kalaisi, fakatuʻasino mo fakalaumālie, ʻo fakafou ʻi heʻetau tui kiate Iá.”3

Siʻoku ngaahi kaungāmeʻa kei talavou, kiʻi tukutaha angé ha miniti mo hoʻo tokangá ki hoʻo tui fakatāutahá ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí ʻi heʻeku fai atu ha ngaahi fehuʻí:

  • 1. ʻOkú ke fiefia nai he huʻunga hoʻo moʻuí mo e loloto hoʻo tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí?

  • 2. ʻOkú ke ʻofa ki he ʻOtuá ʻaki e kotoa ho lotó, laumālié, iví mo e ʻatamaí ʻo hangē ko e ako ne fai ʻe he ʻEikí ki he loeá ʻi he Luke 10? (vakai, veesi 27).

  • 3. ʻOkú ke fai nai e fanga kiʻi meʻa faingofua ʻi hoʻo moʻuí?

    • a. ʻOkú ke fai hoʻo ngaahi lotú ʻi he pongipongi mo e efiafi kotoa pē?

    • e. ʻOkú ke lau e folofola māʻoniʻoní he ʻaho kotoa pē?

    • f. ʻOkú ke fakaʻaongaʻi e ngaahi lea ʻoku leleí?

    • h. ʻOkú ke moʻui faitotonú?

    • e ʻOkú ke moʻui ʻaki e Lea ʻo e Potó?

  • 4. ʻOkú ke angaʻofa mo fakaʻatuʻi nai e ngaahi fie maʻu ko ia ʻa e kakai ʻoku mou feohí?

  • 5. ʻOkú ke muimui nai ki he faleʻi ne fakamamafaʻi mai ʻe he Kau Takí ʻi he konifelenisi ne toki ʻosí ke fakamamaʻo ʻaupito mei ha faʻahinga fōtunga pē ʻo e ponokālafí?

    He ʻikai lava ke ʻi ai ha ponokālafi ʻi heʻetau moʻuí ʻo kapau ʻoku tau tui moʻoni ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisi. ʻOku ou lea ʻaki hoku iví kotoa: kapau ko ha palopalema ʻeni ʻi hoʻo moʻuí,  “Tuku noaʻi ia!”

  • 6. ʻOkú ke moʻui taau ke maʻu ha lekomeni temipale?

  • 7. ʻOkú ke kau longomoʻui atu ki hoʻo ngaahi fakataha ʻo e Sāpaté, tautautefito ki he houalotu sākalamēnití—ʻo kai moʻui taau e sākalamēnití mo fakafoʻou hoʻo ngaahi fuakava mo e ʻEikí?

  • 8. ʻOku kei tauhi nai ʻe kimoutolu kuo foki mei he ngāue fakafaifekaú ʻa e anga fakaʻeiʻeiki ʻo ha tamaioʻeiki ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, ʻi ho teungá pea ʻi hoʻo ʻulungāanga fakatāutahá?

  • 9. ʻOkú ke teuteu mo feinga mālohi ke maʻu hao hoa ki he taʻengatá?

    ʻE lava ke u fakamoleki e pooni kotoa ʻi he fehuʻí ni, ka ʻoku ou tui ʻoku mahino kiate kimoutolu he taimí ni ʻoku ʻikai ke mau poupouʻi ʻa e “ ʻeva noaʻia peé.” Kapau ʻoku teʻeki ke ke ʻilo ia, ʻiloʻi leva ia he pooni. ʻOku mou faʻa pehē ke “faifaimāmālie hifo”. ʻOku mau fokotuʻu atu ke mou teiti he founga totonú—ʻoku faingofua pē: ʻoku kole ha tamasiʻi ki ha taʻahine ke na teiti, pea mo ʻeva fiefia fakataha. ʻOkú ke kumi moʻoni nai ha hoa ʻoku ʻofa ʻi he ʻEikí mo fakaʻapaʻapaʻi Hono huafa toputapú?

  • 10. Pea ko kimoutolu ko ia kuo ʻosi malí, ʻoku mou kei teiti nai ʻi ha pō tukupau, ʻi he hokohoko atu hoʻomou langaki mo fakamālohia homou vaá?

ʻOku ʻi ai foki mo ha ngaahi meʻa kehe ʻe lava ke u tānaki atu ki he lisí. Ka ʻo kapau ʻokú ke feinga fakamātoato ke fai ho lelei tahá ke muimui kia Kalaisi, tā te ke lava pē ʻo tali ʻio ki he ngaahi fehuʻí ni mo ha niʻihi hangē ko kinautolú!

ʻI hoʻo fakakaukau he pooni ki hoʻo tui fakatāutaha ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, ʻoku ʻi ai nai ha toe meʻa ʻi hoʻo moʻuí ʻokú ke ʻiloʻi ʻoku ʻikai hangē ko hoʻo fie maʻú? Kapau ʻoku ʻi ai ha faʻahinga meʻa ʻokú ke ʻiloʻi ʻi ho lotó ʻoku ʻikai ke taau mo ha taha ʻoku tui moʻoni ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, tuku muʻa ke u talaatu e founga ke fakaleleiʻi ʻakí.

