Ko ha Tānakiʻanga ʻo e Vai Moʻuí
ʻEletā David A. Bednar
ʻO e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá
Faeasaiti ʻa e CES maʻá e Kakai Lalahi Kei Talavoú ʻaho 4 Fēpueli, 2007 • ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí
ʻOku ou fiefia mo Sisitā Petinā ke fakataha mo kimoutolu he poó ni. ʻI heʻema folaua e māmaní, ʻokú ma fakahoungaʻi moʻoni e ngaahi faingamālie ke fakataha mo ako mei ha kakai kei talavou mo faivelenga hangē ko kimoutolú. ʻOku ou lotua he poó ni ha tokoni mei he Laumālie Māʻoniʻoní ʻi heʻetau lotu mo fekumi fakataha ke akonekina kitautolu mei he fungani māʻolungá (vakai, T&F 43:16).
ʻOku ou fie kamata ʻaki hano fai atu ha fehuʻi faingofua. Ko e hā ʻa e meʻa pe koloa mahuʻinga taha ʻi he māmaní? Mahalo te tau tomuʻa fakakaukau ko e koulá, loló pe taiamoní ʻoku mahuʻinga tahá. Ka ʻi he kotoa ʻo e koloa, mētali, makakoloa mo e ngaahi ivi fakanatula ʻoku maʻu ʻi he māmaní mo e funga ʻo e māmaní, ko e mahuʻinga taha ʻiate kinautolú ko e vaí.
ʻOku tupu ʻa e moʻuí mei he vaí. ʻOku paotoloaki ʻe he vaí ʻa e moʻuí. ʻOku fie maʻu ʻa e vaí ke fakahoko ʻaki e ngaahi fatongia kotoa pē ʻoku fekauʻaki mo e meʻa moʻui kotoa pē. Meimei ko e vahe tolu ʻe ua hotau sinó ko e vai. ʻA ia ʻe lava ke moʻui ha taha ʻi ha ngaahi ʻaho lahi pe uike, taʻe te ne maʻu ha meʻatokoni, ka ʻe lava ke mate ha taha ʻi ha ʻaho ʻe tolu pē fā ʻo ka ʻikai ha vai. Ko e konga lahi ʻo e ngaahi tefitoʻi feituʻu ʻoku nofoʻi ʻe he kakaí he funga ʻo e māmaní, ʻoku nau tuʻu ʻi ha veʻe maʻuʻanga vai ʻoku fakafoʻou maʻu pē. ʻA ia ko hono ʻai mahino angé, he ʻikai lava ke ʻi ai ha moʻui kapau he ʻikai maʻu ha maʻuʻanga vai maʻa.
Vai Moʻuí
ʻI he fatongia mahuʻinga ko ia ʻo e vaí ke paotoloaki ʻa e meʻa moʻui kotoa pē, ʻoku ʻi ai hano mahuʻinga taʻengata ʻo e kupuʻi lea ko e “vai moʻuí” naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he Fakamoʻuí. Hangē ko ia ʻoku fakamatalaʻi ʻi he vahe fā ʻo e tohi ʻa Sioné, naʻe fou atu ʻa Sīsū mo ʻEne kau ākongá ʻi Samēlia ʻi heʻenau fononga mei Siutea ki Kālelí. ʻI he kolo ko Saiká, ne nau kiʻi mālōlō ai he vaikeli ʻo Sēkopé.
“Mo ʻene ʻalu ange ha fefine Samēlia ke ʻutu vai: pea pehē ʻe Sīsū kiate ia, Foaki mai kiate au ke u inu.
“(He kuo ʻalu ʻene kau ākongá ki he koló ke fakatau meʻakai.)
“Pea pehē ange ʻe he fefine Samēliá kiate ia, Ko e Siu koe pea ʻoku fēfēʻi hoʻo [kole] inu kiate au ko e fefine Samēliá? he ʻoku ʻikai feʻofoʻofani ʻa e kakai Siú mo e kakai Samēliá.
“Pea leaange ʻa Sīsū ʻo pehē kiate ia, Ka ne ke ʻilo ʻe koe ʻa e foaki ʻa e ʻOtuá, pea mo ia ʻoku pehē kiate koe, Foaki mai kiate au ke u inú; pehē kuó ke kole kiate ia, ka ne foaki kiate koe ʻa e vai moʻuí.
“Pea pehē ʻe he fefiné kiate ia, ʻEiki, ʻoku ʻikai haʻo meʻa ke ʻutu ʻaki, pea ʻoku maʻulalo ʻa e vaí: pea ʻokú ke maʻu mei fē ʻa e vai moʻui ko iá? . . .
“Pea leaange ʻa Sīsū, ʻo pehē kiate ia: Ko ia ʻoku inu ʻi he vaí ni, ʻe toe fieinu ia:
“Ka ko ia ʻe inu ʻi he vai te u foaki kiate iá, ʻe ʻikai ʻaupito toe fieinu ia; ka ko e vai te u foaki kiate iá ʻe ʻiate ia ko e matavai mapunopuna hake ki he moʻui taʻengatá” (Sione 4:7–11, 13–14).
Ko e vai moʻui ʻoku lave ki ai ʻa e fakamatalá ni, ko hano fakafofongaʻi ia ʻo e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí mo ʻEne ongoongoleleí. Hangē ko hono fie maʻu ʻo e vaí ke paotoloaki ʻaki e moʻui fakatuʻasinó, ʻoku pehē pē ʻa hono fie maʻu ʻo e Fakamoʻuí mo ʻEne ngaahi tokāteliné, tefitoʻi moʻoní mo e ngaahi ouaú ki he moʻui taʻengatá. ʻOkú ta fakatou fie maʻu fakaʻaho ʻa e vai moʻuí pea ke maʻu ia ʻo lahi ʻaupito ke paotoloaki ʻaki ʻetau tupulaki mo e fakalakalaka fakalaumālié.
Ko e Folofolá ko ha Tānakiʻanga Vai Moʻui Ia
ʻOku ʻi he folofolá ʻa e ngaahi lea ʻa Kalaisí pea ko ha tānakiʻanga vai moʻui ia ʻoku ʻosi mateuteu mai ʻe lava ke tau inu taʻetuku mo tuʻuloa mei ai. Kuo pau ke ta vakai mo haʻu kia Kalaisi ʻa ia ko e “matavai ʻo e ngaahi vai moʻuí” (1 Nīfai 11:25; fakafehoanaki mo e ʻEta 8:26; 12:28), lau (vakai, Mōsaia 1:5), akó (vakai, T&F 26:1), fekumí (vakai, Sione 5:39; ʻAlamā 17:2), mo e keinangá (vakai, 2 Nīfai 32:3) ʻi he ngaahi folofola ʻa Kalaisí, ʻa ia ʻoku hā ʻi he ngaahi folofola māʻoniʻoní. ʻI heʻetau fai iá, ʻe lava ke tau fakatou maʻu ha fakahinohino mo ha maluʻi fakalaumālie ʻi heʻetau fononga fakamatelié.
