The Christus statueThe Church of Jesus Christ of Latter-day Saints Search | Feedback | Site Map | Help | Country Sites |
Home Broadcast Archives CES Fireside

Ko e Hā ʻa e Anga ʻo e Tangatá mo e Fefiné ʻOku Taau mo Kimoutolú?

Pīsope H. David Burton
Pīsope Pulé
Faeasaiti ʻa e CES maʻá e Kakai Lalahi Kei Talavoú • 2 Nōvema 2008 ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí

Pīsope H. David BurtonʻOkú ma fiefia mo Sisitā Peatoni, fakataha mo ha niʻihi ʻo homa fāmilí, kau ai mo ha fānau ako ʻe toko tolu ʻi he ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí pea mo ha tokotaha ako mei he ʻIunivēsiti ʻo e Siteiti ʻo ʻIutaá mo hama kaumeʻa mamae ko Kilisitala Mingi, ʻa ia ʻoku kau mai mei he akoʻanga fakalotu ʻo e ʻUnivēsiti ʻo Uāsingatoní, ke fakataha mo kimoutolu he efiafi Sāpaté ni. ʻOkú ma manako ʻaupito mo Pāpulā he feohi mo e toʻu tangata kei tupu haké. ʻOkú ma saiʻia ʻi he laumālie lelei ʻoku mou maʻú. ʻOkú ma saiʻia ʻi hoʻomou faivelengá. ʻOkú ma ʻofa ʻiate kimoutolu ko e ngaahi meʻa kuo mou lavaʻi ʻi hoʻomou moʻuí ʻi hoʻomou kei talavoú mo ia te mou lavaʻi ʻi haʻamou tauhi ʻi he lāngilangiʻia kakato ki heʻetau Tamai Hēvaní pea ʻiate kimoutolu foki. ʻOkú ma ʻofa ʻiate kimoutolu ʻi he angamaʻa mo e angalelei ko ia ʻoku hā mei homou fofongá pea mo hoʻomou fotu mai he efiafi ní.

Ne ma kau atu mo Sisitā Peatoni he uike ʻe ua kuohilí, ki ha fakataha fakalaumālie ʻi he Temipale Nāvuú maʻá e kau ngāue temipalé. Ko e tokolahi ʻo e kakai lelei ko iá ne nau motuʻa ange ʻaupito ʻi hamou tokolahi. Ne ma ongoʻi ha laumālie fakaʻofoʻofa ʻi he fakataha naʻe fai ʻi he fale nāunauʻia ko iá. ʻOkú ma ongoʻi ʻa e laumālie fakaʻofoʻofa tatau pē ʻi heʻetau fakataha he efiafi ní. Ka ʻokú ma kiʻi ongoʻi lotosiʻi ʻi hoʻomou fuʻu tokolahi ʻi he fale fakaʻofoʻofá ni ʻi he ʻapiako masani ko ʻení pea ʻi he ngaahi feituʻu kehekehe pē ʻi he funga ʻo e māmaní ʻo fakafou ʻi he satelaité mo e tekinolosiá.

He ʻikai teitei ngalo ʻeku fuofua lea ʻi he konifelenisi lahí. Naʻe fakaafeʻi au ke u lea ʻi ha miniti ʻe 14 ʻi he fakataha ʻo e pongipongi Sāpaté hili e lea ʻa Palesiteni Hauati W. Hanitaá. Naʻe fakalotosiʻi ʻaupito kiate au ʻa e ngaahi tūkunga ne u ʻi aí. ʻI ha uike nai ʻe taha kimuʻa he konifelenisi lahí, ne ʻeke mai ʻe ʻEletā Lāsolo M. Nalesoni pe ʻoku fēfē ʻeku leá. Ne u talaange ki ai ʻa ʻeku fāinga mo ʻeku teuteú, pea toki mahino kiate au ko e ʻuhinga naʻá ne ʻiloʻi ai te u leá he naʻe hā he fakaafe ke ne leá ʻe hoko ʻiate au. ʻI heʻeku ʻiloʻi ʻení, ne u ʻeke ange kia ʻEletā Nalesoni pe ko e hā hono ʻuhinga naʻe fokotuʻu ai ha tokotaha kei foʻou mo ilifia hangē ko aú, ke lea ʻi hona vahaʻa mo Palesiteni Hanitaá. Naʻá ne kiʻi fakakaukau siʻi peá ne malimali mo pehē mai, “Pīsope, ko e ʻuhinga pē ʻoku lava ke u fakakaukau atu ki aí, ko e ueʻi pē ia ʻa e laumālié ke fokotuʻu koe ai ke ma hā ngali lelei.” Ne toe ʻāsili ange ʻeku ongoʻi lotosiʻí hili e kiʻi fetalanoaʻaki ko iá.

“Te ke Aʻusia Koā ha Tuʻunga Lelei?”

ʻI he meimei vaeaua senituli kuo hilí kimuʻa peá u ngāue fakafaifekau ki ʻAositelēliá, ne u monūʻia lahi ke ngāue he taʻu ʻe fā ʻi ha falekoloa nāunau tā-pulu, ʻo ha tangata tā-pulu fakapalofesinale mei Sikotilani. Ko ʻĀleki C. Mekifeeti hono hingoá. Naʻe ʻikai ke tau siasi pea neongo naʻe laka hake he taʻu ʻe 25 ʻene feohi mo e kakai Siasí, ka ne ʻikai pē mahino ki ai ʻetau tokāteliné pe ko e ongoongoleleí. Ko ha tangata lelei ʻaupito ia ke ngāue ki ai pea te u houngaʻia maʻu pē koeʻuhí ko ʻene angaʻofá mo e mohu angaleleí. Ne tokoni hono akoʻi lelei ia ʻe he tā-pulú ke faʻa kātakí, ke u lavameʻa ʻi ha niʻihi ʻo e ngaahi feʻauhi ʻi heʻeku kei talavoú pea lava ke u fiefia ai ʻi he tā-pulú ʻi hono kotoa ʻeku moʻuí. Naʻe faʻa ongo fakaʻofoʻofa ʻene lea ʻo ngāue ʻaki ʻa e tō mo e fasi faka-Sikotilaní. ʻI he taimi ne ʻikai lelei feʻunga ai ʻeku ngāué ki heʻene fie maʻú pe fehālaaki ʻeku tokoni ki ha pataloní, te ne lea fefeka mai ʻaki ha ngaahi lea ngali taʻeʻuhinga ʻi heʻene fasi faka-Sikotilaní pea muimui mai ai e fehuʻi tatau pē: “Masiʻi Tēvita, te ke aʻusia koā ha faʻahinga tuʻunga lelei ʻi hoʻo moʻuí?”