Tefitoʻi Moʻoni Fakatokāteline 2: Fakatomala

Ko e fakatomalá ʻa e tefitoʻi moʻoni fakatokāteline hono ua ʻo e ʻongoongoleleí. “ ʻOku hanga ʻe heʻetau tui kia Kalaisí mo ʻetau ʻofa kiate Iá ʻo tataki kitautolu ke tau fakatomala mo liliu ʻetau ngaahi fakakaukaú, meʻa ʻoku tau tui ki aí pea mo hotau ʻulungāanga ʻoku ʻikai fenāpasi mo Hono finangaló. … ʻI he taimi ʻoku tau fakatomala aí, ʻoku tau ongoʻi ha mamahi faka-ʻOtua pea taʻofi ʻo ʻikai ke tau toe fai ha meʻa ʻoku hala pea [fakalahi ʻetau feinga ke fai] e ngaahi meʻa ʻoku totonú. …

“ ʻOku ʻomi ʻe he fakatomala moʻoní ha ngaahi ola kehekehe: ʻOku tau ongoʻi ai e fakamolemole ʻa e ʻOtuá mo ʻEne melinó ʻi heʻetau moʻuí. ʻOku tafia atu ʻetau ongoʻi halaia mo loto mamahí.”4

ʻE kāinga, mou houngaʻia moʻoni ʻoku hoko e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ko ha haoʻanga mei heʻetau ngaahi fehālākí ʻo fakafou ʻi he fakatomala fakamātoató. Ka ʻikai malava ʻe ha taha ʻo fakahoko lelei e fakatomalá, ʻoku faʻa hoko leva e fanga kiʻi tōʻonga moʻuí ke ne maʻunimā kita. Te tau lava kotoa ʻo hao mei he tauhele ʻo e tōʻonga fakapōpulá ʻo ka taú ka fakaʻehiʻehi mei hono maʻu e meʻa fakapopulá pe tōʻonga moʻui fakapōpulá. ʻE hoku ngaahi kaungāmeʻa kei talavou, mou ʻiloʻi fakapapau muʻa ʻoku fakataumuʻa mai ʻa Sētane mo ʻene faʻahí kiate kitautolu kotoa. Te ne fakaʻaongaʻi e tauhele pe founga kākā kotoa pē ke ta tō mo tafia atu ai mei heʻeta ngaahi tukupā mo e tauhi mateaki ki he ʻEikí.

Tefitoʻi Moʻoni Fakatokāteline 3: Papitaisó

Ko e tefitoʻi moʻoni fakatokāteline hono tolu ʻo e ongoongoleleí ko e papitaisó. Kuo fakahoko e tefitoʻi moʻoni ko ʻení ʻe ha tokolahi ʻo kimoutolu ʻoku fanongo mai. Ko e papitaiso ʻi he fakauku ke fakamolemole ʻo e angahalá---ko e ʻuluaki fuakava ia ʻoku tau fai mo e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí mo ʻetau Tamai Hēvaní. Ko e papitaisó ko ha ouau, pe ko ha “ouau toputapu ʻoku fakahaaʻi ai kuo tau fai ha fuakava mo e ʻOtuá” pea “kuo finangalo maʻu pē ʻa e ʻOtuá ke fai ʻe Heʻene fānaú ha ngaahi fuakava.” Ko e fuakavá ko ha aleapau molumalu ia ʻi he vahaʻa ʻo e ʻOtuá mo e tangatá. Kuo talaʻofa mai e ʻOtuá ke Ne tāpuakiʻi kitautolu pea tau palōmesi ne talangofua kiate Ia. … ʻOku hanga ʻe hono tauhi e ngaahi fuakavá ʻo ʻomai ha ngaahi tāpuaki ʻi he moʻuí ni mo e hakeakiʻí ʻi he maama kahaʻú.”5

Manatuʻi naʻe tā ʻe Kalaisi ʻa e sīpingá maʻatautolu ʻaki ʻEne papitaiso. Pea ʻoku tau monūʻia ke kai e sākalamēnití he uike takitaha ke “tokoni ke tau moʻui taau ai ke maʻu maʻu pē Hono Laumālié. Ko ha fakamanatu fakauike mai ia ʻo ʻetau ngaahi fuakavá” 6pea ʻoku tokoni ia ke langaki hake ai ʻetau tuí mo e falala ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí.

