Ko ha Fatongia Toputapu ke Fe'ofa'aki mo Fetauhi'aki 'ELETĀ L. TOM PERRY 'O e Kōlomu 'o e Kau 'Aposetolo 'e Toko Hongofulu Mā Uá Ko Hono 'Ai ke Potupotutatau Hotau Ngaahi Fatongiá Ko e tefito kuo vahe mai ke u lea aí 'oku to'o ia mei he sētesi ko 'eni 'o e fanongonongo ki he fāmilí: “'Oku 'i ai ha fatogia toputapu 'o e husepānití mo e uaifí ke na fe'ofa'aki mo fetauhi'aki pea ki he'ena fānaú foki.”1 'Oku ou fie lave ki he kaveingá ni 'i ha founga kehe mei he me'a kuo mou anga maheni ki ai 'i he ngaahi fakataha'anga ako kehé. He 'ikai te u lave lahi ki he ngaahi tohi tu'utu'uní; ka 'oku ou fie lea fekau'aki mo ho'o ngāue 'i he pule'anga 'o 'etau Tamai Hevaní. Ko e taumu'á, pe 'e lava ke mahino kiate kitautolu 'a e founga ke potupotutatau ai hotau fatongia ke 'ofa mo tokanga'i hotau fāmilí pehē ki hotau ngaahi uiui'i makehe kuo 'omi 'e he Tamai Hēvaní kiate kitautolú. 'I hono fokotu'u 'o e Siasí 'i he 'aho 6 'o 'Epelelí 1830, na'e ma'u ai 'e he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ha fakahā 'oku hā 'i he vahe 21 'o e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá. 'Oku pehē ai: “Vakai, 'e tauhi ha tohi fakamatala 'iate kimoutolu; pea 'e ui koe 'i ai ko e tangata kikite [seer] mo e tangata hiki lea, mo e palōfita, mo e 'aposetolo 'o Sīsū Kalaisi, ko e kau mātu'a 'o e Siasí 'i he finangalo 'o e 'Otua ko e Tamaí, pea mo e 'alo'ofa 'a homou 'Eiki ko Sīsū Kalaisí, “Kuo ue'i koe 'e he Laumālie Mā'oni'oní ke 'ai hono tu'ungá, pea ke langa hake ia ki he tui fungani mā'oni'oni. . . . “Ko ia, ko e lea ki he siasí, ke ke tokanga ki he'ene ngaahi lea kotoa pē mo e ngaahi fekau te ne fai kiate koé, 'o ká ne ka ma'u ia, pea 'a'eva 'i he mā'oni'oni kakato 'i hoku 'aó; “He ke mou tali 'ene leá, 'o hangē ko e lea ia mei hoku ngutu 'o'okú, 'i he kātaki mo e tui kotoa pē” (T&F 21:1–2, 4–5). Ko e taha 'o e ngaahi fakahinohino na'e fuofua 'omi ki he Siasí 'i hono fokotu'u fo'oú ko e muimui ki he ue'i mo e fakahā 'oku ha'u mei he 'Eikí, 'o fou mai 'i He'ene palōfitá, 'i hono fakakakato hotau fatongia ke langa 'a Hono pule'angá. Kuó Ne tala'ofa ke tataki kitautolu 'i he hala 'oku totonu ke tau hoko atu ai 'a e ngaue lahí ni. Ko e Fale'i 'a e Palōfitá 'Oku ou fakakaukau na'e hanga 'e hotau palōfita ko Palesiteni Kōtoni B. Hingikelií, 'o 'omai 'a e kī ke fuatautau'aki hotau ngaahi fatongiá, 'i he ako takimu'a fakamāmani lahi he 'aho 21 'o Sune 2003. Na'á ne pehē ai: “'Oku mou ma'u . . . 'a e faingamālie ke tu'u 'i he malumalu 'o e Huhu'i 'o e māmaní, 'i he'etau paotoloaki e ngāue ko 'ení. 'Oku mou ma'u 'a e faingamālie ke lea ki he faka'ofo'ofa 'o e ta'ata'a fakalelei 'o e 'Eiki ko Sīsū Kalaisí, koe'uhí ko ['Ene fānaú]. 