ʻOku ou kei manatuʻi pē ʻa e ngaahi lea naʻá ne lea ʻaki ʻi he taimi ne u loto-toʻa feʻunga ai ke talaange kuó u tali ha uiuiʻi mei he palōfita ʻa e ʻOtuá ke u ngāue fakafaifekau taʻu ʻe ua ʻi ʻAositelēlia, pea te u mavahe ai mei heʻene ngāué. Naʻá ne fai mai ha ngaahi lea ngali taʻeʻuhinga hoko ai mo ʻene pehē mai, “Masiʻi Tēvita, he ʻikai te ke teitei aʻusia ha faʻahinga tuʻunga he moʻuí, ʻi hoʻo feʻaluʻaki he māmaní ʻo fakamatalaʻi e ngaahi meʻa fakalotú.”

ʻI he ʻaho ʻe taha pe ua kimuʻa nai peá u ʻalu ʻo ngāue fakafaifekaú, ne u afe atu ʻo fakalea ki hoku kaumeʻa lelei ko ʻĀlekí. ʻI heʻeku lulululu mo fakamālō kiate iá, naʻá ne fusi atu au kiate ia mo tuku ha sila ʻi hoku nimá. Ne tō homa loʻimata ʻi heʻeku lue fakatovave atu ki heʻeku kaá. Ne u fakaʻuli ki ha paʻake ofi mai ʻo u lau ai ʻene tohí ʻi he ʻātakai lōngonoa ko iá ʻo u ʻilo ai kuó ne faʻo he silá ha paʻanga lahi ke tokoni ki heʻeku ngāue fakafaifekaú.

Hili nai ha taʻu ʻe taha mei ai, lolotonga ʻeku ngāue ʻi ʻAtelaite ʻi ʻAositelēliá, ne u maʻu ha tohi meia ʻĀleki. Naʻe pehē mai ai: “Masiʻi Tēvita, ʻoku nau talamai ko e ʻosi pē ʻa e taʻu ʻe tahá ʻe fie maʻu ʻe he faifekaú ha suti foʻou. Kātaki ʻo fakatau ʻaki e paʻanga ko ʻení hao suti ngaohi mei he fulufuluʻisipi lelei taha ʻo Sikotilaní.”

Hili ha ngaahi ʻaho siʻi ʻeku foki mei ʻAositelēliá, ne u afe atu he malaʻe tā-pulú ke ma toe feʻiloaki mo ʻĀleki. Naʻá ne ʻeke mai pe kuó u mateuteu ke ma tā-pulu. Ne u talaange kuo ʻosi atu hoku ngaahi ʻaho tā-pulú, he kuó u ʻosi fakatau atu ʻeku ʻū ʻakau tā-pulú mo ʻeku kaá ke tokoni ki he ngaahi fakamole ʻo ʻeku ngāue fakafaifekaú, ʻikai ko ia pē ka kuo fuoloa e taimi ke u fakakaukau fakamātoato ai ki heʻeku akó.

Naʻá ne tali mai he founga tatau ai pē, “Masiʻi Tēvita, he ʻikai ke ke teitei aʻusia ha faʻahinga tuʻunga ʻi hoʻo moʻuí kapau he ʻikai te ke tā-pulu. Hū ki falekoloa ʻo fili mei ai haʻo seti ʻakau tā-pulu.”

Ne u fai ʻeni pea ko e meimei taʻu ʻeni ʻe 50 ʻeku kei tauhi pē ʻa e ngaahi ʻakau tā-pulu ko iá. Naʻe ʻikai te u saiʻia au he ngaahi lea ʻa ʻĀlekí, ka ʻe hounga maʻu ai pē kiate au ʻene ngaahi lēsoni ʻi he faitotonú, angatonú, mo e angaʻofá ʻa ia ne u ako lolotonga ʻeku ngāue ki aí.

Ne u faʻa fakakaukau he ngaahi taʻu kimui aí ki he fehuʻi ʻa ʻĀlekí: Te ke aʻusia koā ha faʻahinga tuʻunga lelei ʻi hoʻo moʻuí?” Ko hono fakahā ia ʻe ʻĀleki ʻa e ʻikai ke ne fiefia he anga ʻeku ngāué. Naʻá ne fehuʻia ʻa ʻeku malava ke muimui ki he fakahinohinó, ʻeku tokanga ki he ngāue naʻá ku faí, pea mo ʻeku lotoʻaki e ngāué. Naʻá ne fehuʻia foki pe naʻe ʻi ai ha loto-holi ʻiate au ke u hoko ko ha tokotaha lahi lavameʻa, ʻaonga, mo tokoni. Ne u toutou fakalaulauloto ki he ngaahi fehuʻi ko iá. Te u fakahā atu pē ko ha ngaahi fehuʻi maʻongoʻonga ia he taimi ko iá pea ʻoku kei hoko pē ia ko ha ngaahi fehuʻi maʻongoʻonga he ʻahó ni. ʻOku ou kei ngāue pē ki ai. Ne u aofangatuku ʻaki ʻeku pehē naʻe fakafehuʻia ʻe ʻĀlekí ʻa hoku tuʻunga lavameʻa ʻi he moʻuí kae ʻikai ko ʻeku fononga ʻi he moʻuí. ʻOku hanga ʻe heʻene fehuʻí, ʻo fokotuʻu mai e fehuʻi ko ʻení: ko e hā e meʻa ʻoku lau ko e lavameʻa ʻi he moʻui ní?

Maʻu e Ngaahi ʻUlungāanga Faka-Kalaisí

Mahalo ko e fehuʻi lelei ange ke tau tokanga ki aí pe ʻoku ʻikai pē te tau aʻusia nai ha faʻahinga tuʻunga lavameʻa pea tau hā ai ki he māmaní ko ha kakai lavameʻa kitautolu, ka ko e fehuʻi ko ia naʻe fakahoko tonu mai ʻe he Fakamoʻuí: “Ko ia, ko e hā ʻa e anga ʻo e tangatá [pe fefiné] ʻoku taau mo kimoutolú? Ko e moʻoni ʻoku ou pehē kiate kimoutolu, ke mou hangē pē ko aú” (3 Nīfai 27:27). ʻIkai ngata aí, ka naʻe toe folofola e Fakamoʻuí ʻo pehē, “He ko e meʻa kuo mou mamata kuó u faí ke mou fai foki ia” (v. 21).

Ko e hā ʻa e anga ʻo e tangatá mo e fefiné ʻoku taau mo kimoutolú? ʻI heʻeku fifili ki aí, ne u hoko atu ʻo fehuʻi: Ko e hā e ngaahi ʻulungāanga ʻo ha moʻui faka-Kalaisi? Ko e hā e sīpinga totonu ke fakaʻaongaʻi ʻi he fetaulaki mo e ngaahi faingataʻa ʻo e moʻuí? ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e pehē “ke mou hangē pē ko aú”? ʻOku ʻikai te u iloʻi kotoa e ngaahi meʻa ʻoku fie maʻú, ka ko e niʻihi siʻi pē ʻeni ʻo e ngaahi ʻulungāanga hangē ko e ʻofa ki he ʻOtuá mo hotau kāingá, manavaʻofá, faʻifaʻitakiʻangá, talangofuá, tokoní, mo hono tauhi ʻo e ngaahi fuakavá.