Tefitoʻi Moʻoni Fakatokāteline 4: Ko e Meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní

Ko e tefitoʻi moʻoni fakatokāteline hono faá ko e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. “Naʻe akonaki mai ʻa Sīsū kuo pau ke tau papitaiso ʻi he vaí mo e Laumālié. Ko e papitaiso ʻi he Laumālié kuo pau ke hoko atu ia ʻi he papitaiso ʻi he vaí, he ka ʻikai ʻe taʻe kakato. Ko ʻetau toki papitaiso pē mo maʻu e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, ko ʻetau toki lava ia ke maʻu ha fakamolemole ʻo ʻetau angahalá pea fanauʻi foʻou fakalaumālie kakató. …

“… ʻOku fakamoʻoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻo kau kia Kalaisi mo ne tokoni ke tau ʻiloʻi e moʻoní. ʻOkú ne ʻomi ha ivi fakalaumālie mo tokoni ke tau fai e meʻa ʻoku totonú. ʻOkú ne [ʻomi e melinó mo] fakafiemālieʻi kitautolu lolotonga e ʻahiʻahí mo e mamahí. ʻOkú ne fakatokanga mai telia ʻa e fakatuʻutāmaki fakalaumālie pe fakatuʻasinó. … ʻOku lava ke tau ongoʻi e ʻofa ʻa e ʻOtuá mo ʻEne tataki kitautolu kotoa ʻo fakafou he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. Ko e meʻafoakí ni ko ha talamuʻaki ia ʻe kāinga ki he fiefia taʻengatá pea mo e talaʻofa ʻo e moʻui taʻengatá.”7

Tefitoʻi Moʻoni Fakatokāteline 5: Kātaki ki he Ngataʻangá

Ko e fakaʻosí, ko e tefitoʻi moʻoni fakatokāteline hono nimá: kuo pau ke tau kātaki ki he ngataʻangá. “Ko ʻetau hū pē ʻi he hala hangatonu mo lausiʻí ʻi heʻetau tui kia Sīsū Kalaisí, fakatomala pea fou he ouau ʻo e papitaisó ʻo [maʻu e Laumālie Māʻoniʻoní], kuo pau leva ke tau feinga tūkuingata ke nofo maʻu he hala ko iá.”8

ʻI he ngaahi taʻu kuo hilí, ne tuʻu ʻemau pēteliake fakasiteiki faivelenga ʻokú ne taʻu hivangofulu tupú ʻi ha houalotu fakamoʻoni ʻo fai ha lea he ʻikai pē toe ngalo ʻiate au. Te u manatuʻi maʻu ia. Naʻá ne pehē,  “ ʻOku ou lotu he pō kotoa ke u mate ʻi he ʻEikí pea ulo atu ʻeku fakamoʻoní.”

Ne u pehē ange ki ai, “Pēteliake, ʻi he kakai kotoa kuó u ʻiloʻí, ʻoku ʻikai ha meʻa ke ke tokanga koe ki he meʻa ko ia!”

Naʻá ne puke atu au he kola hoku koté ʻoma vāofi peheni pē, naʻá ne sio hangatonu mai peá ne pehē: “Tamasiʻi”—neongo ne u ʻosi mali pea ʻi ai haʻaku fānau ʻe toko ua! “Tamasiʻi, ʻoku ʻikai ha taha ia ʻe pau ʻo aʻu ki he ngataʻangá.”

ʻOfa pē ke tau faivelenga ki he ngataʻangá.

Ko ia, ko e tokāteline ʻo e tui kia Kalaisí, fakatomalá, fakahoko mo fakafoʻou e ngaahi fuakavá pea tataki kitautolu ʻe he Laumālié, ko ha tōʻonga moʻui. ʻOku fakafōtunga mo puleʻi ʻetau ngaahi tōʻonga moʻui fakaʻahó ʻe he ngaahi tefitoʻi moʻoni fakatokāteline ko ʻení.

Ko e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ko ha Fehokotakiʻanga ia ʻo e Maama Fakalaumālié mo e Moʻui Taʻengatá

ʻOku ou ʻiloʻi ʻoku pehē loto pē hamou niʻihi kau ʻosi ngāue fakafaifekaú, ʻoku lea mai ʻa ʻEletā Pālati mei he tokāteline ʻi he tohi ne ueʻi fakalaumālie ko e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí. ʻOfa pē ʻokú ke fakatokangaʻi e ngaahi kupuʻi lea ko ʻení peá ke fakatōkakano honau ʻuhingá ki hoʻo moʻuí. Ko kimoutolu kau talavou mo e kau finemui kuo teʻeki ai ngāue fakafaifekaú, tuku muʻa ke u fokotuʻu atu ʻe lelei ke ʻi ai haʻo tohi Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí. Ako ʻa e vahe tolú, ʻa e lēsoni: “Ko e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.” ʻOku tala mahino ʻaupito mo fakaikiiki ange ʻi he meʻa kuó u fakamatala he pōní, ʻa e ngaahi sitepu ʻoku fie maʻu ke tau fakaʻehiʻehi ai mei haʻatau fihia ʻi he ngaahi tauhele ʻa Sētané ʻo tau tafia ai mei he hala ʻoku fakatau ki he moʻui taʻengatá.

Meʻa faingofua moʻoni ko e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí! ʻOku mahuʻinga fau ke tau nofo maʻu ʻi he hala pē taha kuo tofa mai ʻe he ʻOtuá, ʻa ia ko e hala ke tau foki ai ki Hono ʻafioʻanga taʻengatá. Ko e ongoongoleleí ʻa e palani ʻo e fiefiá; ʻoku faingofua mo fakaʻofoʻofa.