'Oku 'i ai nai ha faingamālie 'e mahu'inga ange ai? “Fiefia 'i he faingamālie 'oku mou ma'ú. He 'ikai tu'uloa 'o ta'engata homou faingamālié. He 'ikai fuoloa kuo hangē pē ha manatú 'a e ngaahi me'a mahu'inga 'oku mou a'usiá. “'He 'ikai lava ke tau takitaha fakahoko 'a hotau lotó. Ka tau fai mu'a 'etau lelei tahá 'i he me'a 'oku tau faí. 'Oku ou tui au 'e folofola mai 'a e Huhu'í he taimi ko iá, 'Mālō, ko e tamaio'eiki lelei mo angatonu' (Mātiu 25:21).”2 Kapau te mou manatu'i 'a e fakamafola ko iá, na'á ne fakamatala'i ai hotau fatongiá, 'a ia 'oku konga 'e fā. Ko e 'uluakí 'oku felave'i ia mo e kaveinga 'o e fakamafolá ni. Na'á ne pehē: “'Uluakí, 'oku mahu'inga ke mou tokanga ki homou fāmilí. 'Oku 'ikai ha'amou me'a 'e toe mahu'inga ange ai. 'Oku taau ke ma'u 'e homou uaifí mo ho'omou fānaú 'a e tokanga 'a e husepānití mo e tamaí. He ka hili hono lea'aki mo hono fai 'o e me'a kotoa pē, ko 'etau fetu'utaki fakafāmilí te tau 'alu mo ia ki he mo'ui ka hoko maí. Te u toe fakalea atu 'a e folofolá, 'Ko e hā hono 'aonga ki ha tangata ke ne ngāue faivelenga 'i he Siasí kae mole hono fāmili 'o'oná?' (vakai, Ma'ake 8:36).”3 Ko ha pōpoaki 'eni ne hokohoko mai mei hotau kau palōfitá talu mei he fokotu'u 'o e Siasí. Ko e fāmilí mo 'api 'a e feitu'u mahu'inga taha ke ako'i ai 'a e ongoongoleleí mo e poto fakatakimu'á. Kapau te tau muimui 'i he ngaahi fakahinohinó te tau vahe ai ha ngaahi fatongia, palani ha ngaahi polokalama, 'ekitivitī, mo ha ngaahi kalasi, 'a ē 'e tokoni mo poupou ki hotau ngaahi familí. Ko Hono Fokotu'utu'u Totonu 'o e Me'a 'Oku Mahu'ingá 'Oku mahu'inga ki he'etau fua fatongia 'i he fāmilí mo e Siasí 'a e founga 'etau faka'aonga'i hotau taimí mo tauhi 'etau mo'uí ke potupotu tatau. Mapule'i kimoutolu ke mou muimui ki he fale'i 'a e palōfitá 'i he founga hono faka'aonga'i hotau taimí ki hono fakamu'omu'a 'o e me'a 'oku mahu'ingá. Kamata'aki ha'o alea'i mo ho hoa ta'engatá 'a e lahi e taimi 'okú mo fiema'u ke mo fakamālohia ai ho'omo nofo malí mo fakahaa'i ai ho'omo fe'ofa'akí. Ko e me'a ia ke ke fakamu'omu'á. Ko e Siasí 'okú ne tokoni'i 'a e fakafo'ituituí mo e fāmili kotoa pē ke ha'u kia Kalaisi pea ma'u 'a e mo'ui ta'engatá. Ko e mo'ui ta'engatá ko e me'a'ofa fungani taha ia 'a e 'Otuá ki He'ene fanaú, pea 'oku ma'u pē ia 'i he feohi fakafāmilí. Ko e feohi ko 'ení kuo pau ke kamata ia 'i hono fakataha'i 'o e husepānití mo e uaifí, 'a ia 'oku toputapu ki he 'Eikí pea 'oku 'ikai ko ha me'a ke me'a va'inga 'aki. 