'Oku Mahu'inga 'a e Malí ki He'ene Palani Ta'engatá 'ELETĀ DAVID A. BEDNAR 'O e Kōlomu 'o e Kau 'Aposetolo 'e Toko Hongofulu Mā Uá Ko e Lelei Fakatokāteline 'o e Malí Kuo fakamamafa'i 'e he Kau Palesitenisī 'Uluakí ke tukutaha 'etau ngaahi ngāue kotoa pē ki hono fakamālohia 'o e nofo malí mo e 'apí. 'Oku 'ikai mo ha toe taimi 'e fu'u fiema'u ai 'a e fakahinohinó ni 'i he māmaní, ka ko e 'ahó ni 'a ia 'oku hōloa ai e toputapu 'o e nofo malí mo fakasi'isi'i ai e mahu'inga 'o e 'apí. Neongo 'oku poupou'i 'e he Siasí mo hono ngaahi polokalamá 'a e nofo malí mo e familí pea 'oku ola lelei, ka 'oku totonu ke tau manatu'i ma'u pē 'a e tefito'i mo'oni ko 'ení: he 'ikai lava 'e ha me'angāue pe kautaha, 'o fetongi 'a e tu'unga 'o e 'apí pe fakahoko hono ngaahi tefito'i fatongiá.1 Ko ia te u tomu'a lea atu ai 'i homou tu'unga ko e kakai tangata mo e kakai fefine, husepāniti mo e uaifi, ko e fa'ē mo e tamai—pea te u toki hoko atu ki homou tu'unga ko ia ko e kau taki lakanga fakataula'eiki mo e kau taki 'o e ngaahi houalotu 'i he Siasí. Ko hoku fatongiá, ke talanoa ki he tefito'i fatongia 'o e mali ta'engatá 'i he palani 'o e fiefia 'a 'etau Tamai Hēvaní. Te tau fakatefito 'i he tafa'aki fakatokāteline 'o e nofo malí. Ko 'eku faka'amú ke lava 'e hano toe vakai'i hotau ngaahi faingamālie ta'engatá mo hano fakamanatu pe ko hai kitautolu pea mo e 'uhinga 'oku tau 'i heni aí, ke ne 'omi ha fakahinohino, fakafiemālie, pea mo ha 'amanaki lelei tu'uloa ma'atautolu kotoa, 'o tatau ai pē pe ko e hā e tu'unga 'o 'etau nofo malí pe mo'ui fakafo'ituitui he lolotongá. 'E lava ke hā ngali lahi 'a e faikehekehé 'i he vaha'a 'o e tefito'i mo'oni fakatokāteline 'o e nofo malí pea mo e me'a 'oku hoko mo'oni 'i he mo'ui faka'ahó, he 'oku 'alu pē 'a e taimí mo ho'o toe lelei angé kae mahalo 'oku 'ikai te ke fakatokanga'i. 'Oku ou fakaafe'i atu ke mou fakakaukau ki he ngaahi fehu'i ko 'ení 'i he'etau alea'i 'a e ngaahi tefito'i mo'oni felāve'i mo e mali ta'engatá. Fehu'i 1: 'Oku ou feinga nai ke u hoko ko ha husepāniti pe uaifi lelei ange, pe 'oku ou teuteu nai ke hoko ko ha husepāniti pe uaifi, 'aki 'eku feinga ke 'ilo'i mo faka'aonga'i 'a e ngaahi tefito'i mo'oni ko 'ení? Fehu'i 2: 'I he'eku hoko ko ha taki lakanga fakataula'eiki pe taki 'i he houalotú, 'oku ou tokoni nai ki he ni'ihi 'oku ou tauhí ke nau 'ilo'i mo faka'aonga'i 'a e ngaahi tefito'i mo'oni ko 'ení, 'o fakamālohia ai 'a e nofo malí mo e 'apí? 'I he'etau fakalaulauloto ki he ngaahi fehu'i ko 'ení mo 'etau fetu'utaki 'i he nofo-malí pea mo hotau ngaahi fatongia 'i he Siasí, 'oku ou fakamo'oni 'e fakamāma'i 'e he Laumālie 'o e 'Eikí hotau 'atamaí mo ako'i kitautolu 'i he ngaahi me'a 'oku fiema'u ke tau fakahoko mo fakalelei'í (vakai, Sione 14:26). 