ʻOku ʻi ai ha tufakanga tauhi toputapu ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ke fakatolonga ʻa e ngaahi fakahā kuo tohí ʻi he haohaoa mo e malu (vakai, T&F 42:56)—ʻa e tauhiʻanga vai moʻui mahuʻingá. Naʻe fakahoko ʻe he Siasí ha ngāue mahuʻinga ʻi he 1970 mo e 1980 tupú pea iku ai ki hono toe paaki ʻo e ngaahi tohi folofola ʻoku tau fiefia ai he ʻaho ní, fakataha mo e ngaahi futinoutí, fakamoʻoni fakafolofolá, nāunau tokoni fakaakó, mapé mo ha ngaahi fakamatala lahi.
ʻI hono fuofua fakafeʻiloaki ʻo e ngaahi tohi folofola foʻoú ki he kāingalotu ʻo e Siasí he konga ki muʻa ʻo e 1980, naʻe tomuʻa pehē ai ʻe ʻEletā Poiti K. Peeka:
“ʻI he fakaʻau ki muʻa e taʻú, ʻe fakatupu ʻe he ngaahi tohi folofolá ni ha ngaahi toʻu tangata lavameʻa ʻo e kau Kalisitiane faivelengá, ʻa ia ʻoku nau ʻiloʻi ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí mo talangofua ki Hono finangaló.
“Naʻe ʻikai maʻu ʻeni he taimi ne tutupu hake ai ʻa e toʻu tangata matuʻotuʻa angé, ka ʻoku ʻi ai ha toʻu tangata ʻoku kei tupu hake” (ʻi he Conference Report, Oct. 1982, 75; pe Ensign, Nov. 1982, 53).
Kuo ʻosi ʻeni ha taʻu ʻe uofulu mā fā mei hono leaʻaki ʻe ʻEletā Peeka ʻa e ngaahi lea ko iá. Pea ko e toʻu tangata naʻá ne ʻuhinga ki aí, ʻoku ʻi heni he poó ni ʻi he ngaahi fale ʻo e Siasí he funga ʻo e māmaní! Naʻá ne ʻuhingá kiate kitaua. Ko e toko lahi taha ʻo kimoutolu ʻoku ngata pē hoʻomou ʻiló he ngaahi tohi folofola ʻoku tau maʻu he ʻaho ní. Manatuʻi maʻu pē ia ʻi heʻeku lau atu e lea ʻa ʻEletā Pēká.
“ʻE fakaava ʻa e ngaahi fakahaá kiate kinautolu ʻo ʻikai toe tatau mo ha niʻihi kehe ʻi he hisitōlia ʻo e māmaní. ʻOku ʻi honau nimá he taimí ni ʻa e ongo vaʻakau ʻo Siosefa mo Siutá. Te nau fakatupulaki ha ʻilo ki he ongoongoleleí ʻo mahulu ange ia he meʻa ne lava ke fakahoko ʻe heʻenau ngaahi kuí. Te nau maʻu ha fakamoʻoni ko e Kalaisí ʻa Sīsū pea te nau malava ʻo talaki mo taukapoʻi Ia” (ʻi he Conference Report, Oct. 1982, 75; pe Ensign, Nov. 1982, 53).
ʻOku ʻikai ngata pē ʻi heʻetau monūʻia ke maʻu ʻa e ngaahi tohi folofolá ni he ʻahó ni, ka ʻoku ʻi ai foki hotau fatongia ke fakaʻaongaʻi lelei maʻu pē kinautolu pea ke tau inu taʻetuku mei he tānaki ʻanga ʻo e vai moʻuí. ʻOku ou tui ko e toʻu tupu ʻo e kuonga ní, ʻoku nau maheni ange mo e ngaahi lea ʻa e kau palōfitá, faingofua ange ʻenau tafoki ke maʻu ʻa e ngaahi talí mei he ngaahi fakahaá, ʻo laka ange ia ʻi ha toe toʻu tangata ki muʻa. Ka ʻoku kei toe lahi ʻa e fononga ke tau fai ʻi he hala hangatonu mo fāsiʻí—ʻo lahi e meʻa ke akó, fakahokó pea mo aʻusiá.
Ko e Maʻu ʻo e Vai Moʻuí mei he Tānakiʻanga Vai Fakafolofolá
ʻOku ou fie lave atu ki ha tefitoʻi founga ʻe tolu ʻo hono maʻu e vai moʻuí mei he tānakiʻanga vai fakafolofolá: (1) lau e folofolá ke ʻosi mei he kamataʻangá ki he ngataʻangá, (2) ako e folofolá ʻo fakatatau mo e tefitó, pea (3) fekumi ʻi he folofolá ki he ngaahi fehokotakiʻanga, sīpinga mo e ngaahi kaveingá. ʻE tokoni e ngaahi foungá ni taki taha ke fakanonga ʻetau fieinua fakalaumālié ʻo kapau te tau fakaafeʻi e takaua mo e tokoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi heʻetau lautohi, ako mo fekumí.
ʻOku hanga ʻe hono lau ʻo ha tohi folofola mei he kamataʻangá ki he ngataʻangá, ʻo kamataʻi e fetāfeaki ʻa e vai moʻuí ʻi heʻetau moʻuí, ʻaki hano fakafeʻiloaki mai kiate kitautolu ha ngaahi talanoa mahuʻinga, ngaahi tokāteline ʻo e ongoongoleleí pea mo ha ngaahi tefitoʻi moʻoni tuʻuloa. ʻOku tokoni foki ʻeni ke tau ako ai ki ha kakai maʻongoʻonga ʻi he folofolá pea pehē ki hono hokohoko, taimi mo e ngaahi meʻa ne hokó mo e ngaahi akonakí. ʻOku tokoni hono lau peheni ʻo e folofolá ke tau ʻilo loloto ange ai ki hono lahi ʻo e folofolá. Ko e fuofua founga mahuʻinga taha ʻeni ke maʻu ai ʻa e vai moʻuí.
ʻOku fakatupu pea tupulaki mei he kamataʻangá ki he ngataʻangá ʻa hono ako fakafoʻi tefitó. Hangē ko ʻení, ʻi heʻetau lau ʻa e Tohi ʻa Molomoná ʻe lava ke tau ʻiloʻi mo fekumi ai ki ha ngaahi tali pe ngaahi fehuʻi mahino hangē ko ʻení:
- • Ko e hā ʻa e tui ki he Fakamoʻuí?
- • Ko e hā hono ʻuhinga ʻoku hoko ai ʻa e tui kia Sīsū Kalaisí, ko e ʻuluaki tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí?
- • Ko e hā hono ʻuhinga pe founga ʻoku iku ai ki he fakatomalá, ʻa e tui ki he Huhuʻí?
- • Ko e hā ha founga ʻoku fakamālohia ai au ʻe he Fakaleleí, ke u fai ʻi heʻeku moʻui fakaʻahó ʻa e ngaahi meʻa naʻe ʻikai ke u mei malava ʻo fakahoko ʻiate au pē, ko e tupu mei he fakangatangata ʻo ʻeku ʻiló mo hoku iví?
ʻI heʻetau nofo taha he ngaahi fehuʻi pehení mo ako fakafoʻi tefito ʻo fakaʻaongaʻi e Fakahinohino ki he Tefitó mo e fakahokohoko fakamotuʻalea ʻo e folofolá, ʻoku tau lava ai ʻo vakili hake mo vakai ki he momona ʻo e folofolá pea tau maʻu ai ha ʻilo fakalaumālie ʻoku lahi angé. ʻOku hanga ʻe he foungá ni ʻo fakalalahi e tafe mai ʻa e vai moʻuí ki heʻetau moʻuí.