'Oku mahu'inga e fuakava 'o e malí ki he palani 'a e 'Eikí pea ko e 'uhinga ia na'á Ne fakatupu ai 'a e ngaahi langí mo e mamaní. Na'á Ne foaki 'Ene fono fakalangí he kuonga kotoa pē 'o e hisitoliá ke malu'i 'aki 'a e ha'i mā'oni'oni 'i he vaha'a 'o e husepānití mo e uaifí. Ko Ho'o Fānaú Ko hono uá, vakai'i 'a e ngaahi fiema'u fakalaumālie 'a ho'omou fanaú. Ko e hā e lahi 'o e taimi 'okú ke fiema'u ke fakapapau'i ai 'okú ke vāofi mo kinautolú? Ko homou fatongia 'i ho'omou hoko ko e tamai mo e fa'eé, ke tuku ha taimi fe'unga ke ako'i kinautolu, he ko e fakahinohino mahu'inga taha 'e ma'u 'e he fānaú 'oku totonu ke nau ma'u ia mei he'enau ongomātu'á. 'Oku fiema'u ke tau maheni mo e ngaahi me'a 'oku ako'i 'i he Siasí ki he'etau fānaú, ke tau fāitaha mo e fakahinohino ko iá 'i he'etau ako'i 'a e fānaú. Hangē ko 'ení, 'oku 'omi 'e he ki'i tohi tufa Ki Hono Fakamalohia 'o e To'u Tupu, ha fale'i ki he to'u tupú mei he fanongonongo ki he familí, 'o fekau'aki mo e ngaahi familí: “Ko e fiefia ko ia 'i he mo'ui fakafāmilí, 'oku meimei ke toki a'usia pē ia 'i he taimi kuo langa ai 'a e fāmilí 'i he ngaahi akonaki 'a e 'Eiki ko Sīsū Kalaisí. 'Oku fa'u mo pukepuke 'a e nofomalí mo e ngaahi fāmili 'oku fiefiá 'i he ngaahi tefito'i mo''oni 'o e tuí, lotú, fakatomalá, fa'a fakamolemolé, faka'apa'apá, 'ofá, manava'ofá, ngāué pea mo e ngaahi 'ekitivitī 'oku fakatupulakí.”4 'Oku hoko atu e tohí 'o pehē: “Ko ha tāpuaki ma'ongo'onga ia ke te kau ki ha fāmili. 'E lava ke hoko ho fāmilí ko ha feohi'anga mo ha fiefia'anga kiate koe, ko ha tokoni ke ke ako 'a e ngaahi tefito'i mo'oni totonú 'i ha 'ātakai 'o e 'ofá, pea mo ne tokoni'i foki koe ke ke teuteu atu ki he mo'ui ta'engatá. 'Oku 'ikai tatau 'a e ngaahi fāmilí kotoa, ka 'oku nau mahu'inga kotoa pē 'i he palani 'a e Tamai Hēvaní. “Fai ho fatongiá 'i hono langa 'o ha 'api fiefia. Loto fiefia, fa'a tokoni mo faka'atu'i ma'u pē 'a e ni'ihi kehé. 'Oku fa'a tupu ha ngaahi palopalema lahi 'i he 'apí koe'uhí ko e lea ta'e'ofa mo e tō'onga siokita 'a e kau mēmipa 'o e fāmilí. Tokanga ki he ngaahi fie ma'u 'a e kau mēmipa kehe 'o e fāmilí. Feinga ke ke hoko ko ha tokotaha fa'a fakalelei kae 'ikai ko ha tokotaha fakamatalili, fuhu pe fa'a kē. Manatu'i ko e fāmilí ko e 'iuniti toputapu taha ia 'o e Siasí.”5 Ko e Tokonaki Ki Ho Fāmilí Ko e me'a hono tolu 'oku totonu ke tau fakamu'omu'á, ke tokanga'i hotau ngaahi 'iuniti fakafāmilí. 'Oku toe hā pē 'eni 'i he fanongonongo ki he fāmilí: “Tu'unga 'i ha palani fakalangi, 'oku 'a e ngaahi tamaí ai, ke nau pule'i honau fāmilí 'i he 'ofa mo e mā'oni'oni pea ko honau fatongia ke tokonaki 'a e ngaahi fiema'u 'o e mo'uí pea mo ha malu'i ma'a honau ngaahi fāmilí.”6 'Oku fiema'u ke tau paotoloaki ha ngaahi pōto'i ngāue lelei kae ma'u ha ngāue ma'u'anga mo'ui. 