Ne toki mālōlō hama maheni pea ko ha kaumeʻa mamae mo lelei ʻo homa ʻofefiné mo hono malí, hili ia haʻane feʻao fuoloa mo ha foʻi ngungu ʻi hono ʻutó. Ki muʻa peá ne mālōloó, ne faʻu ʻe hano kaumeʻa ha foʻi maau ʻo ʻave ki he uaifi homau kaungāmeʻá, ʻo fakahā ai e ngaahi ongo naʻá ne maʻú. Kuó u maʻu ha ngofua ke u lau atu ia, ʻo ʻikai koeʻuhi ko e fakaʻofoʻofa hono fakaleá, ka ko e ngaahi ongo ʻokú ne ʻomaí. ʻOku kamata peheni:

“ ʻAlā Taieni,
Kātaki ʻo ‘fakamālō ange’ kia Hāloti,
Heʻene liliu ʻeku moʻuí,
Mo tā sīpinga ke u muimui aí,
ʻI he tuʻunga taki lakanga fakataulaʻeikí,
ʻA ʻene tokanga ki he fakafoʻituituí,
ʻI he ʻofa taʻesiokita, mo taʻetūkua he tokoní,
Pea ʻi he ʻofa faka-Kalaisi moʻoní.

“Kātaki ʻo fakahā kia Hāloti e ngaahi lelei ʻoku ou manatuá
ʻA ia ʻoku ou tukulotoʻi he ʻaho kotoá
He ʻokú ne fakamālohia,
Mo tākiekina kitá —
ʻA e manatu ʻofa atu ki heʻene ngaahi foaki ʻofá
Lolotonga ʻema ngāue fakatahá.
“Kātaki ʻo fakahā kia Hāloti ko ʻene tā sīpingá,
ʻEne hoko ko ha husepāniti ʻofá,
Mo ha tamai angaʻofá,
Ko ha tamaioʻeiki faivelenga ʻa e ʻOtuá
Moʻui fonu he tukuhuá,
Mo e vīsone ki he kahaʻu ʻoku toka mei muʻá,
Kuó ne fokotuʻu ai ha fuka ko ʻeku taumuʻá
Pea kuo faitāpuekina ai hoku uaifí mo e fānau ʻofeiná.

“Kātaki ʻo fakahā kia Hāloti ko ha lāngilangi moʻoní
Ke maheni mo ia ʻi he moʻui fakamatelie ní
Pea ke ngāue fakataha mo ia hení.

“Kātaki ʻo fakahā kia Hāloti ʻa hoku loʻimata kuo toó,
Pehē ki he uhu ʻa hoku lotó,
He ʻiloʻi kuo vavé ni haʻane toe fokí
Ke fai ha lipōtí.

“Kātaki ʻo fakahā kia Hāloti hoku ʻofa
ʻI heʻene ngaahi angaʻofá,
Mo ʻene tā sīpingá,
Mo ʻene anga fakakaumeʻá.

“Kātaki ʻo fakahā kia Hāloti te u ʻofa lahi ki aí
Ka te u teuteuʻi au he loto vilitakí
Ke u toe fiefia fakataha mo iá
ʻI langi taupotu ʻi he ʻafioʻanga ʻo e ʻOtuá.

“Kātaki ʻo fakahā kia Hāloti te u tauhi ki he ʻEikí
ʻAki e kotoa hoku lotó, mālohí, iví mo e ʻatamaí
ʻI heʻeku manatu ki heʻene tā sīpingá,
Mo ʻene moʻui līʻoá,
Mo ʻene tauhi mateaki ki he ʻOtuá.

“Kātaki muʻa ʻo fakahā ange kia Hāloti . . .
ʻA e fakamālō tuʻá ni.”1

Mahalo ʻe ʻaonga foki ke tau fakaʻaongaʻi ʻi heʻetau moʻuí, e ngaahi ʻulungāanga lelei ʻi he “kātaki ʻo fakahā kia Hālotí.” ʻI he taimi ʻe lava ke fakalāngilangiʻi ʻaki ai kitautolu ʻa e ngaahi angalelei hangē ko e tā sīpingá, mālohi ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, tokangaʻi ʻo e tokotaha kehé, tokoni, ʻofa, hoko ko ha husepāniti mo e tamai ʻofa, angalelei, anga fakakaumeʻa, moʻui līʻoa mo mateaki, ʻo hangē ko ia ne fai kia Hālotí, ko e moʻoni ʻe lava ke pehē ʻoku tau moʻui faka-Kalaisi, pea ʻe kakato ia mo fakafiefia.

ʻOku faʻa fakamatala maʻu pē ʻa Palesiteni Tōmasi S. Monisoni ki hono konga Sikotilaní mo e ngaahi meʻa naʻá ne aʻusia heʻene kei siʻí heʻene vāofi mo ʻene ngaahi kui Sikotilaní, kinautolu naʻá ne faʻē ʻaki, tamai ʻaki, tokoua mo tuofefne ʻakí. ʻOku ou fifili pe kuo tuʻo fiha nai ʻene fanongo ki ha lea hangē ko ʻení, “Masiʻi Tomi, ʻe faifaiangé peá ke aʻusia ha faʻahinga tuʻunga ʻi hoʻo moʻuí?” ʻOku ou mahalo pē naʻe faʻa fai kiate ia e fehuʻi ko ʻení, he ko ha tamasiʻi ne lahi e ngaahi meʻa naʻe manako aí, mohu fakakaukau pea ivi lahi.

ʻOku ʻomi ʻe he moʻui ʻa Palesiteni Monisoní ha sīpinga ke tau muimui ai ʻi heʻetau moʻuí. ʻOku moʻoni ʻeni ʻo tautefito ki heʻene ngāue fakatāutahá. ʻOku ʻiloa ʻene ngaahi ngāue ʻo mamata ki ai e kakaí, ʻo fonu ʻi he ngaahi tokoni fisifisimuʻa ʻi he uōtí, siteikí, misioná mo e Siasí fakalūkufua. ʻOku ou tui ʻoku ʻikai ha taha ʻi he kuonga fakakosipelí ni ʻe lahi ange e līʻoa ʻene moʻuí ki heʻene ngaahi ngāue faka-Siasí ʻia Palesiteni Tōmasi S. Monisoni.

ʻOku tau mamata ki ha konga ʻo ʻene ngāue fakatāutahá mei he taimi ki he taimi. Ko e konga ʻo ʻene ngāue fakatāutahá ʻa e tokoní, tokangá, tokoniʻi mo faitāpuekina ʻa e fakafoʻituituí—mo foaki ha fakalotolahi mo fakafiemālie.