ʻOku mahuʻinga fau ʻa hono lau ʻo e folofolá mei he kamataʻangá ki he ngataʻangá pea mo hono ako fakafoʻi tefito ʻo e folofolá, ki he founga hono tolu ke tau maʻu ai e vai moʻuí. He ʻoku hanga ʻe hono lau ʻo e folofolá mei he kamataʻangá ki he ngataʻangá ʻo ʻomi ha faʻunga ʻo e ʻiló pea hanga ʻe hono ako fakafoʻi kaveingá, ʻo fakatupulaki e loloto ʻo ʻetau ʻiló. ʻOku hanga ʻe he fekumi ʻi he ngaahi fakahaá ke maʻu ha fakafehokotaki, sīpinga mo e kaveingá, ʻo langaki mo fakalahi atu ʻetau ʻilo fakalaumālié, ʻaki hono fakatahaʻi mai mo fakalahi atu e ongo fuofua foungá; ʻokú ne toe fakafālahi ange ʻetau vakaí mo ʻetau mahino ki he palani ʻo e fakamoʻuí.
ʻOku ou pehē, ʻoku hanga ʻe he fekumi faivelenga ʻi he folofolá ʻo ʻomi ʻa e ngaahi fakafehokotaki, ngaahi sīpinga mo e ngaahi kaveinga ʻoku fakaʻuhinga ki ai ʻa e “keinanga” ʻi he ngaahi folofola ʻa Kalaisí. ʻE hanga ʻe he foungá ni ʻo fakaava hake ʻa ʻetau tānakiʻanga vai fakalaumālié, fakamaama ʻetau mahinó ʻo fakafou he Laumālié pea mo ʻomi ha loto houngaʻia lahi ange ki he ngaahi folofola māʻoniʻoní pea mo ha tukupā fakalaumālie ʻoku ʻikai toe maʻu ʻi ha founga kehe. ʻOku tuʻunga he faʻahinga fekumi ko iá ʻa ʻetau malava ʻo langa ʻi he maka ʻo hotau Huhuʻí pea matuʻuaki e koví ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní.
ʻOku ou fie fakamamafaʻi atu ha konga mahuʻinga. Mahalo te ke tomuʻa pehē kuo pau ke maʻu ʻe ha taha ia ha ako fakaʻatamai ka ne toki fakahoko e founga ʻoku ou ʻoatú. Ka ʻoku ʻikai totonu e mahalo ko ʻení. ʻE lava lelei ʻe ha taha pē ʻoku fekumi angatonu ki he moʻoní, neongo pe ko e hā ʻene tuʻunga fakaakó, ʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi founga ko ʻení. ʻOku ʻikai ke ta fie maʻu ha nāunau tokoni fakaako fakaeonopooni pe fakafalala pē ki he ʻilo fakalaumālie ʻa e niʻihi kehé. ʻOku fie maʻu pē ke tau maʻu ha loto fie ako fakamātoato, takaua ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, ngaahi folofola māʻoniʻoní pea mo ha ʻatamai longomoʻui mo fie ako.
Naʻe akonaki mai ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻoku totonu ke tau “fakatotolo ʻi he folofolá—fekumi ki he ngaahi fakahā kuo pulusí pea kole ki he Tamai Hēvaní ʻi he huafa ʻo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí, ke ne fakahā mai ʻa e moʻoní kiate koe pea kapau te ke fai ia ʻi he mata ʻoku sio tāfataha ki hono fakalāngilangiʻi Iá, kuo pau ke Ne ʻoatu e talí ʻi he mālohi ʻo Hono Laumālie Māʻoniʻoní. Te ke ʻiloʻi leva ai ʻiate koe pē kae ʻikai koeʻuhí ko ha taha kehe. He ʻikai leva ke ke fakafalala ki ha tangata ke maʻu mei ai e ʻilo ki he ʻOtuá.“ (History of the Church, 1:282.)
Kapau te ta kole, fekumi mo tukituki (vakai, Mātiu 7:7), ʻo tauhi maʻu pē ʻeta moʻuí ke taau ke ta ako mei he Laumālié, ʻe fakaava mai leva ʻa e matapā ʻo e tānakiʻanga vai fakalaumālié pea tafe mai kiate kitaua ʻa e vai moʻuí. ʻOku ou fakamoʻoni mo palōmesi atu ʻoku moʻoni ʻeni.
Tuku muʻa ke u fakamatalaʻi mo ʻoatu ha ngaahi sīpinga fekauʻaki mo e ngaahi fehokotaki, ngaahi sīpinga mo e ngaahi kaveinga ne u lave ki aí.
Fakafehokotakí
Ko e fakafehokotakí ko ha fetuʻutakiʻanga ʻi he vahaʻa ʻo ha ngaahi fakakaukau, kakai, ʻū meʻa ʻoku hoko pea ʻoku fonu e folofolá ʻi he ngaahi fehokotakiʻangá. Fakakaukau ki he fetuʻutaki ʻa e Tamai Taʻengatá mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí (vakai, Mōsaia 15:1 –9); ʻaloʻofá mo e manavaʻofá (vakai, 2 Nīfai 9:8); nima maʻá mo e loto maʻá (vakai, Saame 24:4); loto mafesifesí mo e laumālie fakatōkilaló (vakai, 3 Nīfai 9:20); uité mo e teá (vakai, T&F 101:65); ʻiló mo e potó (vakai, T&F 130:18–19); fakatonuhiaʻí mo e fakahaohaoaʻí (vakai, T&F 20:30–31); fanga sipí mo e fanga kosí (vakai, Mātiu 25:32–33); moʻui taʻefaʻamaté mo e moʻui taʻengatá (vakai, Mōsese 1:39); pea mo ha niʻihi kehe pē. Faʻa lotu ʻi hono feinga ke ʻiloʻi, ako, mo fakalaulauloto ki he ngaahi fehokotakiʻanga peheé—hangē ko ʻení ko hono ngaahi faitataú mo e faikehekehé—ke hoko ko ha tefitoʻi maʻuʻanga vai moʻui pea maʻu ai mo ha ngaahi ʻilo pe makakoloa fufū ʻo e ʻiló.
ʻI heʻeku lau taki taha e ngaahi tohi folofola ʻa e Siasí mei he kamataʻangá ki heʻene ʻosí mo ako ha ngaahi tefito kehekehe, ne u fakatokangaʻi ai ʻoku angamaheni ʻaki hono fakaʻaongaʻi ʻo e foʻi lea ko e ʻiló ʻi heʻene fekauʻaki mo e lotó. ʻOku fakatātaaʻi mai ʻeni ʻe ha ongo potu folofola ʻi he Tohi ʻa Molomoná.
“Kuo ʻikai te mou feinga fakamātoato ʻi homou lotó ke mou ʻiloʻi; ko ia ʻoku ʻikai ai te mou poto” (Mōsaia 12:27; toe fakamamafaʻi).
“Pea naʻe fanongo ʻa e kakaí pea nau fakamoʻoni ki ai; pea naʻa nau fakaava honau lotó pea naʻa nau ʻiloʻi ʻi honau lotó ʻa e ngaahi folofola ʻa ia naʻá ne lotu ʻakí” (3 Nīfai 19:33; toe fakamamafaʻi).