'Uhinga 'Oku Mahu'inga ai 'a e Nofomalí 'I he “Ko e Familí: Ko ha Fanongonongo ki Mamaní,” kuo fanongonongo ai 'e he Kau Palesitenisī 'Uluakí mo e Alēlea'anga 'o e Kau 'Aposetolo 'e Toko Hongofulu Mā Uá “ . . . ko e mali 'i ha vā 'o ha tangata mo ha fefine, na'e tu'utu'uni ia 'e he 'Otuá pea ko e fāmilí ko e uho ia 'o e palani 'a e Fakamo'uí ki he iku'anga ta'engata 'o 'Ene fānaú.”2 'Oku ako'i lahi kitautolu 'e he tefito'i sētesi ko 'ení 'o kau ki he mahu'inga fakatokāteline 'o e malí mo fakamamafa'i 'a hono fakamu'omu'a 'o e malí mo e fāmilí 'i he palani 'a e Tamaí. Ko e mali 'i he angatonú, ko ha fekau ia mo ha sitepu mahu'inga 'i he founga 'o hono fa'u 'o ha fetu'utaki fakafāmili fe'ofo'ofani 'a ia 'e lava ke hokohoko atu 'i he hili 'a e mo'ui ní. 'Oku hanga 'e ha ongo 'uhinga fakatokāteline mālohi 'o fakamahino kiate kitautolu 'a e 'uhinga 'oku mahu'inga ai 'a e mali ta'engatá 'i he palani 'a e Tamaí. 'Uhinga 1: Ko e natula 'o e laumālie 'o e tangatá mo e fefiné ke na fefakakakato'aki mo fefakahaohaoa'i'aki, ko ia na'e fakataumu'a ai 'a e tangatá mo e fefiné ke na fakalakalaka fakataha atu ki he hakeaki'í. 'E toki lava pē ke mahino kakato 'a e natula mahu'inga ta'engata 'o e malí 'i he palani 'a e Tamaí ma'a 'Ene fanaú. “Ko e kakai kotoa pē—'a e tangata mo e fefine—na'e fakatupu ia 'i he tatau 'o e 'Otuá. Ko e toko taha fakafo'ituitui kotoa pē ko e foha mo e 'ofefine ia 'o ha mātu'a fakalangi, . . . ['oku 'i ai hano] iku'anga pau.”3 Tu'unga 'i he palani lahi 'o e fiefiá, 'oku malava ai 'e he ngaahi foha mo e 'ofefine fakalaumālie 'o e Tamai Hēvaní ke nau ma'u ha sino fakamatelie, a'usia ha ngaahi me'a 'i he mo'uí ni, mo fakalakalaka ki he haohaoá. “Ko e tu'unga tangata pe fefiné ko ha 'ulungāanga mahu'inga ia 'oku 'ilo'i ai 'a e tu'unga mo e taumu'a 'o e fakafo'ituituí, 'i he maama fakalaumālié, mo e mo'ui fakamatelié, pea mo e ta'engatá”4 pea 'okú ne fakamahino'i ko hai kitautolu, 'uhinga 'oku tau 'i he māmaní ai, pea mo e me'a 'oku fiema'u ke tau fakahoko mo hoko atu ki aí. Koe'uhí ko ha ngaahi taumu'a faka-'Otua, 'oku kehekehe, mahino, mo kakato ai 'a e laumālie 'o e tangatá mo e fefiné. Hili hono fa'u 'o mamaní, na'e tuku 'a 'Ātama 'i he Ngoue ko 'Ītení. Ka 'oku mahu'inga e folofola 'a e 'Otuá 'i He'ene pehē, “'oku 'ikai lelei ke toko taha 'a e tangatá” (Sēnesi 2:18; Mōsese 3:18), pea na'e hoko 'a 'Ivi ko e hoa mo e tokoni kia 'Ātama. Na'e fiema'u 'a hono fakataha'i makehe ko ia 'o e ngaahi tu'unga fakalaumālie, fakatu'asino, faka'atamai, mo fakaeloto 'o e tangatá mo e fefiné, kae lava ke fakahoko 'a e palani 'o e fiefiá. He 'ikai lava 'e he tangatá