Tuku muʻa ke u vakai pe te u lava ʻo fakatātaaʻi atu e founga ʻoku fakafehokotaki ai kitautolu ʻe he ongoongoleleí ki he maama fakalaumālié (fakafofongaʻi ia ʻaki hono hiki hake hoku nima hemá) pea ko e moʻui taʻengatá fakafofongaʻi ia ʻaki hono hiki hake hoku nima mataʻú). Ko hona fehokotakiʻangá ko e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. Kuo tau omi mei he maama fakalaumālié ki he matelié ke tau feinga ke ʻiloʻi mo moʻui ʻaki e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí. Kuo tau ʻi māmani, pea ʻoku tau feinga ke foki, ki he ʻao ʻo e ʻOtuá. ʻOku fie maʻu ki heni ʻa e mahinó mo e talangofuá. Ko ʻetau taumuʻá ʻi heʻetau feinga ke moʻui ʻaki ʻa e ongoongoleleí, ke tau malava kotoa ʻo maʻu e ngaahi tāpuaki kuo teuteu ʻe heʻetau Tamaí maʻa ʻEne fānau faivelenga mo tāú.

Naʻe folofola ʻa Sīsū:

“Ko ʻeni ʻa e fekaú: Fakatomala, ʻa kimoutolu ʻa e ngaahi ngataʻanga kotoa pē ʻo e māmaní, pea haʻu kiate au ʻo papitaiso ʻi hoku hingoá, koeʻuhí ke fakamāʻoniʻoniʻi ʻa kimoutolu ʻi he maʻu ʻo e Laumālie māʻoniʻoní, koeʻuhí ke mou tuʻu taʻe-ha-mele ʻi hoku ʻaó ʻi he ʻaho fakaʻosí.

“Ko e moʻoni, ko e moʻoni ʻoku ou pehē kiate kimoutolu ko ʻeku ongoongoleleí ʻeni; pea ʻoku mou ʻiloʻi ʻa e ngaahi meʻa ʻoku totonu ke mou fai ʻi hoku siasí” (3 Nīfai 27:20–21).

ʻOku ʻi ai Haʻo Kahaʻu Lelei Ke Fakatuʻamelie Ki Ai

ʻOku ou toe fehuʻi atu ke ke fakakaukau angé ki hoʻo moʻuí. ʻOkú ke fēfē? ʻOku ʻi ai nai ha faʻahinga meʻa ʻi hoʻo moʻuí te ne ala tafia koe mei he ngaahi akonaki ʻo e ongoongoleleí ki he ivi tākiekina ʻo Sētané? ʻOkú ke foaki ki he ʻOtuá ha taimi tatau? ʻOku mou moʻui ʻi ha māmani mohu tekinolosia ʻoku faingofua hono maʻu e fakamatala fakaʻilekitulōniká, fakafiefiá mo e feohi fakasōsiale he ʻInitanetí ʻi he komipiuta homou ʻapí, ʻi hoʻo iPad pe iPhone. Kuo teʻeki ke ʻi ai ha toʻu tangata kimuʻa te nau maʻu ha tekinolosia lahi pehē ʻo hangē ko kimoutolú. ʻOku fakafou he Facebook mo e ngaahi polokalama kehé ʻa hoʻomou fetuʻutaki mo e kaungāmeʻá he funga ʻo e māmaní. Neongo ko ha meʻangāue fakaʻofoʻofa ʻeni, ka ʻoku ou fakatokanga atu ke ʻoua naʻa hanga ʻe he tekinolosiá ʻo fakafihiaʻi ho taimí ʻo aʻu ki ha tuʻunga ʻokú ke pōpula ai ke fakaʻaongaʻi maʻu pē kinautolu. ʻOku fie maʻu ke ke taʻotaʻofi hono fakaʻaongaʻi kinautolú ke ʻoua naʻa nau kaihaʻasi meiate koe ʻa e meʻa ʻoku mahuʻinga, pelepelengesi mo taʻengatá.

Ko ʻetau sio pē he ongoongo poʻulí mo e nusipepá, ko ʻetau mamata ia ai ki he mohu faingataʻaʻia ʻa e māmaní. ʻOku ʻi ai e mofuiké, afaá mo e ʻahiohió ʻi he ngaahi feituʻu kehekehe. ʻOku ʻi ai e fetauʻakí mo e ongoongo ʻo e taú. ʻOku ʻi ai e hongé mo e mamahí mo e fakapoó, kau ai mo e tāmate tangatá mo e fekainakí.