'I ha māmani 'oku feliliuaki, kuo pau ke tau laka mo e taimí he ka 'ikai, 'e ta'e'aonga 'a hotau ngaahi pōto'i ngāué. Neongo pē 'oku tau femo'uekina 'i he ngaahi fatongia faka-Siasí, ka 'oku 'ikai totonu ke tau tukuange ha ngaahi faingamālie ke fakatupulaki mo fakalelei'i ai 'a hotau familí. 'Oku fiema'u leva ke tau ngāue'aki ha taimi fe'unga mo ha ngaahi fakakaukau ke teuteu ai ki he kaha'ú. 'Oku tatau pē 'a e akonakí ni ki he kakai fefiné mo e kakai tangatá. Neongo 'oku 'a e tamaí 'a e tefito'i fatongia ki hono tauhi 'o e familí, ka 'oku fakahā 'e he fanongonongó, ka hoko 'a e “faingata'a'ia fakaesinó, maté, pe ko ha ngaahi toe tūkunga kehe,”7 'e fiema'u 'a kimoutolu kakai fefiné ke faka'aonga'i mo fakatupulaki homou pōto'i ngāué ke tokoni ki hono tauhi homou fāmilí. Ngāue 'i he Siasí Ko e me'a hono fā ke fakamu'omu'á, ko e taimi 'oku tau tukupā ke fakamoleki 'i he ngaahi 'ekitivitī faka-Siasí. 'Oku mahu'inga ki he ngaahi fāmili mālohi 'o e Siasí 'a e taimi 'oku nau foaki ki he Siasí pea 'oku nau fai ha ngaahi fili 'i he'enau mo'ui fakafāmilí ke fakafaingamālie'i 'a e taimi ko iá. 'Oku fiema'u ke ongongofua 'aupito 'a e kau takí ki he ngaahi tūkunga kehekehe 'o e ngaahi fāmilí 'i he taimi 'oku nau fakahoko ai ha ngaahi uiui'i mo fakatupu ha ngaahi 'amanakí. 'E fa'a ongo'i 'e he mātu'a 'o e ngaahi fāmili 'oku kei iiki 'enau fānaú pea fakatou femo'uekina e ongo matu'á 'i ha ngaahi uiui'i 'okú na mama'o ai mei 'apí, 'oku fepaki 'a e ngaahi 'ekitivitī faka-Siasí mo 'ena mo'ui fakafamilí. 'E lava ke tokoni 'a e kau taki 'o e Siasí 'aki 'enau fakamālō'ia'i mo poupou'i 'a e ngaahi feinga 'a e kāingalotú ke potupotutatau 'a e fatongia faka-Siasí mo honau fatongia fakafāmilí. Ko Hono Fakakau 'o e Kau Mēmipa 'o e Fāmilí 'Oku 'i ai ha ngaahi founga ke fakalahi ai 'etau feohi mo hotau familí he lolotonga 'etau fua hotau uiui'i faka-Siasí, ko ha'atau fakakau mai hotau familí 'i hotau fatongia faka-Siasi 'oku fe'ungá. Tuku ke u 'oatu ha sīpinga fakafo'ituitui. Na'e hoko 'eku tamaí ko 'eku pisope he lolotonga 'eku kei tupu haké. Ko ha tangata femo'uekina ia pea fakataha mo 'ene ngāue mālohi ko ha fakafofonga laó. Na'á ne kau atu foki 'i he ngaahi me'a fakakoló pea na'e fiema'ua ia koe'uhí ko 'ene faiva leá. Na'á ne hoko foki ko ha tamai ki ha fānau 'e toko ono. Na'á ku hounga'ia 'i he tonu hono fakahokohoko 'e he'eku tamaí 'a e ngaahi me'a na'e mahu'inga kiate iá. Na'e mu'omu'a ma'u pē 'a 'emau fa'eé kiate ia. Na'e mahino ia mei he'ene tō'onga kiate iá. Na'e hoko atu ki ai 'a 'ene tauhi mateaki mo'oni ki he'ene fānaú takitaha. 