pe fefiné 'o fakahoko 'iate ia pē 'a e taumu'a 'o hona fakatupú. Fakatatau mo e palani faka-'Otuá, 'oku fakataumu'a ke fakalakalaka fakataha 'a e tangatá mo e fefiné ki he haohaoá mo nāunau'ia kakato. Koe'uhí ko e mahino hona natulá mo e me'a 'okú na malavá, 'oku 'omi ai 'e he tangata mo fefine takitaha ki he nofo malí ha ngaahi fakakaukau mo ha ngaahi taukei makehe. Neongo 'oku kehekehe pē e tokoni 'a e tangatá mo e fefiné, ka 'oku faitatau 'ena tokoni ki he ma'uma'ulutá mo e uouangatahá, 'a ia he 'ikai lava ke a'usia 'i ha toe founga kehe. 'Oku fakakakato mo fakahaohaoa'i 'e he tangatá 'a e fefiné, pea fakakakato mo fakahaohaoa'i 'e he fefiné 'a e tangatá, 'i he'ena feako'aki mo fefakamālohia'akí mo fetāpuekina'aki 'iate kinauá. . . . “'Oku 'ikai 'i ai 'a e tangatá kae 'i he fefiné, pea 'oku 'ikai 'i ai 'a e fefiné kae 'i he tangatá, 'i he 'Eikí (1 Kolinitō 11:11; toki tānaki atu 'a e fakamamafa). 'Uhinga 2: 'I he palani fakalangí, 'oku fakatou fiema'u 'a e tangatá mo e fefiné ke na 'omai ha fānau ki he mamaní pea ke na 'oange 'a e 'ātakai lelei tahá ki hono ohi mo tauhi 'o e fānaú. Ko e fekau ko ia na'e 'oange kia 'Ātama mo 'Ivi he kuonga mu'á, ke na fanafanau mo fakatokolahi 'a e māmaní, 'oku kei tu'uma'u pē ia 'i he 'ahó ni. “Kuo tu'utu'uni ke toki ngāue'aki pē 'a e mālohi toputapu 'o e fakatupú 'e ha tangata mo ha fefine kuó na 'osi mali fakalao ko ha husepāniti mo ha uaifi . . . Ko e founga ko ia 'oku fakatupu ai 'a e mo'ui fakamatelié, ko ha tu'utu'uni fakalangi ia.”5 Ko ia ai, ko e mali 'i he vaha'a 'o e tangatá mo e fefiné ko e founga pē ia kuo fakangofua ke fakafou mai ai 'a e ngaahi laumālié mei he maama fakalaumālié ki he mo'ui ní. 'Oku hanga 'e he angama'a 'i he te'eki ke malí mo e anganofo hili 'a e malí, 'o malu'i 'a e molumalu 'o e founga toputapú ni. Ko e 'api 'oku 'i ai ai ha husepaniti mo ha uaifi 'oku fe'ofo'ofani mo fetauhi'akí, ko e 'ātakai lelei taha ia 'e lava ke ohi hake ai 'a e fānaú 'i he 'ofa mo e angatonu pea lava ke feau ai e ngaahi fiema'u fakalaumālie mo fakatu'asino 'a e fanaú. Hangē pē ko hono 'omi 'o e ngaahi 'ulungāanga makehe 'o e tangatá mo fefiné ke fakakakato 'a e nofo malí, 'oku pehē pē 'a e mahu'inga 'o e ngaahi 'ulungāanga tatau ki hono ohi, tauhi, mo ako'i 'o e fanaú. “'Oku ma'u 'e he fānaú ha totonu ke fanau'i kinautolu 'i he ngaahi ha'i 'o e nofo malí, pea ke ohi hake kinautolu 'e ha tamai pea mo ha fa'ē 'okú na tauhi 'a e ngaahi fuakava 'o e malí 'i he faitōnunga kakato.”6 Ngaahi Tefito'i Mo'oni Fakahinohino 'Oku hanga 'e he ongo 'uhinga fakatokāteline fekau'aki mo e mahu'inga 'o e mali ta'engatá 'i he palani 'a e Tamaí ki he fiefiá, 'a ia kuo tau vakai ki aí, 'o fokotu'u mai ha ngaahi tefito'i mo'oni ke tataki 'a kinautolu 'oku teu ke malí, mo kinautolu kuo 'osi malí, pea pehē foki ki he'etau ngāue 'i he Siasí. Tefito'i Mo'oni 1: 'E toki lava pē ke mahino 'a e mahu'inga 'o e mali ta'engatá 'i he hokohoko 'o e palani 'a e Tamaí ki he fiefiá. 