Mahalo kuo fakakaukau hamou niʻihi ʻoku ʻikai ha meʻa mahuʻinga ia maʻau he kahaʻú ke fai ki ai ha vilitaki. ʻOku ou manatu ki heʻeku kei taʻu 13 ki heʻeku foki mai mei ha fakataha ʻa e lakanga fakataulaʻeikí ʻi he Sāpate ko e ʻaho 7 ʻo Tīsema 1941, ʻo ʻilo mei heʻeku mātuʻá ne toki pomuʻi ʻe Siapani ʻa e Taulanga Mataʻitofé. Naʻe fakatupunga heni e kau ʻa e ʻIunaiteti Siteití ki he tau lahi ʻa māmaní ʻa ia kuo taʻu ʻe ua hono fai ʻi ʻIulopé. Pea ne hangē ka ngata ai e moʻuí ia. Naʻe taʻepau e meʻa lahi ʻi hono fekau kotoa e kau talavoú ke hū ki he ngāue fakakautaú. Kae hangē ko e fakafepaki, fefaʻuhi mo e mālohi ʻo e koví ʻi he māmaní he taimi ko iá, ʻoku tatau pē ia mo e ʻahó ni ʻo kei lahi fau ʻa e ngaahi lelei ʻi aí.

ʻI hono fanauʻi aú— he fuoloa ʻaupitó, ʻi hoʻomou kei ʻi he maama fakalaumālié—ko e fonua pē ʻe 20 he māmaní ne malava ke nau pehē ko ha fonua temokalati kinautolu, ʻa ia ne lava ʻo fiefia ai hono kakaí ʻi he tauʻatāina ʻoku tau ngāue kovi ʻakí. ʻI he ʻaho ní kuo aʻu ki ha fonua ʻe 90 tupu. Pea ʻoku ʻuhinga ia ʻoku tokolahi ange e kakai ʻoku nau moʻui tauʻatāina ʻo fakatatau ki heʻenau tuí.

ʻOku hōloa e masivá ʻi māmani he ʻahó ni kae fakautuutu ange e tafaʻaki fakaemoʻui leleí, ʻo kau ki he tafaʻaki ʻo e maʻá mo e lelei ange ʻa e vai inú ʻi he ngaahi fonua kei langalanga haké. ʻOku fakaofo e meʻa ʻoku hokó. ʻOku toe lahi ange foki e ngaahi faingamālie fakaako ʻoku ʻataá.

ʻOku lahi ha ngaahi ʻuhinga ke mou maʻu ha ʻamanaki lelei mo fakatuʻamelie ai. ʻOua naʻá ke tuku ke tākiekina koe ʻe Sētane ke ʻoua naʻá ke fakatuʻamelie ai ki he kahaʻu kuo pau ke ke ʻamanaki atu ki aí.

Ko e Kau Taki Kimoutolu ʻo e Siasí ʻi he Kahaʻú

ʻOku tau teuteu kotoa ke fiefia ʻi he moʻuí ʻi heʻetau ngaahi fili fakaʻahó. Kapau ʻokú ke angatonu mo tui mālohi ki he tokāteline mo e ongoongolelei ʻo Kalaisí, te ke maʻu ha ngaahi faingamālie lahi. ʻE ueʻi hoʻo kau taki fakauōtí, fakasiteikí mo fakalūkufuá ke nau ui koe ke ke ngāue ʻi ha ngaahi uiuiʻi kuo teuteuʻi koe ki ai, pea ʻi hoʻo teuteuʻi koe he taimí ni ki aí, ko e ola hoʻo ngaahi fili fakapotopoto ke tauhi e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá.

ʻE fakafalala e tuʻunga fakatakimuʻa ʻo e Siasí ʻi ha taʻu ʻe tolungofulu mei heni, ki he founga ʻoku mou takitaha mateuteu lelei ai ke fakahoko e ngaahi uiuiʻi ʻe ʻoatu kiate koe ʻi he Siasí.

Fakakaukau angé ki ai— ne feʻunga mo ha taʻu ʻe 98  mei he 1830 ki he 1928, (ko e taʻu ia ne fāʻeleʻi ai aú),  pea toki fokotuʻu ʻe he Siasí ʻa e fuofua siteiki ʻe 100. Naʻe lava hono fokotuʻu ʻa e siteiki hono 100 hokó ʻi he taʻu ʻe 24 ne hoko aí. Pea kamata leva ke tau mamata ki ha meʻa mālie. ʻI he fakaʻosinga ʻo e taʻu 1960, ʻa ia ko ha taʻu pē ia ʻe 8 mei ai, naʻe fokotuʻu ai e siteiki hono 300 ʻi Tolonitō, Kānata lolotonga e taimi naʻe palesiteni fakamisiona ai ʻa Palesiteni Tōmasi S. Monisoní. ʻI he uike ʻe ua kuohilí, ne u ʻalu ai mo Sisitā Pālati ki ha konifelenisi fakasiteiki ʻi Tolonitō ke kātoangaʻi hono Siupelí pe taʻu 50.