'I he fakafuofua ki hoku ta'u onó, na'á ku ma'u ha saliote kulokula ko ha'aku me'a'ofa Kilisimasi. Na'e hangē pē ko e ki'i saliote si'isi'i ko 'ení. Na'e hoko 'a e ki'i saliote kulokulá ko ha me'a ia ke fakamālohia ai hoku vā mo 'eku tamaí. 'I he'ene mo'ui femo'uekiná, na'á ne kumi ha ngaahi founga ke fakakau ai hono familí 'i he'ene ngaahi 'ekitivitií kae 'ikai uesia ai 'a 'ene ngāué. Ko e konga lahi 'o 'ene pīsopé na'e hoko ia lolotonga e Tō Lalo Faka'ekonōmika 'o e 1930 tupú. Na'e lahi ha kāingalotu he uōtí na'e vivili 'enau fiema'ú. 'I he'ene kei pīsopé, na'á ne fatongia'aki hono tufaki ha koloa ke ma'u mo'ui mei ai ha ni'ihi kehe. Na'e hangē nai 'eni ko ha 'ekitivitī lelei ki ha pīsope, mo hano foha, pea mo ha ki'i saliote kulokula. Na'á ku fa'a foki mai mei he akó 'o sio ki he fokotu'u he tafa'aki 'o e tau'anga me'alelé ha ngaahi tangai mahoa'a, suka, uite, mo ha ngaahi me'a kehe. Na'á ku 'ilo'i leva ko e efiafi ko iá te u feohi ai mo 'eku tamaí. 'I he taimi na'á ne foki mai ai ki 'apí, kuo 'osi fakafonu koloa atu 'a e ki'i saliote kulokulá ke 'ave ki ha fāmili. Na'á ma lue toko ua pē mo talanoa pea fakakakato ai pē homa fatongia uelofeá 'aki 'ema tufaki 'a e me'akaí ki he kau faingata'a'iá. Na'á ku mamata tonu ki he 'ofa mo e tauhi 'a ha taki lakanga fakataula'eiki lelei ki he kāingalotu 'o e uōtí. Kae mahu'inga angé, na'á ku ma'u ha faingamālie ma'ongo'onga ke feohi mo 'eku tamaí. Ko e Tokanga Taha ki he Ngaahi Tefito'i Me'a 'Oku Mahu'ingá Tuku ke u fakalotolahi'i kimoutolu ke mou fai 'a e me'a na'a mau ako'i atu 'i he fuofua fakataha ako fakatakimu'á. 'Oku mau fakamanatu atu 'oku tu'unga kehekehe 'a e 'iuniti kotoa pē 'o e Siasí pea 'oku kehekehe pē 'a 'enau ngaahi fiema'ú. 'I he taimi 'oku tau palani ai 'a e ngaahi polokalama faka-Siasí, kuo pau ke tau fakakaukau'i 'a e ngaahi fāmilí. 'Oku mau toe na'ina'i atu ke 'oua na'a fakakavenga'i homou kāingalotú 'aki ha ngaahi uiui'i faka-Siasi lahi 'o tānaki atu ki ai 'a e faiako faka'apí mo e faiako 'a'ahí. Mapule'i koe ke ke nofo pē 'i he ngaahi tefito'i me'a 'oku mahu'ingá, pea te ke 'ohovale 'i hono tataki koe 'e he laumālie 'o e 'Eikí 'i ho'o fua fatongia ko ha tamaio'eiki 'i Hono pule'angá. Ko e tefito'i taumu'a 'o e Siasi kuo toe fakafoki maí, ke fakafaingofua'i mo 'omi ha ngaahi faingamālie ke tau tokoni'i ai 'a e 'Eikí 'i He'ene ngāué—ke fakahoko 'a e mo'ui ta'emate mo e mo'ui ta'engata 'a e tangatá. 'Oku tau fai 'eni 'i hono fakamālohia 'o e ngaahi fāmilí. 