'Oku tau fa'a lave mo fakamamafa'i ko e malí ko ha tefito'i 'iuniti ia 'o e sosaietí, ko e fakava'e 'o ha pule'anga mālohi, pea ko ha konga mahu'inga ia 'o ha nofo sosaieti mo ha 'ulungāanga fakafonua. Ka 'oku tokoni 'a e ongoongolelei kuo toe fakafoki maí, ke mahino 'oku toe mahulu ange ia ai! 'Oku tau fa'a lave nai 'o kau ki he nofo malí kae 'ikai ako'i hono mahu'inga 'o e malí 'i he palani 'a e Tamaí? 'Oku 'ikai hanga 'e hono fakamamafa'i 'o e nofo malí kae ta'e fakafehokotaki ia ki he tefito'i tokāteline mahinongofua 'o e palani 'o e fiefiá, 'o 'omi ha fakahinohino, malu'i pe 'amanaki lelei fe'unga 'i ha māmani 'oku fakautuutu ai e moveuveú mo e fulikivanú. 'E lelei ke tau manatu'i 'a e akonaki 'a 'Alamaá—na'e “hanga 'e he 'Otuá 'o 'omai [ki he fānau 'a e tangatá] ha ngaahi fekau hili 'Ene fakahā kiate kinautolu 'a e palani 'o e fakamo'uí” ('Alamā 12:32; toki fakamamafa'i). Na'e fakahā 'e 'Eletā Pa'ale P. Palati 'a e ngaahi tāpuaki 'oku tau ma'u 'i he'etau ako, 'ilo, mo feinga ke faka'aonga'i 'i he'etau mo'uí 'a e tokāteline fisifisimu'a 'o e nofo malí: “Ko Siosefa Sāmita na'á ne ako'i au ki hono fakamahu'inga'i 'o e ngaahi fetu'utaki faka'ofo'ofa 'i he vaha'a 'o e tamaí mo e fa'eé; tuonga'ané mo e tuofefiné, pea mo e fohá mo e 'ofefiné. “Na'á ku ako meiate ia 'e lava ke fakama'u kiate au he mo'uí ni mo e ta'engatá, 'a hoku uaifi 'ofeiná; pea ko e ngaahi feongo'i'aki mo e ngaahi fe'ofa'aki 'oku anga faka'ei'eikí, 'a ia 'okú ne fakatupu 'a 'etau fe'ofo'ofaní, na'e tupu ia mei he matavai 'o e 'ofa ta'engata 'oku faka-'Otuá. . . . “Na'á ku 'ofa pē kimu'a, ka na'e 'ikai te u 'ilo'i 'a hono 'uhingá. Ka 'i he taimi ní kuó u 'ofa—'aki ha loto ma'a—ko ha mālohi 'o ha ongo 'oku mā'olunga ange, mo e fiefia taupotu taha, 'a ia te ne hiki hake hoku laumālié mei he ngaahi me'a muna 'o e mamaní mo fakalahi ia 'o hangē ko e 'ōsení . . . Ko hono fakanounoú, kuó u lava he taimí ni 'o 'ofa 'aki e kotoa hoku laumālié mo e 'iló foki. “Ka 'i he taimi ko iá, na'e hanga 'e hoku tokoua 'ofeina ko Siosefa Sāmitá . . . 'o fakaava ha tafa'aki 'o e veilí peá ne fakalika mai kiate au 'a e ta'engatá.”7 'I he'etau hoko ko e tangata mo e fefine, husepāniti mo e uaifi, pea mo e kau taki 'i he Siasí, te tau lava nai 'o 'ilo'i e mahu'inga 'o e mali ta'engatá 'i he palani 'a e Tamai ki he fiefiá? 