ʻI he 1964, hili pē ia ha taʻu ʻe fā mei hono fokotuʻu ʻo e siteiki hono 300, naʻe fokotuʻu ai ʻa e siteiki hono 400. Naʻe fokotuʻu ha toe siteiki ʻe uangeau kehe ʻi he taʻu ʻe hiva ka hokó, pea naʻe fokotuʻu e siteiki hono 900 ʻi Māʻasi ʻo e 1978. Ne ʻikai fuoloa ʻe kakai kei talavou, kuo fokotuʻu e siteiki hono 3,000.

Ko e hā ʻene kaunga e meʻá ni kiate kimoutolu kau talavou mo e kau finemui ʻoku ʻi hení? Tau pehē ʻe fokotuʻu ʻe he Siasí ha siteiki ʻe 100 he taʻu. ʻA ia ko ʻene aʻu ko ia ki he taʻu 2040, taʻu ʻe 30 mei heni, ʻoku fakafuofua ʻe liunga ua ki ai ʻa e ngaahi siteikí ʻo aʻu ki he 6,000. Te mou ʻi homou taʻu 40 pe 50 tupu nai ia. Fehuʻi loto ange pē kiate koé—ʻoku ʻi fē ʻa e kau palesiteni fakasiteiki ʻe toko 6,000? ʻOku ʻi fē honau tokoni ʻuluakí, tokoni uá, sēkelitali pulé mo e kau kalaké? ʻOku ʻi fē ʻa e kau aleaʻanga māʻolunga ʻe toko 6,000 liunga 12 pe toko 72,000 ko iá? Tau pehē ʻe ʻi ai ha ʻiuniti ʻe 10 ʻi he siteiki takitaha—ʻa ia ko e ʻavalisi ia ʻo e ngaahi siteiki he ʻaho ní—ʻoku ʻi fē nai ʻa e kau pīsope ʻe toko 60,000 ko iá, ʻa e tokoni ʻuluaki, tokoni ua, sēkelitali pule, kau kalake, palesiteni kaumātuʻa mo e kulupulita taulaʻeiki lahi mo e kau ʻasisitení, palesiteni Fineʻofa, Kau Finemui, Palaimelí mo honau ngaahi tokoní mo e alā meʻa pehē? ʻOku nau ʻi fē? ʻOku ou lea atu kiate kinautolu he taimí ni. Ko kimoutolu ia! Te mou mateuteu nai ke tali ʻa e ngaahi uiuiʻi ʻe ʻoatu ʻe he ʻEikí?

ʻOku ʻI ai ha Palani Taʻengata Maʻau

ʻOku ʻi ai ha palani taʻengata ʻa e Tamai Hēvaní maʻamoutolu takitaha. ʻOku hoko homou tukufakaholó, ʻa e monūʻia ʻokú ke maʻu ʻi hoʻo hoko ko ha mēmipa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ko ha mana ia ʻi ha māmani ʻo ha kakai ʻe toko ono piliona. Kuo mou fai ha ngaahi palōmesi mo e tukupā mahuʻinga fau ki he Tamai Hēvaní ʻi hoʻomou kei nofo mo Ia ʻi he maama fakalaumālié.

Te mou fifili pe ʻoku hanga fēfē ʻe he kau taki ʻoku nau fakahoko atu e uiuiʻí, ʻo maʻu e hingoa ʻo e kau taki fakaehoualotú, kau pīsopé, palesiteni fakasiteikí mo e Kau Taki Māʻolungá. ʻOku ʻiloʻi fēfē ʻe ha palesiteni fakasiteiki ʻa e tokotaha ke hoko ko e pīsopé? ʻOku ʻiloʻi fēfē ʻe ha Taki Māʻolunga ʻa e tokotaha ke palesiteni fakasiteikí? (ʻI he ʻaho ní, ne u hilifaki hoku nimá ʻi ha ʻulu ʻo ha palesiteni fakasiteiki foʻou ke vaheʻi ia. Ne mau toe fokotuʻutuʻu ha siteiki he fakaʻosinga ʻo e uiké. Ko ha faingamālie lelei ia—mo ha fatongia mamafa!) ʻOku ʻiloʻi fēfē ʻe he Palesiteni ʻo e Siasí pe ko hai ʻa e Kau Taki Māʻolunga ʻo e Siasí? ʻOku fakafou mai ʻi he fakahā a e ngaahi hingoa ʻo kinautolu kuo nau fakamoʻoniʻi ʻenau faivelenga, falalaʻanga mo moʻui ʻaki e ngaahi tefitoʻi tokāteline ʻo e ongoongolelei ʻo Kalaisí.

ʻOua naʻá ke tuku ke fakalaka ha ʻaho taʻe te ke faifeinga ai ke ke mateuteu ke ngāue. Manatuʻi, ko e moʻui fakamatelié ko ha taimi ia ke tau teuteu kotoa ai ke feʻiloaki mo e ʻOtuá. Ko e moʻoni naʻe akonaki ʻaki ia ʻe ʻAmuleki ʻo peheni:

“He vakai, ko e moʻuí ni ko e taimi ia ki he tangatá ke teuteu ai ke feʻiloaki mo e ʻOtuá; ʻio, vakai ko e ʻaho ʻo e moʻui ní ko e ʻaho ia ke fai ai ʻe he kakaí ʻa ʻenau ngaahi ngāué.