ʻOku mālie moʻoni kiate au ʻa e ngaahi meʻá ni pea mo ha ngaahi potu folofola kehe ʻoku fehokotaki mo e lotó. Fakatokangaʻi ai ʻoku ʻikai talamai fakapatonu ia ke tau fakaʻaongaʻi ki ai hotau ʻatamaí. Ko e meʻa mahino pē ʻetau fakaʻaongaʻi hotau ʻatamaí mo ʻetau fakakaukaú ke maʻu mo vakaiʻi ʻaki ʻa e fakamatalá pea maʻu ha fakaʻutoʻuta mo ha aofangatuku totonu. Kae mahalo ʻoku fokotuʻu mai ʻe he folofolá ia kiate kitautolu ʻoku ʻikai feʻunga pē ʻa e fakaʻuhingá mo e “nima ʻo e kakanó” (T&F 1:19) ke maʻu ai e ʻilo moʻoní. Ka ʻoku ʻikai ʻuhinga ʻataʻatā pē ʻa e ʻiló ia ʻi hono fakaʻaongaʻi he folofolá, ki he poto fakaʻatamaí pe ʻatamai matalá. Ka ʻoku hoko mai ʻa e ʻiló he taimi ʻoku fakapapauʻi mai ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ki hotau lotó ʻoku moʻoni e meʻa ʻoku tau ʻiloʻi ʻi hotau ʻatamaí.
ʻOku fakangāueʻi ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa e meʻafoaki fakalaumālie ʻo e fakahaá ʻi he fakakaukaú mo e ongo ʻoku ʻi hotau ʻatamaí mo hotau lotó (vakai, T&F 8:2–3; 100:5–8). Pea ʻi he ngaʻunu ko ia ʻa e fakamoʻoní mo e loto fakapapauʻí mei hotau ʻulú ki hotau lotó, ʻoku ʻikai leva ke tau kei maʻu ha fakamatala pe ʻilo—ka ʻoku kamata ke mahino mo tau ʻiloʻi pea tau fekumi leva ki ha fuʻu liliu lahi ʻo e lotó. ʻOku hoko leva ʻa e mahinó ko ha ola ʻo e fakahaá; ko ha meʻafoaki fakalaumālie, ʻa ia ʻoku fie maʻu ki he fakauluí pea ʻokú ne tohoakiʻi kitautolu ke tau moʻui maʻu pē ʻo fakatatau mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻoku tau ako ki aí.
Kuo hanga ʻe he ʻilo mahuʻinga ko ʻeni ʻo fekauʻaki mo e fetuʻutaki ʻa e lotó mo e mahinó, ʻo tākiekina lahi ʻeku founga ako ki he ongoongoleleí, pea tokoni lelei ia kiate au mo Sisitā Petinā ʻi hono akoʻi ʻema fānaú mo e makapuná pea kuo tokoni lahi ia ki heʻeku ngāue he lakanga fakataulaʻeikí.
Ngaahi Sīpingá
Ko e sīpingá ko ha palani, founga pe tuʻunga ʻe lava ke tau fakaʻaongaʻi ke tau toutou fakahoko ʻaki ha meʻa. Pea ʻoku fonu ʻa e folofolá ʻi he ngaahi sīpinga fakalaumālié. Ko e sīpinga fakafolofolá foki ʻoku meimei ke toe fālahi mo mahino lelei ange ia ʻi he fehokotakí pē. ʻOku tau maʻu he Tōkateline mo e Ngaahi Fuakavá ha ngaahi sīpinga ki hono malangaʻaki ʻo e ongoongoleleí (vakai, T&F 50:13–29), fakaʻehiʻehi mei he kākaá (vakai, T&F 52:14, 18–19), langa temipalé (vakai, T&F 115:14–16), fokotuʻu ʻo ha koló (vakai, T&F 94), fokotuʻutuʻu ʻo e ngaahi kōlomu ʻo e lakanga fakataulaʻeikí (vakai, T&F 107:85–100) mo e fakataha alēlea māʻolungá (vakai, T&F 102:12), pea mo ha ngaahi taumuʻa kehekehe pē. Ko hono ʻiloʻi mo ako ʻo ha sīpinga fakafolofolá, ko ha maʻuʻanga vai moʻui mahuʻinga ia ʻe taha ʻoku tokoni ke tau ʻilo lahi mo toe maheni ange ai mo e poto pea mo e fakakaukau ʻa e ʻEikí (vakai, T&F 95:13).
ʻI heʻeku lau mei he kamataʻangá ki he ngataʻangá mo ako fakafoʻi tefito ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, ne ongo makehe kiate au ha sīpinga ʻoku hā mahino ʻi he ngaahi tali ʻa e ʻEikí ki he ngaahi fehuʻi ʻa e kau faifekaú. Kuo lahi ha ngaahi meʻa ne hoko he 1831, ne ui ai ha kaumātuʻa kehekehe ke nau ō ʻo ngāue fakafaifekau, ka naʻa nau fie ʻilo ki he founga ke nau fakahokó pea mo e hala pe founga ʻo ʻenau fonongá. ʻI he ngaahi fakahā naʻe fai ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, naʻe naʻinaʻi mai ai e ʻEikí ki he kau tangatá ni te nau lava ʻo ʻalu tahi pe ʻalu lalo (vakai, T&F 61:22), te nau lava ʻo faʻu pe fakatau mai ʻa e meʻalele ʻoku fie maʻú (vakai, T&F 60:5), te nau lava ʻo ʻalu fakataha pe ʻalu tautau toko ua (vakai, T&F 62:5), pea ʻe malava ke nau ō ki ha ngaahi feituʻu kehekehe (vakai, T&F 80:3). Naʻe fakamahinoʻi ange foki ʻe he ngaahi fakahaá ki he kau tangatá ni ke nau fai ʻa e ngaahi fili ʻoku “hā ngali lelei kiate kimoutolú” (T&F 60:5; 62:5) pe “fakahā kiate kinautolu ʻo fakatatau mo ʻenau
ngaahi fakakaukau lelei tahá” (T&F 61:22). Pea ʻi he niʻihi kotoa ʻo e ngaahi meʻá ni ne fakahā ai ʻe he Fakamoʻuí, “ʻoku tatau ai pē kiate au” (T&F 60:5; 61:22; 62:5; 63:40; vakai foki mo e T&F 80:3).
Mahalo ʻe hā ngali fakaofo he kamataʻangá e tali ʻa e ʻEikí “ʻoku tatau ai pē kiate aú.” Ka ʻoku mahino naʻe ʻikai fakahā ʻe he Fakamoʻuí ia ki he kau faifekaú ni ʻoku ʻikai tokanga ia pe ko e hā ʻenau meʻa ʻe faí. Ka naʻá Ne fakamamafaʻi ange ʻa e mahuʻinga ke fakamuʻomuʻa e meʻa ʻoku muʻomuʻá pea mo tukutaha ʻenau tokangá he meʻa ʻoku totonú—ʻa ia ʻi he ngaahi meʻá ni, ko e aʻu ki he feituʻu ne vahe ki aí pea kamata leva ʻa e ngāué. Naʻe fie maʻu ke nau fakahaaʻi ʻenau tuí, fakaʻaongaʻi ʻenau fakakaukau leleí pea ngāue ʻo fakatatau mo e fakahinohino ʻa e Laumālié mo ʻiloʻi e founga lelei taha ke nau aʻu ai ki heʻenau ngaahi ngāue. Ko e meʻa mahuʻingá ʻa e ngāue naʻe ui ke nau fakahokó; naʻe fie maʻu pē ʻa e founga ia ke nau aʻu ʻaki ki aí ka naʻe ʻikai mahuʻinga ia.