'Oku tākiekina 'a tangata mo fafine 'e he tokāteline 'o e palaní, ke ma'u ha 'amanaki lelei mo teuteu ki he mali ta'engatá, pea 'okú ne ikuna'i 'a e manavasi'i mo e veiveiua 'okú ne fakatupunga hono toloi pe 'ikai fie fakahoko 'e ha ni'ihi 'a e malí. 'Oku hanga foki 'e he'etau ma'u ha mahino totonu ki he palaní, 'o fakamālohia 'etau fakapapau ke tu'u ta'eue'ia 'i hono faka'apa'apa'i 'a e fuakava 'o e mali ta'engatá. 'E fakalahi 'etau 'ilo fakafo'ituituí, akonakí, pea mo 'etau fakamo'oni 'i 'api mo falelotú, 'i he'etau fakalaulauloto mo ma'u ha mahino kakato ange ki he mo'oní. Tefito'i Mo'oni Hono 2: 'Oku holi 'a Sētane ke loto mamahi 'a e tangata mo e fefine kotoa pē 'o tatau mo ia. 'Oku 'ohofi mo fakakehe'i 'e Lusifā 'a e ngaahi tokāteline 'oku 'aonga fakafo'ituitui kiate kitautolu, ki hotau familí, pea mo e mamaní. Ko e fē nai e feitu'u 'oku fakataumu'a ki ai 'e he filí 'a 'ene ngaahi fakafepaki hangatonu mo fulikivanú? 'Oku ngāue ta'etuku 'a Sētane ke fakamoveuveu'i e mahino 'oku tau ma'u ki he tu'unga tangata mo fafiné, ke faka'ai'ai 'a hono ngāue'aki taimi hala mo ta'emā'oni'oni e mālohi 'o e fakatupú, pea mo ta'ofi 'a e mali 'i he angatonú, he ko e malí kuo tu'utu'uni ia 'e he 'Otuá pea ko e familí ko e uho ia 'o e palani 'o e fiefiá. 'E faka'au ke lahi, mālohi, hokohoko mo faingata'a ange hono fakafepaki'i 'e he filí 'a e mali ta'engatá. Koe'uhí 'oku tau femo'uekina he 'ahó ni 'i hono taukave'i 'o e lelei fakalūkufua 'o e nofo malí pea mo e 'apí, ko ia ne u tokanga makehe ai he'eku lau fakamuimuitaha 'a e Tohi 'a Molomoná, ki he ngaahi founga na'e teuteu ai 'a e Kau Nīfaí ke tau'i 'a e Kau Leimaná. Na'á ku fakatokanga'i na'e mahino ki he kau Nīfaí “'a e me'a na'e tokanga [ki ai honau filí] pea, ko ia ai, na'a nau teuteu ke fepaki mo kinautolu” ('Alamā 2:12; toki fakamamafa'i). 'I he'eku laukonga mo akó, na'á ku 'ilo ai ko ha kī mahu'inga ki he mateuteu mo'oní, 'a e 'ilo ko ia ki he me'a 'oku tokanga ki ai e filí. 'Oku totonu ke tau fakakaukau'i 'a e me'a 'oku tokanga ki ai hotau filí 'i he feinga tau 'o e ngaahi 'aho kimui ní. 'Oku fakataumu'a e palani 'a e Tamaí ke 'omai ha fakahinohino ma'a 'Ene fānaú, ke tokoni'i kinautolu ke nau fiefia, pea fakafoki lelei ange kinautolu kiate Ia. Ko e ngaahi fakafepaki 'a Lusifā ki he palaní, 'oku fakataumu'a ia ke ngaohi e fānau 'a e 'Otuá ke nau puputu'u mo loto mamahi pea ta'ofi 'enau tupulaki ta'engatá. Ko e me'a lahi 'oku tokanga ki ai 'a e tamai 'o e ngaahi loí, ke “mamahi'ia 'a e tangata kotoa pē 'o hangē ko iá” (2 Nīfai 2:27), pea 'okú ne fakakehe'i 'a e ngaahi konga 'o e palani 'a e Tamaí 'a ia 'okú ne fehi'a lahi taha aí. 'Oku 'ikai ma'u 'e Sētane ha sino; 'ikai lava ke mali; pea he 'ikai hano fāmili. Pea 'okú ne feinga ta'etuku ke veuki 'a e tu'utu'uni faka-'Otua ki he taumu'a 'o e tu'unga fakaetangata mo fefiné, nofo malí, pea mo e fāmilí. 