Ne fie maʻu kimuí ni mai ke nofo taimi nounou hamau kaungāʻapi lelei ʻi ha feituʻu ʻoku fakaakeake ai e kau mahakí. ʻI heʻema ʻaʻahi mo Pāpulā ki aí, naʻe ʻikai ke ne faʻa tatali ke fakamatala fiefia mai e ʻalu ange ʻa Palesiteni Monisoni ki heʻenau houalotu sākalamēnití.

Naʻá ne pehē, “Naʻá ne ofi mai ʻaupito ʻo mei lava pē ke u ala atu ki ai.”

Naʻá ne fiefia he ʻiloʻi naʻe tokanga atu ki ai e Palesiteni ʻo e Siasí.

ʻOku moʻui ʻaki ʻe Palesiteni Monisoni ʻa e tui ʻokú ne faʻa akoʻí: “Ko e ngaahi foʻi lea mahuʻinga taha ʻeni ʻe nima ʻi he lea faka-Pilitāniá—ʻ ʻOku ou laukau ʻaki koe.ʻ ʻOku kau ʻi he ngaahi foʻi lea mahuʻinga taha ʻe faá ʻa e: ʻHā leva haʻo lau’ Ko e ngaahi foʻi lea mahuʻinga taha ʻe tolú ko e: ʻKātaki pē muʻa.’ Ko e ongo foʻi lea mahuʻinga tahá: ʻMālo ʻaupito.’ Ko e foʻi lea ʻoku siʻisiʻi taha hono mahuʻingá ko e ko: ʻʻAu.’ ”2

Naʻe faʻa fakaʻaongaʻi ʻe he Fakamoʻuí ha ngaahi talanoa fakatātā ke akoʻi ʻaki e ngaahi lēsoni mahuʻingá. ʻOku pehē ʻa e manako ʻa Palesiteni Monisoni ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi talanoá ke fakatātā ʻaki ʻene ngaahi akonakí. ʻI he fakakaukau ʻa Palesiteni Henelī B. ʻAealingi ki hono fakaʻaongaʻi ʻe Palesiteni Monisoni e ngaahi talanoá, naʻá ne pehē te ke fakakaukau koe kuó ke ʻosi fanongo he talanoa ko iá, ka kapau te ke faʻa kātaki pea fakafanongo fakalelei, te ke ʻiloʻi ʻoku ʻikai tatau e ngaahi talanoá he ʻe ueʻi koe ʻe he Laumālié ke ke tali ʻa e pōpoakí ʻi ha founga kehe.

Ko e taha ʻo e ngaahi talanoa ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe Palesiteni Monisoní, naʻe hoko ia he taimi naʻe kei tīkoni aí. Naʻe vahe ʻa Palesiteni Monisoni mo kinautolu ʻi heʻene kōlomú ke nau hoko ko e kau ʻEsikimo ʻi he fakaʻaliʻali faiva (roadshow) ʻa e uōtí. Ko e tuofefine ʻo Palesiteni Monisoní naʻe Lady Liberty. ʻI he puke hono tuofefiné he mamahi hono mongá he ofi atu ki he faivá naʻa nau manavasiʻi naʻa ʻikai te ne lava ʻo lau ʻene kongá pea maumau ʻenau foʻi faivá. Ne fakakaukau e “Kau ʻEsikimó” ke fai ha meʻa. Naʻa nau fakataha mai ki ha loki ʻi lalo ʻi honau falelotú ʻo lotu. Naʻa nau kole ke tokoni mai e Laumālie ʻo e ʻEikí ki he tuofefine ʻo Palesiteni Monisoní. ʻI he hoko honau taimí, naʻe lava ʻe Lady Liberty ke lea ʻaki ʻene kongá ʻi he leʻo mahino. Naʻe manatu e tuofefine ʻo Palesiteni Monisoní ki ai ʻo lau ko ha mana ʻi heʻene moʻuí peá ne fakamālō ki he kau ʻEsikimó.

ʻOku fakamanatu mai ʻe he kiʻi talanoá ni ko ha tokotaha tui lahi mo faʻa lotu ʻa Palesiteni Monisoni. ʻOkú ne fakaʻaongaʻi e ongo meʻaʻofa maʻongoʻonga ko iá ke faitāpuekina ai e moʻui ʻa ha tokolahi he ʻahó ni. Ko ha sīpinga ia ʻo e anga ʻo e tangata mo e fefine ʻoku taau mo kitautolú—ko ha kakai loto tui mo faʻa lotu. ʻOku mahuʻinga ʻa e lotú ki heʻetau mālohi mo e tui fakatāutahá. Manatuʻi ʻa e fehuʻi ʻa Nīfai ki hono kāinga taʻetuí: “Kuo mou fehuʻi koā ki he ʻEikí?” (1 Nīfai 15:8). Kuo hoko e moʻui fietokoni ʻa Palesiteni Monisoní, ko ha sīpinga ʻe lava ke tau fakaʻaongaʻi ke ne fakafōtunga mo fatu ʻaki ʻetau moʻuí.

Lotua ha Tokoni ʻi Hono Fai ha Filí

Ko homou tokolahi ʻoku mou ʻi he tuʻunga ʻo e moʻuí te mou fai ai ha ngaahi fili te ne fakafuo hoʻomou moʻui ʻi he māmaní pea pehē ki hoʻomou moʻui taʻengatá. ʻOku lolotonga fai ʻe hamou niʻihi ha ngaahi fili fekauʻaki mo hoʻomou akó. Mahalo ʻoku fakakaukau ngāue fakafaifekau hamou niʻihi. Mahalo ʻoku fakakaukau hamou tokolahi ke fili e ngāue maʻuʻanga moʻui ʻoku mou fie maʻú, pe ngāue ke fai ʻi hoʻomou moʻuí. Mahalo ʻoku feinga hamou niʻihi ke fili pe ko e tokotaha totonu ē ke hoko ko ho hoa taʻengatá. ʻE faingofua ange ʻa e ngaahi filí ni kapau te ke lotu ʻo fakahā ia ki he ʻEikí.

Mahalo ʻoku fefaʻuhi hamou niʻihi mo e faiangahalá pea ʻoku mou feinga ke fili pe ʻoku mou loto ke fakamaʻa ʻa kimoutolu ʻe he mālohi ʻo e fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. ʻE vaivai e fakamoʻoni ʻa ha niʻihi ki he ongoongoleleí pea ʻoku nau lolotonga feinga ke ʻiloʻi e meʻa ke fakaleleiʻi ʻaki iá. ʻE kaunga lahi ʻaupito ʻa e ngaahi fili ki he ngaahi meʻa mahuʻinga ko ʻení mo ha ngaahi meʻa kehe pē ki he anga ʻo e tangata mo e fefine ʻoku taau mo kimoutolú mo e meʻa te mou lavaʻi lolotonga hoʻomou moʻuí, pe fakaʻaongaʻi e lea ʻa ʻĀlekí, ʻa e faʻahinga tuʻunga te mou ʻausiá.