Ko ha sīpinga fakaofo ia kiate kitaua ke ta fakaʻaongaʻi heʻeta moʻuí. ʻOku ʻiloʻi mo ʻofeina kitautolu ʻe Sīsū Kalaisi. ʻOkú Ne tokanga ki heʻetau fakalakalaka fakalaumālié pea ʻokú ne poupou mai ke tau tupulaki ʻo fakafou ʻi hono fakahaaʻi ʻo ʻetau fakakaukau fakalaumālié, māʻoniʻoní mo fakapotopotó. He ʻikai teitei liʻaki kitautolu ʻe he Huhuʻí. ʻOku totonu ke tau lotua maʻu pē ke maʻu ha tataki mo ha fakahinohino. ʻOku totonu ke tau fekumi maʻu pē ki he takaua ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. Ka ʻoku totonu ke ʻoua naʻa tau holomui pe lotofoʻi ʻo kapau ʻoku ʻikai tali vave mai leva ʻetau kolé. ʻOku tātātaha ke hoko fakaʻangataha mai ha faʻahinga tali pehē ia. ʻE fakatuai ʻetau tupulakí pea vaivai mo ʻetau fakaʻutoʻuta leleí ʻo kapau ʻe ʻomi leva he vave tahá ʻa e tali kotoa pē, ʻo ʻikai fie maʻu ki ai e ola ʻo ʻetau tuí, ngāué, akó mo e kātaki fuoloá.
ʻOku fakatātaaʻi mahino mai e sīpinga ʻoku ou lave atu ki aí ʻi he fakahinohino ko ʻeni ne fai ki he kau fuofua faifekaú.
“Ko au ko e ʻEikí ʻoku ou loto fiemālie, ʻo kapau ʻe loto ha taha ʻiate kimoutolu ke heka hoosi pe heka miuli pe heka saliote, te ne maʻu ʻa e tāpuaki ko ʻení, ʻo kapau te ne maʻu ia mei he toʻukupu ʻo e ʻEikí mo e loto fakafetaʻi ʻi he ngaahi meʻa kotoa pē.
“ʻOku ʻiate kimoutolu ʻa e ngaahi meʻá ni ke fai ʻo fakatatau ki he fakakaukau leleí mo e ngaahi tuʻutuʻuni ʻa e Laumālié.
“Vakai, ʻoku ʻamoutolu ʻa e puleʻangá. Pea vakai, pea ʻiloange, ʻoku ou ʻi he kau tui faivelengá maʻu ai pē. ʻE pehē. ʻĒmeni” (T&F 62:7 –9; toe fakamamafaʻi).
ʻOku ʻikai ko e meʻa ʻoku fai ki ai e tokanga hení ko e hōsí, miulí pe salioté; ka ko e loto fakafetaʻí, fakakaukau leleí mo e faivelengá. Kātaki ʻo fakatokangaʻi ange ʻa e ngaahi tefitoʻi meʻa mahuʻinga he sīpinga ko ʻení: (1) ko ha loto ʻoku fakafetaʻi he meʻa kotoa pē; (2) fakatatau ki he fakakaukau leleí pea mo e ngaahi tuʻutuʻuni ʻa e Laumālié; pea (3) ʻoku ʻi he kau tui faivelengá maʻu ai pē ʻa e Fakamoʻuí. ʻE lava nai ke tau ʻiloʻi ʻa e fakahinohinó mo e meʻa ʻoku fakapapauʻi maí, ʻa e ivi foou ʻoku maʻu mei he sīpinga faingofua ko ʻení ki he fakakaukau fakalaumālie mo māʻoniʻoní? Ko e moʻoni, ʻoku hoko ʻa e sīpinga fakafolofolá ko ha maʻuʻanga vai moʻui mahuʻinga.
Ko e fakaʻutoʻuta mamafa taha te tau lava ʻo faí, ʻoku tātātaha ke hoko ia ʻi he vahaʻa ʻo e leleí pe koví pe meʻa ʻoku matamataleleí mo palakuú. Ka ʻoku faʻa faingataʻa taha ia he taimi ʻoku tau fili ai he vahaʻa ʻo e leleí mo e leleí. ʻI he potu folofola ki muʻá, naʻe kau ʻa e hōsí, miulí mo e salioté ia he ngaahi meʻa lelei ke fakaʻaongaʻi ʻe ha faifekau. ʻI he founga tatau pē, te ta lava ʻo ʻiloʻi ha ngaahi taimi kehekehe ne ta maʻu ai ha faingamālie ke fai ha fili ki ha meʻa lelei. ʻOku totonu ke tau manatuʻi ʻa e sīpinga ko ʻeni mei he folofolá ʻi heʻetau fai e faʻahinga fili mahuʻinga ko iá. Kapau te tau fakamuʻomuʻa ʻa e meʻa ʻoku mahuʻingá—hangē ko hotau tuʻunga fakaākongá, tauhi ʻo e ngaahi fuakavá mo e ngaahi fekaú—ʻe tāpuekina kitautolu ʻaki ha ueʻi fakalaumālie mo ha fakaʻutoʻuta lelei ʻi heʻetau tūlifua ki he hala te tau toe foki ai ki hotau ʻapi fakalangí. Kapau te tau fakamuʻomuʻa e meʻa ʻoku mahuʻingá he ʻikai ke tau “lava ke fai hala” (T&F 80:3).
Ngaahi Kaveingá
Ko e ngaahi kaveingá ko ha ngaahi ʻulungāanga pe fakakaukau mahino, toutou hoko mo faaitaha ia, ʻo hangē ko ha filo ʻoku lalanga ʻi ha fakamatalá. ʻI he angamahení, ko e ngaahi kaveinga fakafolofolá ʻoku faʻa fālahi mo mahino lelei ange ia ʻi he ngaahi sīpinga pe fakafehokotakí. Ko hono moʻoní, ʻoku ʻomi ʻe he ngaahi kaveingá ʻa e puipuituʻa mo e kakano ʻo ʻetau ʻilo ki he fakafehokotakí mo e sīpingá. Ko e founga ko ia ʻo e fekumi mo ʻiloʻi ʻa e ngaahi kaveinga fakafolofolá, ʻokú ne tataki ai kitautolu ki he ngaahi tefitoʻi tokāteline mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e fakamoʻuí—ki he ngaahi moʻoni taʻengata ʻokú ne fakaafeʻi mai e fakamoʻoni fakapapau ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní (vakai, 1 Sione 5:6). Ko e founga ko ʻeni ʻo hono maʻu mai ʻo e vai moʻuí mei he tānakiʻanga vai fakalaumālié, ko ha meʻa lahi mo mohu faingataʻa ia; ʻoku toe maʻu foki ai ʻa e langaki mo e fakafoʻou fakalaumālie lahi tahá. ʻOku fonu e folofolá ʻi ha ngaahi kaveinga mālohi fau.