'Oku tau vakai 'i māmani ki he ola lelei 'o e ngaahi feinga 'a Sētané. Kuo feinga 'a e tēvoló kimuí ni mai ke fakataha'i mo fakalao'i 'a e fakakaukau puputu'u ki he tu'unga 'o e tangatá mo e fefiné pea pehē ki he nofo malí. 'I he fakalaka atu 'o 'etau vakaí mei he mo'uí ni ki he ta'engatá, 'oku faingofua leva ke tau lava 'o tala ta he 'ikai lava e loi 'oku taukapo'i 'e he filí, 'o iku ki ha mo'ui kakato 'a ia 'oku toki ma'u pē 'i hono sila'i ha tangata mo ha fefine, ki he fiefia 'o e mali 'i he angatonú, fiefia 'o hona hakó, pe tāpuaki 'o e fakalakalaka ta'engatá. 'I he'etau 'ilo'i 'a e me'a 'oku tokanga ki ai hotau filí, 'oku totonu leva ke tau feinga mālohi ke ma'u ha ue'i fakalaumālie fakafo'ituitui ki he founga 'e lava ke tau malu'i ai 'etau nofo malí—pehē ki he founga 'e lava ke tau 'ilo mo ako'i ai e ngaahi tefito'i mo'oni totonú 'i 'api mo hotau ngaahi uiui'i faka-Siasí, 'o fekau'aki mo e mahu'inga ta'engata 'o e tu'unga tangata mo fefiné pea mo e fatongia 'o e nofo malí 'i he palani 'a e Tamaí. Tefito'i Mo'oni Hono 3: Ko e ngaahi tāpuaki ma'ongo'onga taha 'o e 'ofá mo e fiefiá 'oku ma'u ia 'i he fuakava 'o e mali ta'engatá. Ko e 'Eiki ko Sīsū Kalaisí 'a e tefito'i taumu'a 'o ha fetu'utaki 'i ha mali fuakava. Fakatokanga'i 'a hono fokotu'u 'o e Fakamo'uí 'i he tumu'aki 'o e tapatolu ko 'ení, fefiné 'i he tuliki 'e taha ki laló pea tangatá 'i he tuliki 'e taha ki laló. Fakakaukau angé ki he me'a 'oku hoko 'i he vaha'a 'o e tangatá mo e fefiné 'i he'ena “ha'u [fakafo'ituitui] kia Kalaisí” mo feinga ke “hoko 'o haohaoa 'iate Iá” (Molonai 10:32). Tu'unga 'i he Huhu'í, 'oku 'alu pē 'a e taimí mo e toe vāofi ange 'a e fefiné mo e tangatá. 'I he ofi ange 'a e husepānití mo e uaifí (vakai, 3 Nifai 27:14) ki he 'Eikí, mo na ako ke fetauhi'aki, fe'ofa'aki mo na vahevahe 'a e ngaahi taukei kuó na ma'ú peá na tupulaki fakataha 'o hoko pē 'o tahá mo faitāpuekina kinaua 'o fakafou 'i hono fakataha'i hona natula kehekehé, 'okú na kamata leva ke fakatokanga'i e finangalo kakato 'o e Tamai Hēvaní ma'a 'Ene fānaú. Ko e fiefia taupotu tahá, 'a ia ko e taumu'a ia 'o e palani 'a e Tamaí, 'oku ma'u ia 'i hono fakahoko mo faka'apa'apa'i 'o e ngaahi fuakava ta'engata 'o e malí. Ko e taha hotau ngaahi fatongia mahu'inga 'i he'etau hoko ko e tangata mo e fefine, husepāniti mo e uaifi, pea mo e kau taki 'i he Siasí, ko hono tokoni'i e to'u tupú ke nau ako mo teuteu ki he malí 'o fakafou 'i he'etau tā sīpinga fakafo'ituituí. 