ʻOku meimei faingataʻa maʻu pē ke fai e ngaahi fili mahuʻinga mo vivili ʻo e moʻuí. He ʻoku ʻi ai maʻu pē ʻa e kapaú, mo é, pea mo e koeʻuhí, ʻo faingataʻa mo fakatoloi ai e tali ʻe maʻú. ʻOku ou faʻa fakaʻamu ange naʻe ʻi ai ha foʻiʻakau faimana ʻe lava ke tau folo pea tau fai maʻu ai pē ʻa e ngaahi fili ʻoku leleí. Ka koeʻuhí ʻoku ʻikai ke tau maʻu e foʻiʻakau ko ʻení, ko ia tuku muʻa ke u ʻoatu ha fokotuʻu pē ʻe taha ke tokoni ʻi hono fai hoʻo ngaahi filí? Feinga ke kau mai ʻa ʻetau Tamai ʻi Hēvaní ʻi he lotu ʻi he loto fakatōkilalo, hili iá pea maʻu ʻa e tui mo e loto fakapapau ke muimui Heʻene akonakí ʻi hono fakahoko mai ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOkú Ne talaʻofa, “Te u ngaohi ke māfana ʻa ho lotó ʻi loto ʻiate koe; ko ia, te ke ongoʻi ʻoku totonu ia” (T&F 9:8). ʻE fakalahi ki he anga ʻo e tangata mo e fefine ʻe taau mo kimoutolú ʻi haʻomou talangofua ki he kihiʻi leʻo siʻi mo mālié. Manatu, ko e konga ʻo e fakafanongó ʻa e “ongoʻi ʻoku totonu iá.”

Ne toki ʻosi atu ʻi he ʻIunaiteti Siteití ʻa e faʻahitaʻu peisipoló. Kuo lava atu e World Series pea kuo fakakalauni ha timi hau foʻou. ʻI he taʻu ʻe 50 tupu kuohilí, naʻe kamata vaʻinga ai ha tokotaha sipoti tuʻukimuʻa maʻá e timi Red Sox ʻa Positoní. Naʻe tuʻo ua hano motuhi ʻene vaʻinga peisipoló ʻi ha ongo taimi kehekehe ʻi hono ui ia ki he ngāue fakasōtiá ke hoko ko ha pailate fakakautau. Naʻe ui ia ʻe he mītiá ko e “Splendid Splinter” he naʻe tutue hono sinó ka naʻe mālohi ʻaupito ʻene taaʻi e foʻi pulú. Ko ʻene ongoongoa lahi taha ʻi he malaʻe sipotí he ko e tokotaha fakamuimuitaha ia he sipoti peisipoló ke ne taaʻi ha ʻavalisi ko e foʻi pulu ʻe 400 he taʻú kakato. ʻA ia ko hono ʻuhingá, naʻe fuʻu ola lelei ʻaupito ʻene taá he naʻá ne taaʻi e foʻi pulú ʻo laka hake he tuʻo fā mei he foʻi hongofulu kotoa pē naʻá ne tāʻí. Kuo teʻeki ai ha taha te ne lava ʻo fai e meʻa tatau pē he vaeua senituli ko ʻeni kuohilí. Ko e hingoa ʻo e tangata sipoti ko iá ko Teti Uiliami.

Hili ha ngaahi taʻu lahi mei he vaʻinga peisipolo ʻa Tetí, naʻe ʻilo ʻe he kakaí ha meʻa mālie ʻo fekauʻaki mo ia—ko ʻene sió, naʻe toe lelei ange ia he 20/20. Pea ʻi he tuʻunga lelei mo fisifisimuʻa ko ʻeni ʻo ʻene sió, naʻe malava ai ʻe Teti ke ne siofi lelei e foʻi pulú ʻo laka ange ia he kau vaʻinga kehé pea ʻi ai leva hono taimi feʻunga ke ne fakapapauʻi pe te ne taaʻi e foʻi pulu naʻe tekaʻi atú. Naʻe lava ke ne ʻiloʻi pe naʻe vilo atu e teká pe ʻe afe ki loto pe afe ki tuʻa mei he feituʻu taá.

Ko e tokotaha ko ia kuo papitaiso mo maʻu e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ke hoko ko hano takaua maʻu peé, ʻokú ne maʻu e faingamālie he taimi ʻokú ne fai ai ha ngaahi fili ʻoku faingataʻá. Hangē ko hono fakamatalaʻi ʻo e lavameʻa he tafaʻaki fakatau ʻapí, ʻaki e foʻi lea ko e “tuʻuʻanga, tuʻuʻanga, tuʻuʻangá,” ʻoku pehē pē mo hono fakaʻaongaʻi lelei ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻi he fakafanongo, fakafanongo, fakafanongó!

ʻOua ʻe Lotofoʻi

ʻOku ou hohaʻa he taimi ʻe niʻihi peá u meimei mā ʻi hono fakakavengaʻi kimoutolu ʻe hoku toʻu tangatá ʻaki e ngaahi meʻa naʻe ʻosi totonu ke mau fakaleleiʻi. Neongo ʻoku lahi ʻa e fakalakalaká ʻo toe lelei, lōloa, malu, mo fakafiefia ange ai ʻa e moʻuí, ka ʻoku kei lahi pē ʻa e meʻa fakamamahi fekauʻaki mo e mānumanú, ngaahi fetuʻutakí, mo e ʻātakaí, pea ko ha niʻihi pē ʻeni. ʻOku tau fehangahangai mo e taʻepau ʻoku tupu mei he taimi faingataʻa ʻoku tau ʻi aí. ʻE lava pē ke faingofua ke tau lotosiʻi pea kiʻi hohaʻa ʻetau fakakaukaú ʻi heʻetau fehangahangai mo e ngaahi faingataʻa ʻoku hanga mai mei muʻá. ʻOku toe lahi ange ʻetau taʻefiemālié ʻi he taʻepau ʻa e māketi ngāué mo e holo ʻa e tuʻunga fakaʻekonōmiká. ʻOku kei hokohoko atu pē ʻa e tuʻu fehangahangai e ngaahi puleʻangá.