Hangē ko ʻení, naʻe ʻomi e Tohi ʻa Molomoná ʻi he kuonga fakakōsipelí ni ke “fakalotoa ʻa e Siú mo e Senitailé ko e Kalaisí ʻa Sīsū, ko e ʻOtua Taʻengata, pea naʻá ne hā ki he ngaahi puleʻangá kotoa” (Book of Mormon title page). Ko e tefitoʻi kaveinga ʻoku toutou hā he Tohi ʻa Molomoná, ko e fakaafe ko ia ke “haʻu kia Kalaisi pea hoko ʻo haohaoa ʻiate ia” (Molonai 10:32). ʻOku fakatefito mo fakamoʻoni ʻa e ngaahi akonaki, fakatokanga, naʻinaʻi mo e ngaahi meʻa kotoa ne hoko ʻi he tohi folofolá ni, kia Sīsū Kalaisi ko e Huhuʻi mo hotau Fakamoʻuí.
Tuku muʻa ke u ʻoatu ha toe sīpinga ʻo e ngaahi kaveinga mahuʻingá ʻo fakaʻaongaʻi ha ngaahi potu folofola mei he Tohi ʻa Molomoná.
“Kapau ʻe hanga ʻe he fānau ʻa e tangatá ʻo tauhi ʻa e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá ʻokú ne fafanga ʻa kinautolu, pea fakamālohi ʻa kinautolu, pea ʻomi mo e ngaahi founga te nau lava ai ʻo fai ʻa e meʻa kuó ne fekau kiate kinautolú (1 Nīfai 17:3).
“Vivili atu ki muʻa ʻi he tui mālohi kia Kalaisi” (2 Nīfai 31:20).
“ʻOku ʻi ai ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá koeʻuhi ke nau maʻu ʻa e fiefiá” (2 Nīfai 2:25).
“ʻOkú ke lava ʻo fai ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ʻi he māfimafi ʻo e ʻEikí” (ʻAlamā 20:4).
“Kuo teʻeki ai hoko ʻa e fai angahalá ko e fiefia” (ʻAlamā 41:10).
Kapau te mou palōmesi mai he ʻikai te mou kata, te u fakamatalaʻi atu ha taha ʻo e ngaahi founga faingofua kumi ʻaki ha ngaahi kaveinga fakafolofolá. ʻOku ʻikai ke u taukapoʻi pe fokotuʻu atu ke mou fai ʻa e meʻa tatau pē; ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe ha kakai kehekehe ha ngaahi founga kehekehe kae tatau pē hono ʻaongá. Ko ʻeku fakamatalaʻi atu pē ʻeni ʻe au e founga naʻe ʻaonga kiate aú.
ʻI haʻaku teuteu ki ha ngāue ne toki vahe mai kimuí ni, ne u ongoʻi mālohi ai ke u lea fekauʻaki mo e laumālie pea mo e taumuʻa ʻo e tānakí. Ne u ako mo fakalaulauloto ai ki he lea ʻa ʻEletā Russell M. Nelson ʻi ha konifelenisi ki muí ni ʻo fekauʻaki mo e tefitoʻi moʻoni ʻo e tānakí (vakai, Conference Report, Sept.–Oct. 2006, 83–87; pe Ensign, Nov. 2006, 79–82), pea naʻe feʻunga ʻaupito pē ʻa e tefitó ia mo e natula pea mo e feituʻu ʻo e ngāue ne vahe maí (vakai, The Spirit and Purposes of Gathering [naʻe ʻoatu ʻa e leá ʻi he BYU–Idaho devotional, Oct. 31, 2006]).
Ne u fakatokangaʻi ʻoku lahi e meʻa ke u ako mei he folofolá ʻo fekauʻaki mo e tānakí. Ne u kumi ʻo ʻiloʻi peá u ʻai ha tatau ʻo e potu folofola kotoa pē ne ʻasi ai ʻa e foʻi lea ko e tānaki. Ne u lau leva ʻa e potu folofola taki taha, ʻo kumi ʻa e fehokotakiʻanga, sīpinga pea mo e kaveingá. ʻOku mahuʻinga foki ke fakatokangaʻi ʻi he kamata ʻeku laukongá, naʻe ʻikai ha meʻa pau ia ne u fekumi ki ai. Ne u lotu ke maʻu e tokoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní pea kamata leva ʻeku lautohí.
ʻI heʻeku kumi he folofolá ʻo fekauʻaki mo e tānakí, ne u fakaʻilongaʻi ʻaki ha peni lanu kehekehe ha ngaahi potu folofola ʻoku faitatau honau kupuʻi leá pe ngaahi meʻa mahuʻinga ne fai ai ha fakamamafa. ʻI he hili ko ia ʻeku lau kotoa e ngaahi potu folofolá, naʻe fakaʻilongaʻi lanu kulokula atu ha niʻihi, pea lanu mata atu ha niʻihi pea lanu kehekehe atu ha niʻihi.
Ko e konga ʻeni te ne mei ʻai ke mou kata aí. Ne u fakaʻaongaʻi leva ʻeku helekosí ke kosi ʻa e ngaahi potu folofola kuó u hiki hono tataú peá u fokotuʻutuʻu kinautolu ʻo tatau mo e lanu ne u valivali ʻakí. Naʻe lahi e fokotuʻunga naʻe valivali lanu kuolokulá, lanu matá pea fai pehē atu ai pē. Ne u toki fokotuʻutuʻu leva ʻa e fokotuʻunga taki taha ki ha fanga kiʻi fokotuʻunga iiki ange. ʻI heʻeku kalasi tahá, naʻá ku saiʻia he kosikosí mo e fokotuʻutuʻungá!
Ne akoʻi mai ʻe he foungá ni ha meʻa lahi fekauʻaki mo e tānakí. Hangē ko ʻení, ne u ʻilo mei heʻeku vakavakaiʻi ʻeku ngaahi fokotuʻunga pepá ha konga mahuʻinga ʻe tolu ʻo e tānakí: ko e taumuʻa ʻo e tānakí, faʻahinga mo e feituʻu ʻo e tānakí pea mo e tāpuaki ʻo e tānakí.
Ne u fakatokangaʻi ko ha ngaahi tefitoʻi taumuʻa ʻe niʻihi ʻo e tānakí, ke fai ha lotu (vakai, Mōsaia 18:25), ke maʻu ha tataki mo ha fakahinohino (vakai, Mōsaia 18:7), langa hake ʻa e Siasí (vakai, T&F 101:63–64), pea mo fai ha maluʻi (vakai, T&F 115:6). ʻI heʻeku ako ʻo fekauʻaki mo e faʻahinga pea mo e feituʻu ʻo e tānakí, ne u ʻiloʻi ai ʻoku tānaki fakataha kitautolu ki ha ngaahi fāmili taʻengata (vakai, Mōsaia 2:5), ki he Siasi kuo toe fakafoki maí (vakai, T&F 101:64–65), ki he ngaahi siteiki ʻo Saioné (vakai, T&F 109:59), ki he ngaahi temipale māʻoniʻoní (vakai, ʻAlamā 26:5 –6), ki ha ongo senitā maʻongoʻonga ʻe ua: Selusalema motuʻa (vakai, ʻEta 13:11) pea mo e kolo ko Saioné pe Selusalema Foʻou (vakai, T&F 42:9; Tefito ʻo e Tuí 1:10). Ne u fakamālō heʻeku ako ʻo ʻiloʻi ko e langaki fakalaumālié (vakai, ʻEfesō 4:12–13), fakatolongá (vakai, Mōsese 7:61), mo e mālohingá (vakai, T&F 82:14) ko ha niʻihi ia ʻo e ngaahi tāpuaki ʻo e tānakí.