'I he vakai 'a e to'u tupú ki he'etau mo'ui taau mo fe'ungá, fetauhi'akí, feilaulaú, pea mo e faka'apa'apa'i 'o e fuakava 'i he nofo malí, te nau feinga leva ke mo'ui'aki e ngaahi tefito'i mo'oni ko iá 'i he'enau faikaume'á mo 'enau feohi mo honau malí. 'I hono fakatokanga'i 'e he to'u tupú 'a 'etau fakamu'omu'a e fiemālie 'a hotau hoa ta'engatá, 'e hōloa leva 'enau siokitá pea nau malava ke lahi ange 'enau foaki atú, tokoni, pea mo fakatupu ha fetu'utaki 'oku tu'otu'atatau mo tu'uloá. 'I he vakai 'a e to'u tupú ki he fefaka'apa'apa'aki, fe'ofo'ofani, fefalala'aki, 'a ha husepāniti mo ha uaifi, te nau feinga leva ke ohi 'a e 'ulungāanga tatau 'i he'enau mo'uí. 'E ako lahi taha 'etau fanaú mo e to'u tupu 'o e Siasí mei he me'a 'oku tau fakahokó mo e me'a 'oku tau a'usiá—neongo kapau ko ha konga si'i pē 'o 'etau leá 'oku nau manatu'í. Me'apangó, 'oku tokolahi e to'u tupu 'o e Siasí he 'ahó ni 'oku nau manavasi'i mo tūkia 'i he'enau fakalakalaka ki he mali ta'engatá koe'uhí kuo nau mamata ki he lahi e vete mali he mamaní pea mo hono maumau'i 'o ha ngaahi fuakava 'i honau 'apí mo e Siasí. Ko e mali ta'engatá 'oku 'ikai ko ha aleapau fakalao mo fakataimi 'e lava ke fakangata 'i ha fa'ahinga taimi pē pe ko ha fa'ahinga 'uhinga. Ka ko ha fuakava toputapu ia mo e 'Otuá 'e lava ke tau ha'isia ki ai he mo'uí ni mo e ta'engatá. Kuo pau ke 'oua na'a hoko 'a e angatonú mo e anganofo 'i he nofo malí, ko ha ngaahi lea lelei pē 'oku fai 'i ha ngaahi malanga; ka 'oku totonu ke hoko ia ko ha ngaahi tefito'i mo'oni 'oku hāsino atu mei he ange 'etau tauhi 'a 'etau fuakava 'i he malí. 'I he'etau fakakaukau'i 'a e mahu'inga 'o 'etau tā sipinga fakafo'ituituí, 'oku tau lava nai 'o tala 'a e ngaahi feitu'u 'oku fiema'u ke tau fakalelei'í? 'Oku hanga nai 'e he Laumālie Mā'oni'oní 'o ue'i 'eta ngaahi fakakaukaú mo fakamolū hota lotó—mo fakalotolahi'i kitaua ke tau ngāue pea hoko 'o lelei ange? 'I he'etau hoko ko e taki 'i he lakanga fakataula'eikí mo e houalotú, 'okú ta fakataumu'a nai 'eta ngāué ki hono fakamālohia 'o e nofo malí mo e 'apí? 'Oku fiema'u 'e he husepānití mo e uaifí ha taimi ke na fefakamālohia'aki ai kinaua pea mo hona 'apí, mei he ngaahi fakafepaki 'a e filí. 'I he'etau feinga ke fua totonu hotau ngaahi uiui'í 'i he Siasí, 'oku tau fakafe'ātungia'i nai 'a e husepānití, uaifí, fa'eé mo e tamaí mei he'enau fakahoko honau fatongia toputapu 'i he 'apí? Hangē ko 'ení, 'oku tau fokotu'u nai ha ngaahi fakataha mo ha ngaahi 'ekitivitī 'oku 'ikai fu'u fie ma'u ka 'oku fepaki mo e feohi mahu'inga 'a ha husepaniti mo ha uaifi—pe 'i hona vā mo e fanaú? 