ʻE hoku ngaahi kaumeʻa kei talavou, ka neongo kotoa ʻeni, ʻoku ʻikai fie maʻu ia ke tau manavahē pe fakaongoongo ki he ngaahi meʻa ʻoku tau manavahē ki aí. ʻOku fakamanatu mai ʻe he folofolá ʻo kapau te tau mateuteu, pea kapau te tau talangofua, pea kapau ʻoku tau kau ki he Siasi ʻo e ʻEikí, he ʻikai te tau manavahē ki ha meʻa ʻoku hanga mei he kahaʻú. “ʻOku ʻikai ʻaonga ke manavahē ʻa e kau māʻoniʻoní” (1 Nīfai 22:22; vakai foki, ʻAlamā 1:4; T&F 10:55). ʻE ʻi ai e kaunga ʻo ʻetau tali lelei ʻa e ngaahi tafaʻaki ʻo e moʻuí ʻoku fakamanavaheé, pea ʻikai ke tau lava ʻo sio ki aí ki he anga ʻo e tangata mo e fefine ʻoku taau mo kitautolú. ʻI hoʻomou ʻiloʻi ʻoku hoko ʻa e ngaahi faingataʻá, palopalemá, fehālaakí, faingamālié, mo e ngaahi lēsoní ʻi he moʻuí, kātaki ka mou manatuʻi ʻa e lea fakatātā motuʻa ʻa e kau Siainá ʻoku pehē, “He ʻikai lava ke fakangingila ʻa e makakoloá taʻe hoko ai ha makohikohi, pe fakahaohaoaʻi e tangatá taʻe kau ai ʻa e ʻahiʻahí.” Pe hangē ko e folofola ʻa e ʻEikí, “He ʻoku totonu ke ʻi ai ʻa e fehangahangai ʻi he meʻa kotoa pē” (2 Nīfai 2:11).

Neongo e ngaahi taʻepau mo e tōnounou ʻa e māmaní, ka ʻoku lahi ʻaupito e ngaahi meʻa ke tau fakamālō mo fiefia ai. ʻOku ou fakatuʻamelie pē au ki he kahaʻú. ʻOku ou tui ko e 2008 ko ha taimi fakafiefia taha ia he hisitōlia ʻo e māmaní ke te moʻui ai pea maʻu ʻa e tāpuaki fakalangi ko e lava ke tau maʻu e kakato ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. ʻOku fakafiefia kiate au ʻa ʻeku mamata ki hono fokotuʻu ʻo e ongoongoleleí ʻi he loto mo e fakakaukau ʻo e fānau ʻa e Tamai Hēvaní ʻi he funga ʻo e māmaní.

ʻOku ʻikai ke u tui ʻoku ʻilo ʻe hamou tokosiʻi, pe ha taha ʻiate kimoutolu, ʻa e meʻa ʻoku hoko ʻi he hetikuota ʻo e Siasí ʻi he Falaite ʻuluaki ʻo Tīsemá. Ko e ʻaho ia ʻoku tukufakaholo hono tuku mavahe ke fakahoko ai e Fakataha Alēlea ke Aleaʻi hono Fakaʻaongaʻi ʻo e Vahehongofulú, ʻo hangē ko e fakahinohino ʻa e ʻEikí ʻi he vahe 120 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá. ʻOku fakataha kotoa mai ʻa e Kōlomu ʻo e Toko Hongofulu Mā Uá mo e Kau Pīsopeliki Pulé ʻi he malumalu ʻo e fakahinohino ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí, ke fakapapauʻi e founga ʻe fakaʻaongaʻi ai ʻa e ngaahi maʻuʻanga tokoni ʻa e Siasí ʻi he taʻu ka hoko maí. ʻOku fakafiefia ke vakai atu ki he ola ʻo e fakataha ko iá. ʻOku fakafiefia ʻa e mamata ki he lahi ʻo e ngaahi feituʻu faiʻanga lotu foʻou kuo fakamafaiʻi mo langá. ʻOku hokohoko atu pē e tupulaki e ngaahi temipale foʻou ʻoku langá. ʻOku ʻoatu ki he kau pīsope ʻi māmaní kotoa ʻa e ngaahi maʻuʻanga tokoni ke nau fekumi mo tokoniʻi ʻaki e kakai masivá. ʻOku tokangaʻi ha kau faifekau ʻi ha ngaahi misiona ʻe 350 tupu. Kuo fakangofua ha ngaahi ngāue ke toe vave ange ai e ngāue ʻa e ngaahi temipalé. ʻOku vaheʻi ha paʻanga ke fakalele ʻaki e ako māʻolunga angé mo e ako fakalotú. ʻOku laka atu ki muʻa e ngāue ʻa e ʻEikí ke aʻusa ʻa hono ikuʻanga naʻe kikiteʻí.

ʻOku ou maʻu ha loto-toʻa heʻeku fakakaukau ki he lea maʻongoʻonga ʻo e tui naʻe fai ʻe he palōfita ko Siosefá: “He ʻikai lava ʻe ha nima taʻemāʻoniʻoni ke taʻofi ʻa e ngāué mei heʻene laka ki muʻá.”3 ʻIkai ʻoku fakafiefia ke ʻiloʻi te ta maʻu ʻa e faingamālie ke ʻotu muʻa ai ʻi he mana kuo pau ke hokó? ʻE hoko ʻa e anga ʻo e tangatá mo e fefiné ʻe taau mo kimoutolú, ko ha konga ʻo hoʻomou ngāue mo e mateaki ʻi hono ʻunuaki ʻo Hono Puleʻangá ki muʻá. ʻOku fie maʻu ke ō fakataha ʻa e moʻui mateakí mo hono mapuleʻi lelei kitá. Naʻe lea ʻa e tangata lea fakalotolahi ko Simi Loní ʻo pehē, “Ko e mapuleʻi kitá ʻa e hala-fakakavakava ʻi he vahaʻa ʻo e ngaahi taumuʻá pea mo hono lavaʻi kinautolú.”4

ʻOku ou manako ʻi he ngaahi fasi ʻoku toputapú, kae tautautefito ki he ngaahi himi ʻo e fakafetaʻí pe fakalotolahí. Ko e taha ʻo e ngaahi himi pehē ʻoku tau faʻa hivaʻí ko e “Tau Fakaaké.” Naʻe fakalea ia ʻe Sālesi Uaisēlē ʻi he ngaahi taʻu ʻo e 1700 pea fakafasi ʻe Sēmisi Lūkasi. ʻE hivaʻi e himi fakaʻofoʻofá ni maʻatautolu ʻe he kuaea ʻiloa mei he ʻUnivēsiti ʻo e Siteiti ʻIutaá he efiafí ni ʻi he fakaʻosinga ʻo e fakatahaʻangá ni. ʻOku fakataha e Kāingalotu ʻo e Siasí ʻi he ngaahi houalotu sākalamēnití, ngaahi fakataha fakalaumālié, mo e ngaahi fakatahaʻanga kehe pē ke hiva, lotu, mo fakafoʻou ʻenau ngaahi fuakavá mo e tukupaá, pea ke fepoupouaki. ʻOku tau aʻusia ha faʻahinga fakafoʻou ʻi he taimi ʻoku tau fakataha aí.ʻOku mahuʻinga ʻa e hivá ʻi he founga ko ʻení. Te ne lava ke fakanonga hotau laumālié mo ʻai ke ongoʻi ʻe hotau laumālié ʻa e ngaahi meʻa fakalangí. Kuo fakamanatu mai kiate kitautolu ʻe he ʻEikí “ko e hiva ʻa e māʻoniʻoní ko ha lotu ia kiate au” (T&F 25:12). Kātaki ʻo fakatokangaʻi ʻa e fakalotolahi ʻoku ʻomi ʻe he fakalea ʻo e himí ni:

[Tau fakaake ʻetau fonongá,
Fakahoko ia he taʻú kotoa,
Pea ʻoua naʻa tuka kae ʻoua kuo haʻu ʻa e ʻOtuá.
Fai hono finangaló ʻi he loto fiefiá,
Hotau ngaahi talēnití ʻe fakalakalaká,
Tupu mei he ʻamanakí mo e ngāue he ʻofá.