ʻI he foungá ni, ne u maʻu ai ha loto houngaʻia lahi ange ki he laumālie ʻo e tānakí ʻi heʻene hoko ko ha konga mahuʻinga ʻo hono toe fakafoki mai ʻo e meʻa kotoa pē ʻi he kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá. He ʻikai ke u toe fakamatala atu ha ngaahi meʻa kehe ne u ako fekauʻaki mo e tānakí; ko ʻeku taumuʻa hení ke fakatātaaʻi nounou atu ha founga ʻe taha ʻo e fekumi ki he ngaahi kaveinga fakafolofolá.
Ko e Ngaahi Tāpuaki Te Tau Lava ʻo Maʻú
ʻOku fakaofo moʻoni e ngaahi tāpuaki ʻo e ʻiló, mahinó, fakahā mo e fiefia fakalaumālie ʻoku tau maʻu heʻetau laú, akó mo fekumi ʻi he folofolá. ʻOku langaki moʻui, fakalotolahi mo fakafiefia ʻa e “keinanga ʻi he folofola ʻa Kalaisí” (2 Nīfai 31:20). ʻOku lelei ʻa e folofolá, he “kamata ke langaki hake ʻe ia hoku laumālié; ʻio, ʻoku kamata ʻe ia ke fakamaama hoku ʻatamaí, ʻio, ʻoku fakaʻau ke melie ia kiate au” (ʻAlamā 32:28). “Vakai kuo tohi ia, ʻoku mou maʻu ia ʻiate kimoutolu, ko ia mou fakatotolo ai” (3 Nīfai 20:11), pea te nau “ʻiate koe ko ha matavai ʻoku mapunopuna ki he moʻui taʻengatá” (Sione 4:14).
ʻI heʻeku lau, ako mo fekumi fakatāutaha ʻi he folofolá he ngaahi taʻu lahi ko ʻení, kuo tuʻo lahi ai ʻeku tokanga taha ki he tokāteline ʻo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalasí. ʻOku ʻikai ha meʻa ʻe hoko, ʻilo pe mālohi ʻe toe ongo ange kiate au he taʻu ʻe 54 kuó u moʻui ai he māmaní, ka ko ʻeku toutou lau, ako mo fekumi ki ha ngaahi fehokotakiʻanga, sīpinga mo e kaveinga ʻoku fekauʻaki mo e tokāteline ʻo e Fakaleleí. Kuo lalanga ʻa e tokāteline mahuʻinga mo fakahaofi ko ʻení ki hoku laumālié ʻo hangē ko e hahau mei he langí; kuó ne tākiekina ʻeku fakakaukaú, leá mo e ngāué (vakai, Mōsaia 4:30); pea kuo hoko moʻoni ia ko ha vaitupu ʻo e vai moʻuí kiate au.
Vīsone ʻa Līhaí
Ko e mahuʻinga ʻo e lautohí, akó mo e fekumi ʻi he folofolá, ʻoku fakaʻilongaʻi mai ia ʻi ha konga lahi ʻo e mamata ʻa Līhai ki he ʻakau ʻo e moʻuí.
Naʻe sio ʻa Līhai ki ha falukunga kakai ne nau vilitaki atu ʻi he hala hangatonu mo fāsiʻí ke maʻu ʻa e ʻakaú mo hono fuá. Naʻe kamata ʻa e falukunga kakaí ʻi he halá mei he matapā ʻo e fakatomalá, papitaiso ʻaki e vaí mo hono maʻu ʻo e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní (vakai, 2 Nīfai 31:17–20). Ko e ʻakau ʻo e moʻuí ko e tefitoʻi meʻa mahuʻinga ia ʻi he misí pea ʻoku hā ia ʻi he 1 Nīfai 11, ʻokú ne fakafofongaʻi ʻa Sīsū Kalaisi. Ko e fua ʻo e ʻakaú ko ha fakaʻilonga ia ʻo e ngaahi tāpuaki ʻo e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí. ʻOku mālie he ko e tefitoʻi kaveinga ʻo e Tohi ʻa Molomoná, ʻa hono fakaafeʻi ʻo e taha kotoa pē ke haʻu kia Kalaisí, ʻoku nofo taha ia ʻi he meʻa-hā-mai ʻa Līhaí. ʻOku mahuʻinga makehe ʻa e vaʻa ukamea ʻoku fakatau ki he ʻakaú (vakai, 1 Nīfai 8:19). Ko e vaʻa ukameá ko e folofola ia ʻa e ʻOtuá.
ʻI he 1 Nīfai vahe 8, veesi 21 ki he 23, ʻoku tau ako ai ki ha falukunga kakai ne nau vilitaki atu ʻo kamata fononga he hala naʻe fakatau ki he ʻakau ʻo e moʻuí. Ka ʻi he fetaulaki ʻa e kakaí mo e konga ʻao fakapoʻulí, ʻa ia ʻokú ne fakafofongaʻi e ngaahi fakatauvele ʻa e tēvoló (vakai, 1 Nīfai 12:17), ʻoku nau hē mei honau halá pea nau mole atu ai pē.
ʻOku mahuʻinga ke fakatokangaʻi ange naʻe ʻikai fai ha lave ia he ngaahi potu folofolá ni ki he vaʻa ukameá. Ko kinautolu ʻoku nau taʻetokanga pe fakamaʻamaʻaʻi e folofola ʻa e ʻOtuá, he ʻikai ke nau maʻu ʻa e kāpasa fakalangi ko ia ʻoku tuhu ki he hala ʻoku fakatau ki he Fakamoʻuí. Fakakaukau pē naʻe maʻu ʻe he kulupú ni ʻa e halá pea nau vilitaki atu, mo fakahaaʻi ha tui kia Kalaisi pea mo ha loto-toʻa fakalaumālie, ka naʻe takihalaʻi kinautolu ʻe he ʻahiʻahi ʻa e tēvoló pea nau hē ai.
ʻI he veesi 24 ki he 28 ʻo e vahe 8, ʻoku tau lau ai ki he falukunga kakai hono uá ne nau maʻu e hala hangatonu mo fāsiʻi naʻe fakatau ki he ʻakau ʻo e moʻuí. Naʻe vilitaki atu e kulupú ni ʻi he ʻao ʻo e fakapoʻulí mo piki pē ki he vaʻa ukameá ʻo nau aʻu mai ʻo kai ʻi he ʻakau ʻo e moʻuí. Ka ʻi hono manukia ʻa e falukunga kakaí ʻe he fuʻu kakai he fale lahi mo māʻolungá, ne nau mā pea nau puli atu ai pē ʻo hē ʻi ha ngaahi hala kehe. Fakatokangaʻi ange muʻa naʻe fakamatalaʻi naʻe pikitai e kakaí ni ki he vaʻa ukameá.
ʻOku mahuʻinga ʻa e vilitaki atu e kulupu hono uá ʻi he tui mo e mateakí. Ne nau maʻu foki e tāpuaki ʻo e vaʻa ukameá, pea naʻa nau pikitai ki ai! Ka ʻi heʻenau fehangahangai mo e fakatangá mo e ʻahiʻahí, ne nau tō atu ki ha ngaahi hala kehe ʻo hē atu ai pē. Neongo ʻenau tuí mo e mateakí pea pehē ki he folofolá ʻa e ʻOtuá, ka naʻe kei hē pē ʻa e kulupú ni—mahalo pē naʻe tātātaha ke nau lau pe ako pe fekumi he ngaahi folofolá. ʻOku fokotuʻu mai ʻe he pikitai ki he vaʻa ukameá ʻa e tātātaha pē ke “ʻohofi” e ako pe lau e folofolá, kae ʻikai ko e fai hokohoko maʻu pē ʻi hono lau e folofola ʻa e ʻOtuá.