“Pea ko ʻeni, hangē ko ʻeku pehē kiate kimoutolu ʻi muʻá, ko e meʻa ʻi hoʻomou maʻu ha ngaahi fakamoʻoni lahi pehē, ko ia ʻoku ou kole ai kiate kimoutolu ke ʻoua naʻa mou toloi ʻa e ʻaho ʻo hoʻomou fakatomalá ʻo aʻu ki he ngataʻangá; he ka hili ange ʻa e ʻaho ʻo e moʻui ní, ʻa ia kuo tuku mai kiate kitautolu ke teuteu ki he taʻengatá; vakai, kapau ʻoku ʻikai te tau fakaʻaongaʻi hotau ngaahi ʻaho ʻi he moʻui ní, ʻe toki hoko mai ʻa e pō ʻo e fakapoʻulí, ʻa ia ʻe ʻikai lava ke fai ai ha ngāue” (ʻAlamā 34:32–33).

ʻE tokoniʻi koe ʻe he ʻEikí he ʻaho kotoa pē ʻo hoʻo moʻuí ʻo kapau te ke falala kiate Ia mo tauhi ʻEne ngaahi fekaú. Kuo fakaʻilo mai ʻe he ʻEikí ki he takimuʻa totonú ʻokú ke mateuteu ke ngāue he kuó ke nofomaʻu ʻi he hala ʻo e ongoongoleleí, kuó ke faipau ki he ngaahi tukupā kuó ke fai kimuʻa pea fāʻeleʻi mai koé pea mo e tukupā kuó ke fai ʻo fou ʻi he tokāteline ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa ia te ne tataki koe ʻi hoʻo moʻuí kotoa.

Tuku muʻa ke u fokotuʻu atu ke ke kamata ia he taimí ni ʻaki hoʻo tali e ngaahi uiuiʻí. Te nau teuteuʻi koe ki ha ngaahi uiuiʻi ke ke ngāue ai ʻi he kahaʻú ʻi he Siasí.

Fai e meʻa ʻoku fie maʻu ke langaki ʻaki ho vā mo hoʻo Tamai Hēvaní. Ko Hono ngaahi foha mo e ʻofefine fakalaumālie kimoutolu. ʻOku ʻofa atu hoʻo mātuʻa fakalangí ʻaki e kotoa ʻo Hona lotó, pea pehē ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí. ʻOkú Na fakaʻamu ke ke muimui ki he palani ʻo e fiefiá te ke foki lelei ai ki ʻapi ki Hona ʻaó.

Nofo Maʻu ʻi he Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí

ʻI heʻetau fakaofi mai ki he fakaʻosinga ʻo e fakatahá ni, ʻoku ou lotua te mou feinga maʻu pē ke nofo maʻu mo tuki-mo-nonofo ʻi he ngaahi tefitoʻi moʻoni fakatokāteline mo e ngaahi ouau ʻo e ongoongoleleí. Vahevahe tatau maʻu pē ʻe hoku kāinga ho taimí, vahevahe tatau ho taimí ke ʻoua naʻa fepaleaki hoʻo fakamoʻoní ki he ngaahi akonaki hala ʻa e māmaní. Fakafanongo ki he kau Taki Māʻolungá. ʻOku mau fai e meʻa kotoa ʻoku mai ʻiló ke akoʻi atu e moʻoní pea poupouʻi koe ke mou tuʻumaʻu ʻi he ngaahi meʻa te mou malu mo tauʻatāina aí. Fai e meʻa totonú he ʻaho kotoa ʻi he ʻuhinga totonu pea te ke sai pē koe.

Teuteu he founga kotoa pē ke ke mateuteu ki he taimi ʻe fie maʻu ai ʻe he ʻEikí ke ke tokoni ʻi Hono Siasí. Pea ʻi hoʻomou ʻalu atu ki māmaní, ʻe hokohoko atu hono siviʻi kimoutolú. Ko e taha ia ʻo e ngaahi taumuʻa ʻo e moʻuí. Kuo ʻomi kitautolu ki heni ke fakapapauʻi ʻetau loto ʻakí mo ʻetau mateakí. Pea kiate au, ʻoku fakafiefia ke pehē te tau lava ʻo hoko pea ko e moʻoni ʻo toe tuʻu hake pea hoko ʻo maʻongoʻonga ʻi he muimui faivelenga ki he ngaahi akonaki ʻo e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí.

ʻOku ou saiʻia he kiʻi maau ko ʻení; ʻoku kaungatonu ia kiate kitautolu. ʻOku ui ia “Ko e Fuʻu ʻOké” ko e faʻu ʻe Johnny Ray Ryder Jr.