Ko ʻetau moʻuí hangē ha misí,
Hotau taimí hangē ha tafe ʻa ha vaí
ʻA e vave ʻa ʻene tafe atú,
Hangē ha momenití ʻene taʻe-fie-tuʻú;
Ngahaú kuo puna pea mole atu e minití.
Hā mai e taʻu mileniumí, Kuo hokosia ʻa ʻitāniti.

Taumaiā ke u pehē ʻi Heʻene hāʻele maí,
“Kuó u ngāue lahi ʻi heʻeku moʻuí;
Kuó u ʻosiki e ngāue kuó ke tuku ke u faí.”
Taumaiā ʻe folofola mai ʻa e ʻEikí:
“Kuó ke faivelenga mo failelei;
Hū ki hoku fiefiaʻangá ʻo nofo ʻi hoku taloní.”5

ʻOku mahino e pōpoaki fakalotolahi ʻoku ʻomi ʻi he himí. ʻOkú ne talamai ko ʻetau feinga ko ia ke aʻusia ʻa e fokotuʻu ʻa e Fakamoʻuí “ke mou hangē pē ko aú,” kuo pau ke tau toutou fakafoʻou ʻetau loto vēkeveké pea ʻoua naʻa tuku ʻetau ngāue leleí kae ʻoua kuo hā mai ʻa e ʻEikí. Ka fakatoloi, ʻe laka e taimí pea ʻikai toe maʻu e momeniti ko iá. Te tau fie maʻu kotoa pē ke lipooti he ʻaho ʻe hāʻele mai aí, “Kuó u ngāue lahi ʻi heʻeku moʻuí; kuó u [lavaʻi] e ngāue naʻá ke fie maʻu ke u faí.” Ko e ongo fakafiefia te tau maʻú ʻi heʻetau fanongo ki haʻane folofola mai, “Kuó ke faivelenga mo failelei; hū ki hoku fiefiaʻangá ʻo nofo ʻi hoku taloní.” ʻE lava pē ke hoko ʻeni kiate kitautolu kapau ʻoku tau fakataumuʻa ki he anga ʻo e tangata mo e fefine ʻoku fokotuʻu mai ʻe he Ko Au maʻongoʻongá ke tau aʻusiá.

ʻOku faʻa fakaangaʻi e kāingalotu ʻo hotau Siasí pea fokotuʻu kinautolu ʻi ha tuʻunga māʻolunga ange ʻi hotau ngaahi kaumeʻa he ngaahi siasi kehé. Kuo mou fakatokangaʻi ʻa e faʻa fakaʻaongaʻi ʻe he ngaahi ongoongó mo e mītiá e ngaahi ʻuluʻi fakamatala hangē ko e “Fakahoko ʻe he Pīsope Māmonga ʻa e . . .; Kau e tangata ʻosi ngāue fakafaifekau Māmonga ʻi he . . .; Tukuakiʻi e Faʻē Māmonga ki he . . .”? ʻOku mahuʻinga tatau pē ʻa e meʻa ʻoku tau fai fūfūnakí, mo ia ʻoku mamata ki ai e kakaí. ʻOku faʻa siofi kitautolu mei ha ngaahi feituʻu ʻoku ʻikai ke tau ʻiloʻi. ʻOku tau nofo ʻi ha ngaahi fale sioʻata.

ʻI he māhina kuo ʻosí ne u ngaahi ai ha halanga paipa vai naʻe maumau. Naʻe ʻuli mo pelepela hoku valá heʻeku ngāué, pea ngakongako hoku nimá. Ne u ʻiloʻi ʻoku fie maʻu ha konga ke ngaahi ʻaki e paipá, ko ia ne u heka ki he kaá ʻo lele ki he falekoloa nāunau langá ʻoku ou kei likoliko pē. Lolotonga ʻeku sio he ngaahi kongokongá ke fakapapauʻi ko e fika totonú iá, ne lue mai ha tangata naʻe ʻikai te u ʻiloʻi ʻo fakalaka hake ʻi hoku tuʻá. ʻI heʻene kiʻi mamaʻó atu pē, ne u fanongo atu ki heʻene pehē, “ʻOku ʻikai ke hangē mai ia ko e Pīsope Pulé.” Ne u fuʻu mā ʻaupito he naʻe ʻikai ke u tauhi ki he tuʻunga moʻui ne taau mo aú. Ne u fehuʻi loto leva pē kiate au, “ Masiʻi Tēvita, te ke toe poto koā pe ʻikai?”

Tokanga Taha ki he Meʻa ʻOku Mahuʻingá

Ko ha ongo meʻa mahuʻinga ʻa e vilitakí mo e ngāue mālohí ke aʻusia ai e ngaahi taumuʻa ʻaongá. Ko ha toʻu tangata mohu talaʻofa kimoutolu. Kuo fakakoloaʻi kimoutolu ʻaki ha ngaahi meʻafoaki lahi mei he ʻOtuá. ʻOku mou ʻatamai lelei pea ʻoku mou poto. Ko kimoutolu ʻoku fakaʻaongaʻi homou ʻatamai potó ke aʻusia ʻa e ngaahi taumuʻa kuo fakakaukauʻi fakaleleí, te mou lavaʻi ia. Ka ko kimoutolu ʻoku ʻatamai poto, ʻi ai hoʻomou taumuʻa, mo vilitakí, ngalingali ʻoku mou maʻu ʻa e anga ʻo e tangata mo e fefine ʻoku fakafalala mai ki ai ʻa ʻetau Tamai ʻi Hēvaní ke ʻunuaki ki muʻa Hono puleʻangá.