'I ha kuonga 'oku hōloa ai e tu'unga fakaeangama'á, ta'e pau fakapolitikalé, ta'emanonga fakatu'apule'angá, mo e fetō'aki 'o e 'ekonōmiká, kuo pau ke fakalelei'i mo fakalahi 'etau taumu'á 'i hono fakamālohia mo fokotu'u ma'u 'o e ngaahi fāmilí. Ko e taumu'a 'a e Siasí ke tokoni'i e fāmilí ke ma'u e fakamo'uí mo hakeaki'i 'i he pule'anga ta'engata 'o e langí. Ko e Tohi Fakahinohino Ma'á e Fāmilí 'I he ngaahi ta'u lahi kuohilí, na'a mau paaki ha tohi makehe ko e Tohi Fakahinohino Ma'á e Familí. Na'e fakataumu'a ia ke ngāue'aki 'e he mēmipa kotoa pē, kae tautautefito kiate kinautolu 'oku papi uluí pe 'ikai lahi 'a 'enau 'ilo ki he Siasí. 'Oku mau poupou'i kimoutolu ke mou faka'aonga'i ia. 'Oku kamata'aki ia 'a e leá ni: “Ko e fāmilí ko e tefito'i 'iuniti ia 'o e Siasi 'o Sīsū Kalaisi 'o e Kau Mā'oni'oni 'i he Ngaahi 'Aho Kimui Ní pea ko e 'iuniti fakasōsiale mahu'inga taha ia 'i taimi mo 'itānití. Kuo fokotu'u 'e he 'Otuá 'a e ngaahi fāmilí ke 'omi ai ha fiefia ki He'ene fānaú, malava ke nau ako ai ki he ngaahi tefito'i mo'oni totonú 'i ha 'ātakai 'o e 'ofá pea teuteu'i kinautolu ki he mo'ui ta'engatá. “Ko e 'apí ko e feitu'u lelei taha ia ke ako'i, ako, pea mo fakahoko ai 'a e ngaahi tefito'i mo'oni 'o e ongoongoleleí.”8 'Oku mau toe poupou'i kimoutolu ke mou ngāue'aki 'a e ngaahi akonaki 'aonga 'o e tohí ni. Ko e Sīpinga 'a e Fakamo'uí Na'e ngāue tonu hotau 'Eikí mo e Fakamo'uí ki he kakaí, 'o Ne hiki hake 'a e faingata'a'iá, fakalotolahi'i 'a e loto fo'í, pea fekumi ki he ni'ihi kuo heé. Na'á Ne fakahaa'i 'i He'ene leá mo 'Ene ngāué, 'a 'Ene 'ofa'i, fakahounga'i mo 'ilo'i kinautolu. Na'á Ne fakatokanga'i 'a e natula faka-'Otua mo e mahu'inga ta'engata 'o e tokotaha kotoa. Na'e a'u pē ki He'ene kalanga 'aki 'a e fakatomalá ki he kakaí, 'o Ne valoki'i 'a e angahalá kae 'ikai ko e tokotaha fai angahalá. 'I he'etau hoko ko e kau taki 'i he Siasí, 'oku totonu ke tau hangē ko hotau Fakamo'uí, 'o 'ofa ki he kakai 'oku tau tokanga'í, fakahā 'etau 'ofá mo e tokangá ki he tokotaha kotoa. Fakatauange ke tāpuaki'i kitautolu 'e he 'Eikí 'i he fatongia toputapu kuó Ne 'omi kiate kitautolú, ko 'eku lotú ia, 'i he huafa 'o Sīsū Kalaisí, 'ēmeni. MA'U'ANGA FAKAMATALÁ 1. “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani,” Liahona, 'Okatopa 2004, 49. 2. “Ko e Fiefia 'i he Faingamālie ke Ngāué,” Fakataha Ako Fakatakimu'a Fakaemāmani Lahí, 21 Sune 2003, 24. 3. “Ko e Fiefia 'i he faingamālie Ke Ngāué,” Fakataha Ako Fakatakimu'a Fakaemāmani Lahí, 21 Sune 2003, 24). 4. Liahona, 'Okatopa 2004, 49. 5. Ki Hono Fakamālohia 'o e To'u Tupú [tohi tufa, 2001], 10). 6. Liahona, 'Okatopa 2004, 49. 7. Liahona, 'Okatopa 2004, 49. 8. Tohi Fakahinohino Ma'á e Fāmilí [2001], 1. Ko e Tohi Fakahinohino Ma'á e Fāmilí (31180 900), 'e lava ke ma'u atu mei he senitā tufaki'anga nāunau 'a e Siasí mo e ngaahi senitā tokoní.