'I he'etau fakalaulauloto fakamātoato ki he ngaahi fehu'i ko 'ení, 'oku ou tui fakapapau 'oku tokoni mai 'a e Laumālié he taimí ni ke tau takitaha ako 'a e ngaahi me'a 'oku totonu ke tau fai 'i 'apí pea 'i he Siasí. Ko e Ma'u'anga Tokoni Fakalaumālie 'Oku Tau Fiema'ú 'I hotau fatongia ke ako mo 'ilo'i 'a e tokāteline 'o e palaní, poupou mo hoko ko e sīpinga 'o e nofo-mali angatonú, mo ako'i 'a e ngaahi tefito'i mo'oni totonú 'i he 'apí mo e Siasí, 'e lava ke tupu ai ha'atau fakakaukau pe te tau malava 'o fakahoko e ngāué. Ko e kakai anga maheni pē kitautolu, pea kuo pau ke tau lava'i ha ngāue makehe mo'oni. 'I he ngaahi ta'u kuo hilí na'á ku femo'uekina mo Sisitā Petinā 'i he feinga ke fakakakato e ngaahi fiema'u ta'e fa'alaua 'o ha famili longomo'ui mo kamakamata haké—pehē ki he ngaahi fiema'u 'a e Siasí, ngāué, mo e ngaahi fatongia 'i he koló. 'I ha efiafi 'e taha hili hano fakamohe 'o e fānaú, na'á ma talanoa lahi 'o fekau'aki mo e anga ko ia 'o 'ema tokanga ki he ngaahi me'a kotoa na'e mahu'inga kiate kimauá. Na'á ma fakatokanga'i he 'ikai te ma ma'u 'a e ngaahi tāpuaki kuo tala'ofa 'i he ta'engatá 'o kapau he 'ikai te ma faka'apa'apa'i ke lahi ange 'a e fuakava na'á ma fai 'i he mo'ui ní. Na'á ma felotoi leva ke ngāue mo hoko ko ha husepāniti pea mo ha uaifi lelei ange. Ko e lēsoni ko ia na'á ma ako 'i he ngaahi ta'u lahi kuo hilí, kuó ne fokotu'u ha fakalakalaka lahi 'i he'ema nofo malí. 'Oku 'omi 'e he tokāteline mahinongofua mo lelei 'o e palani mahu'inga 'o e fiefiá, ha mahino ta'engata pea 'oku tokoni ia ke mahino kiate kitautolu 'a e mahu'inga 'o e mali ta'engatá. Kuo tapuekina kitautolu 'aki 'a e ngaahi ma'u'anga tokoni fakalaumālie 'oku tau fiema'ú. Kuo tau ma'u kakato 'a e tokāteline 'o Sīsū Kalaisí. 'Oku tau ma'u 'a e Laumālie Mā'oni'oní mo e fakahaá. 'Oku tau ma'u 'a e ngaahi ouau fai fakamo'uí, ngaahi fuakavá, mo e ngaahi temipalé. 'Oku tau ma'u 'a e lakanga fakataula'eikí mo e kau palōfitá. 'Oku tau ma'u 'a e ngaahi folofola mā'oni'oní pea mo e mālohi 'o e folofola 'a e 'Otuá. Pea 'oku tau ma'u 'a e Siasi 'o Sīsū Kalaisi 'o e Kau Mā'oni'oni 'i he Ngaahi 'Aho Kimui Ní. 'Oku ou fakamo'oni kuo tāpuekina kitautolu 'aki e ngaahi ma'u'anga tokoni fakalaumālie 'oku fiema'u ke tau 'ilo'í, ke ako'i 'akí, fakamālohia, mo malu'i 'aki 'a e nofo mali 'i he angatonú—pea tau lava ke mo'ui fakataha 'i he fiefia ko e husepāniti mo e uaifi mo e ngaahi fāmilí 'i he ta'engatá. 'I he huafa toputapu 'o Sīsū Kalaisí, 'ēmeni. MA'U'ANGA FAKAMATALÁ 1. Vakai, tohi 'a e Kau Palesitenisī 'Uluakí, 11 Fēpueli 1999; vakai, Tūhulu, Tīsema 1999, 1. 2. “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani,” Liahona, 'Okatopa 2004, 49. 3. Liahona, 'Okatopa 2004, 49. 4. Liahona, 'Okatopa 2004, 49. 5. Liahona, 'Okatopa 2004, 49. 6. Liahona, 'Okatopa 2004, 49. 7. Autobiography of Parley P. Pratt, ed. Parley P. Pratt Jr. (1938), 297–98.