ʻI he ofi ke ʻosi ʻeku ngāue fakafaifekaú, naʻe fai e Feʻauhi Tā-pulu ki he Ipu ʻa Māmaní ʻi he malaʻe tā-pulu ko e Royal Melbourne ʻi Melipoane ʻi ʻAositelēliá, pea naʻe ʻoange ha faingamālie ki he kau tā-pulu ʻamatuá ke nau feʻauhi mo ha taha tā-pulu fakapalofesinale ʻi he vaʻinga kāseté. ʻI he ʻaho fakaʻosi ʻeku ngāué, naʻe lava ke u kau atu ki heni ka he ʻikai te u fakaikiiki atu e meʻa naʻe hokó. ʻI he hokosia hoku taimi ke toho ai e tokotaha ke ma vaʻingá, ne u toho e hingoa ʻo ʻĀnolo Pāmé. Naʻe hangē pē ʻeni ko ʻeku manavasiʻi he teu lea ʻi he konifelenisi lahí! Naʻe ʻikai ofi e tuʻunga manavasiʻi ia ko iá, ki he ongo ne u maʻu he momeniti ne u sio hifo ai ki he hingoa ko e “ʻĀnolo Pāmé,” ʻi he laʻipepá. Ko e ʻosi foki ē ʻa e taʻu ia ʻe ua mo e ʻikai ke u ala ki ha ʻakau tā-pulu, pea hangē ko e tukuhua ʻoku fai he ngaahi ʻaho ní, naʻe lele ʻaupito hoku totó ki ʻolunga!

ʻOku ʻikai te u loko manatu ki heʻeku tā-pulú tuku kehe pē naʻe kovi ʻaupito. ʻI he luo 17, ne ma tā leva ai. Ne ma lue mamaʻo siʻi mei ai pea fai ʻeku tā hono uá, pea toe hoko atu mo ʻeku tā hono tolú ʻo u toki aʻu ki he pulu ʻa Misa Pāmé. Naʻe feinga lahi e talavou ʻAositelēlia naʻe toʻo kato maʻa Misa Pāmé ke tonu ki ai. Ne u fanongo atu ki heʻene talaange kia Misa Paame naʻe ʻi ai ha kiʻi vai he tafaʻaki toʻohema ʻo e tahifó. Peá ne toe talaange naʻe fuʻu loloa e musie he tafaʻaki toʻomataʻú ʻo faingataʻa ke taaʻi ai ha foʻi pulu.

Naʻe fakafoki ʻe Misa Paame ʻene ʻakau tā-pulú ki he kató peá ne lea mālohi ange ki he talavoú, “Kātaki kae ʻoua te ke fakafonu hoku ʻatamaí ʻaki e meʻa ʻi he toʻomataʻú, pea ʻoku ʻikai te u tokanga au ki he meʻa ʻoku ʻi he toʻohemá. Ko e meʻa pē ʻoku ou fie maʻú ko e mamaʻo totonu mei he foʻi pulu ko ʻení ki he fuka he musié.”

Ne u ako lahi mei heni. Ne u toki fakatokangaʻi ai e mahuʻinga fau ke tuku taha pē ʻeku tokangá ʻi he meʻa ʻoku mahuʻingá kae ʻoua te u tokanga ki he toʻohemá pe toʻomataʻú. ʻOku mahuʻinga ʻa e tokangá kae aʻusia ʻetau ngaahi taumuʻá. ʻOku tokanga hotau tokolahi ki he meʻa ʻoku ʻi he toʻomataʻú mo ia ʻi he toʻohemá kae ʻikai ke tuku taha ʻetau tokangá ʻi he taumuʻá ʻa ia ʻoku ʻi lotomālie. ʻI he ʻikai ke tuku ʻetau tokangá ʻi he ngaahi meʻa totonú, ʻe faingataʻa ke tau maʻu ʻa e anga ʻo e tangatá mo e fefiné, ʻoku tau fie maʻu lahi ke taau mo iá. ʻI heʻetau feingá ni, manatu kuo talaʻofa ʻe he ʻEikí, “Te u muʻomuʻa ʻi homou ʻaó. Te u ʻi homou nima toʻomataʻú pea ʻi homou toʻohemá, pea ʻe ʻi homou lotó ʻa hoku Laumālié, pea ʻe takatakai ʻa kimoutolu ʻe heʻeku kau ʻāngeló, ke poupouʻi hake ʻa kimoutolu” (T&F 84:88).

ʻOku ou lotua ke tau feinga maʻu ʻi heʻetau moʻuí ke tokanga taha pē ki he ngaahi meʻa ʻoku mahuʻinga tahá. ʻOku ou fakamoʻoni ʻoku tau fakahoko e fekau ʻa e ʻEikí. ʻOku tau monūʻia ke tataki kitautolu ʻe ha kau palōfita moʻui. Kuó u monūʻia ke ngāue ʻi he malumalu ʻo e tataki ʻa ha kau palōfita ʻe toko fā ʻi he kuonga fakakōsipelí ni. ʻOku ou tui ʻoku ou maʻu ha ʻilo ki he kau palōfitá pea ʻoku ou fakamoʻoni ko Tōmasi Sipenisā Monisoní ko ha palōfita moʻoni ia ʻa e ʻOtuá.

ʻOku ou ʻilo ʻoku ʻi ai ʻetau Tamai Hēvani ʻofa mo moʻui. Ko hono ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine kitautolu. ʻOku ou fakafetaʻi koeʻuhí ko Hono ʻAlo ʻOfaʻanga pē Taha naʻe Fakatupú, ʻa ia ko hotau Fakamoʻuí, naʻá Ne fakalelei maʻa ʻetau ngaahi angahalá. Kiate kimoutolu kotoa pē ʻoku ongoʻi hē, pe ongoʻi taumuʻa valea pe taʻofi ʻe he faiangahalá hoʻomou fakalakalaká, ʻoku ou fakamoʻoni atu ʻoku ʻatā kiate koe ʻa ʻEne Fakaleleí pea ʻoku tolonga ʻo taʻengata ʻEne ʻaloʻofá. ʻOku ou ʻilo ko Siosefa Sāmitá ko e palōfita ia ʻo hono Toe Fakafoki mai ʻo e Ongoongoleleí.

ʻOku ou toʻo ʻa e faingamālie ko ʻení ke tuku maʻamoutolu takitaha ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e langí. ʻOku ou fai ia mo lotua ke mou lava ʻo tali mo fakapapauʻi ʻa e faʻahinga anga ʻoku finangalo ʻa e Tamai Hēvaní ʻoku taau mo kimoutolu ko e houʻeiki tangata mo fafiné, pea ʻoku ou fai ia ʻi he mafai ʻoku ou maʻú ʻi he huafa māʻoniʻoni ʻo Sīsū Kalaisi, ko hotau Fakamoʻuí mo hotau Huhuʻí, ʻēmeni.

MAʻUʻANGA FAKAMATALÁ

1. Christian Weibell to Diane Lefrandt, fetohiʻaki fakatāutaha; fakaʻaongaʻi ʻi hono fakangofua.

2. Muʻaki maʻu meia Robert Woodruff; vakai, Thomas S. Monson ʻi he Conference Report, Oct. 1987, 82; pe Ensign, Nov. 1987, 68–69.

3. History of the Church, 4:540.

4. Jim Rohn, The Treasury of Quotes (2001), 40.

5. Hymns, fika 217.

 
© 2009 Intellectual Reserve, Inc. All rights reserved.   Rights and use information.  Privacy policy