ʻOku tau lau he veesi 30 ki he kulupu hono tolú ne nau vilitaki atu ʻo pikitai ki he vaʻa ukameá kae ʻoua kuo nau omi ʻo kai he fua ʻo e ʻakaú. Ko e kupuʻi lea mahuʻinga hení ko e pikitai hokohoko ai pē ki he vaʻa ukameá.
Naʻe vilitaki atu foki ʻa e kulupu hono tolú ʻi he tui mo e loto fakapapau; ka naʻe ʻikai hā ia ne nau hē, pe tō atu ki ha ngaahi hala kehe pe mole atu. Mahalo ko e kulupu ko ʻeni hono tolú ne nau ako maʻu pē mo lau pea mo fekumi ʻi he folofola ʻa Kalaisí. Mahalo ko e fetāfeaki maʻu pē ʻa e vai moʻuí naʻá ne fakahaofi e kulupu hono tolú mei he ʻauhá. Ko e kulupu ʻeni ʻoku totonu ke ta feinga ke ta kau ki aí.
“Ko e hā ʻa e ʻuhinga ʻo e vaʻa ukamea naʻe mamata ki ai ʻa ʻetau tamaí, ʻa ia naʻe fakatau ki he fuʻu ʻakaú?
“Pea naʻá ku pehē ange kiate kinautolu, ko e folofola ia ʻa e ʻOtuá, pea ʻilonga ʻa kinautolu ʻe tokanga ki he folofola ʻa e ʻOtuá, ʻo piki maʻu ki aí, ʻe ʻikai te nau teitei mate; pea ʻe ʻikai foki lava ke ikunaʻi ʻa kinautolu ʻe he ngaahi ʻahiʻahí mo e ngahau vela ʻa e filí ke fakakuihi mo tohoakiʻi atu ʻa kinautolu ki he fakaʻauhá” (1 Nīfai 15:23–24; toe fakamamafaʻi).
Ko e hā leva ʻa e faikehekehe ʻo e piki mo e piki maʻu ki he vaʻa ukameá? Tuku ke u fokotuʻu atu ko e piki maʻu ki he vaʻa ukameá ʻoku tupu ia mei hono fakaʻaongaʻi maʻu pē ʻo e ngaahi founga ʻe tolu ke maʻu ʻaki e vai moʻuí, ʻa ia kuo tau lave ki ai he pō ní.
“Pea naʻe hoko ʻo pehē, naʻá ku vakai ko e vaʻa ukamea kuo mamata ki ai ʻeku tamaí, ko e folofola ia ʻa e ʻOtuá, ʻa ia naʻe fakatau ki he matavai ʻo e ngaahi vai moʻuí, pe ki he ʻakau ʻo e moʻuí” (1 Nīfai 11:25).
Ko e ngaahi founga taki taha ko ʻení—ʻa e lau mei he kamatá ki he ngataʻangá, ako fakafoʻi tefitó mo e fekumi ki ha ngaahi fehokotaki, sīpinga mo e kaveingá—ʻoku nau langaki moʻui, fakahinohinoʻi pea nau ʻomi ha konga mahuʻinga ʻo e vai moʻui ʻa e Fakamoʻuí. Ka ʻoku ou tui ko hono toutou fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi founga ko ʻeni ʻe tolú, ʻe tupu ai ha fetāfeaki mālohi ʻo e vai moʻuí pea ko e ʻuhinga lahi ia o e piki maʻu ki he vaʻa ukameá.
ʻI he ngaahi ngāue fakaʻahó, ʻokú ta fakamoleki ai ha konga lahi ʻo e vai ʻoku ʻi hotau sinó. Ko e fieinuá ko ha fie maʻu ia ʻa e fanga kiʻi selo hotau sinó pea kuo pau ke fetongi fakaʻaho ia. ʻOku ʻikai ʻuhinga lelei ia ke toki ʻai pē mo “fakafonu” vai, kae tuku ke ʻi ai ha vahaʻa taimi lōloa ʻo e fasimanavá. ʻOku tonu fakalaumālie foki mo ia. Ko e fieinua fakalaumālié, ko ha fie maʻu ia ʻo e vai moʻuí. ʻOku lelei ange ʻa e fetāfeaki mālohi maʻu pē ʻo e vaí, ʻi hono toki inu fakaholoʻi tuʻo tahá.
ʻOkú ta lau, ako mo fekumi fakaʻaho nai ʻi he folofolá, ʻi ha founga te ta lava ʻo piki maʻu ai ki he vaʻa ukameá—pe ʻokú ta piki pē ki ai? ʻOkú ta vilitaki atu nai ke aʻu ki he matavai ʻo e vai moʻuí—ʻo fakafalala ki he folofola ʻa e ʻOtuá? Ko ha ngaahi fehuʻi mahuʻinga ʻeni ke tau fakakaukauloto ki ai.
ʻI heʻetau fakaʻosi he pō ní, te tau hivaʻi fakataha ʻa e hiva “Ko e Vaʻa Ukameá.” Ko e hiva ko ʻeni ʻa e kau māʻoniʻoní ko ha lotu fakamātoato ia (vakai, T&F 25:12). ʻOfa ke tau fakafanongo ki he ngaahi lēsoni ʻoku akoʻi mai ʻe he himí ni.
ʻOku ou fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi mo e mālohi ʻo ʻEne folofolá. Ko Ia ʻa e ʻAlo ʻo e Tamai Taʻengatá pea ʻoku ou ʻiloʻi ʻokú Ne moʻui. ʻOku ou fakamoʻoni ko e piki maʻu ko ia ki he vaʻa ukameá, te ne tataki kitautolu ki Heʻene vai moʻuí. ʻI heʻeku hoko ko ʻEne tamaioʻeikí, ʻoku ou foaki atu e tāpuakí ni kiate kimoutolu: ke toe fakalahi ange hoʻomou loto holi mo e ivi ke piki maʻu ki he vaʻa ukameá, ke toe fakatupulaki hoʻomou tui ki he Fakamoʻuí pea toʻo atu hoʻomou ilifiá, pea ke mou inu taʻetuku mei he maʻuʻanga vai fakalaumālié pea mou ʻilo ai Ia. ʻOfa ke tau manatua maʻu pē ia.
[ʻI he ofi mai ʻa e ʻahiʻahí,
Fonu faingataʻa mo hotau halá,
Te tau lava ʻo falala ki he vaʻa ukameá,
Pea tokoni mai e langí].
(Ngaahi Himí, fika 172)
ʻI he huafa toputapu ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.
©2007 ʻe he Intellectual Reserve, Inc. Maʻu ʻa e totonu fakalao kotoa pē. Paaki ʻi he ʻIunaiteti Siteiti ʻo ʻAmeliká. Fakangofua ʻi he lea faka-Pilitāniá: 6/06. Fakangofua ki he liliu leá: 06/06. Ko hono liliu ʻo e “A Reservoir of Living Water.” 02153 900