ʻAho mo pō e tō mai e matangi mālohí.
Lauʻi ʻoké ne puhiʻi ʻo tafia atu aí,
Motu hono vaʻá pea matanga mo hono kilí
Kae ongosia mo tekeutua e fuʻu ʻoké ʻene tuʻu maí.
Ka naʻe kei tuʻu maʻu pē ʻa e fuʻu ʻoké
Kae holofa e ʻulu ʻakau kehé.
Ne ongosia e matangí peá ne lea haké,
“ ʻE fuʻu ʻoke, ko e hā ʻokú ke kei tuʻu maʻu ai peé?”
Ne tali ange ʻe he fuʻu ʻoké, “ ʻOku ou ʻiloʻi
te ke lava ʻo motuhi haku vaʻa ʻe taha pe uá,
Mo tafia atu hoku ngaahi laú kotoá,
Mo ke luluʻi hoku sinó, ke u sēsēlue holó.
Ka ʻoku loloto hoku ngaahi aká ʻi he kelekelé,
Mo mālohi ange talu mei heʻeku tupu haké.
He ʻikai ke ke teitei lava ʻo aʻu ki aí,
He ko e konga loloto taha ia ʻo ʻeku moʻuí.
Ka ko e ʻahó ni, kuó u ʻiloʻi
ʻA ia te u lava ʻo kātekiná.
Peá u toki ʻiló ni, ʻo fakamālō ai kiate koe,
ʻOku ou mālohi ange ʻi he meʻa ne u ʻiló.

Siʻi kau talavou mo e kau finemui ʻofeina, mou hangē muʻa ko e fuʻu ʻoke mālohí ni. ʻIloʻi ho mālohí. Fakaloloto hifo hoʻo tuí mo hoʻo falala ki he ʻOtuá mo Kalaisi ʻi he kelekele ʻo e ongoongoleleí. Tokanga maʻu pē telia ʻa e ngaahi mounu loi ʻoku ʻomi ʻe Lusifā ko e toutai kākā ʻo e tangatá. ʻOfa ke tau maʻu ʻa e poto mo e ʻilo fakalaumālie ke tau ʻiloʻi mo fakafisingaʻi ʻaki ʻene ngaahi tauhele fakatuʻutāmakí. Moʻui ʻaki he ʻaho takitaha ʻa e tokāteline ʻo Kalaisí, ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni faingofua mo mahuʻinga—ʻo e tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí; fakatomalá; tauhi e ngaahi fuakava ʻo e papitaisó; moʻui taau ke maʻu e Laumālie Māʻoniʻoní ko ho takaua; pea kātaki ki he ngataʻangá. Fai ʻeni ʻi he ʻaho kotoa pea ʻe ʻiate kimoutolu ʻa e Laumālie ʻo e ʻEikí ke maluʻi ʻi he hala ʻoku fakatau ki he moʻui taʻengatá

Fakamoʻoní

ʻOku ou fai atu ʻeku fakamoʻoní kiate kimoutolu. ʻIloʻi ʻoku mau ʻofa ʻiate kimoutolu. Te mou fuesia e ngāue ʻa e Siasí ni he kahaʻú. ʻOku ʻi ai hamou ikuʻanga maʻongoʻonga. ʻOku ou lotua te mou fai he pooni e ngaahi meʻa ʻoku fie maʻu ke mou faí, ka fie maʻu ke fai ha fakatonutonu ʻi he anga hoʻomou moʻuí. ʻOku ou fakamoʻoni kiate kimoutolu ko Sīsū ʻa e Kalaisí. ʻOkú Ne moʻui. Ko Hono Siasí ʻeni. ʻOku tau fai ʻEne ngāué. Ko ʻEne kakai ʻo e fuakavá kitautolu. ʻOku ou ʻiloʻi ia. ʻOku ou fakamoʻoni mo lotua ke faitāpuekina kimoutolu ʻe he ʻEikí. ʻOku ou fai e tāpuaki ko iá ʻi Hono huafa toputapú—ke ke ongoʻi nonga, fiefia pea mo fiemālie ʻi ho lotó ʻokú ke fai ho lelei tahá ke ke taau mo Hono huafa toputapú. ʻOfa ke mou maʻu e tāpuakí ni he ʻahó ni pea ʻi hoʻo moʻuí kotoa, ko ʻeku lotú ia mo e fakamaoʻoní mo e tāpuakí ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.

© 2010 ʻe he Intellectual Reserve, Inc. Maʻu ʻa e totonu fakalao kotoa pē. Fakangofua ʻi he lea faka-Pilitāniá: 10/09. Fakangofua ke liliú: 10/09. Liliu ʻo e Follow the Doctrine and Gospel of Christ. Tongan. PD50021042 900

Notes

1. Tohi fakatāutaha, ʻi he ʻaho 10 ʻo ʻOkatopa, 2010. Fakaʻaongaʻi ʻi he fakangofua.

2. M. Russell Ballard, “ ʻOiauē, ʻa e Palani Olopoto ʻa e Tokotaha Angakoví ,” Liahona, Nōvema 2010, 108.

3. Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí (2004), 1–15.

4. Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí 1–15.

5. Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí, 1–15.

6. Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí, 1–15.

7. Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí 1–15.

8. Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí 1–15.

^ Back to top