ความรับผิดชอบอันทรงเกียรติที่จะรักและดูแลกัน
เอ็ลเดอร์แอล. ทอม เพอร์รีย์
แห่งโควรัมอัครสาวกสิบสอง
การรักษาดุลยภาพความรับผิดชอบของเรา
หัวข้อที่ข้าพเจ้าได้รับมอบหมายให้พูดคือประโยคที่มาจากถ้อยแถลงเกี่ยวกับครอบครัวดังต่อไปนี้ “สามีและภรรยามีความรับผิดชอบอันทรงเกียรติที่จะรักและดูแลกันเช่นเดียวกับที่จะรักและดูแลลูกๆ”1 ข้าพเจ้าต้องการเข้าสู่หัวข้อนี้ในลักษณะที่แตกต่างมากๆ จากที่ท่านอาจคุ้นเคยในการประชุมอบรมอื่นๆ ข้าพเจ้าจะไม่ยกข้อความจากคู่มือมากนัก แต่จะสนทนากับท่านจากใจถึงใจเกี่ยวกับการรับใช้ของท่านในอาณาจักรของพระบิดาบนสวรรค์ จุดประสงค์คือเพื่อดูว่าเราจะทำความเข้าใจร่วมกันให้ดีขึ้นได้หรือไม่ถึงวิธีที่จะทำให้เกิดดุลยภาพระหว่างความรับผิดชอบที่จะรักและดูแลครอบครัวของเรากับการเรียกพิเศษซึ่งพระบิดาบนสวรรค์ประทานให้เรา
ขณะกำลังจัดตั้งศาสนาจักรเมื่อวันที่ 6 เมษายน 1830 ศาสดาโจเซฟ สมิธได้รับการเปิดเผยซึ่งขณะนี้บันทึกไว้ในภาคที่ 21 ของคำสอนและพันธสัญญา ส่วนหนึ่งของการเปิดเผยดังกล่าวมีข้อความดังนี้
“ดูเถิด จะมีการเก็บรักษาบันทึกในบรรดาพวกเจ้า และในนั้นเจ้าจะถูกเรียกเป็นผู้พยากรณ์ ผู้แปล ศาสดา อัครสาวกของพระเยซูคริสต์ เอ็ลเดอร์ของศาสนาจักรโดยทางพระประสงค์ของพระผู้เป็นเจ้าและพระคุณของพระเจ้าพระเยซูคริสต์ของเจ้า
“โดยรับการดลใจจากพระวิญญาณบริสุทธิ์ที่จะวางรากฐานของมัน และที่จะเสริมสร้างมันขึ้นมาให้ถึงศรัทธาที่บริสุทธิ์ที่สุด . . .
“ดังนั้นโดยความหมายว่าศาสนาจักร เจ้าจงเอาใจใส่คำและบัญญัติทั้งหมดของเขา ซึ่งเขาจะให้แก่เจ้าดังที่เขาได้รับมัน โดยเดินอยู่ในความบริสุทธิ์ทั้งมวลต่อหน้าเรา
“เพราะเจ้าจะรับคำของเขาด้วยสุดความอดทนและศรัทธาราวกับมาจากปากของเราเอง” (ค.พ. 21:1-2, 4-5)
คำสอนข้อหนึ่งในคำสอนข้อแรกๆ ที่ประทานแก่ศาสนาจักรที่จัดตั้งขึ้นใหม่นี้คือให้ปฏิบัติตามการดลใจและการเปิดเผยที่มาจากพระเจ้า ผ่านศาสดาของพระองค์ เพื่อทำให้หน้าที่รับผิดชอบในการสร้างอาณาจักรของพระองค์เกิดผลสำเร็จ พระองค์ทรงสัญญาว่าจะกำกับดูแลเราในวิถีทางที่เราควรรับไว้เพื่อดำเนินงานอันใหญ่ยิ่งนี้
คำแนะนำของศาสดา
ข้าพเจ้าคิดว่าประธานกอร์ดอน บี. ฮิงค์ลีย์ ศาสดาคนปัจจุบัน ได้ให้กุญแจสำหรับสร้างดุลยภาพในหน้าที่รับผิดชอบของเราไว้ตั้งแต่การประชุมฝึกอบรมผู้นำทั่วโลกครั้งแรกๆ ซึ่งจัดขึ้นเมื่อวันที่ 21 มิถุนายน 2003 ในการถ่ายทอดครั้งนั้นท่านกล่าวว่า
“สิทธิพิเศษที่จะยืนอยู่ในพระฉายาของพระผู้ไถ่ของโลกเป็นของท่านเมื่อเรานำงานนี้ออกมา โอกาสที่จะพูดถึงความสวยงามของพระโลหิตแห่งการชดใช้ของพระเจ้าพระเยซูคริสต์ เป็นของท่านร่วมกับบุตรและธิดาของพระองค์ มีสิทธิพิเศษใดจะยิ่งใหญ่ไปกว่านี้หรือ
“ความปีติยินดีในสิทธิพิเศษซึ่งเป็นของท่าน โอกาสของท่านจะไม่อยู่ชั่วนิรันดร์ เพียงไม่นานมันก็จะกลายเป็นความทรงจำแห่งประสบการณ์ที่ยิ่งใหญ่ซึ่งท่านกำลังมีอยู่ขณะนี้
“ไม่มีใครสมหวังในทุกสิ่งที่ปรารถนาจะทำ แต่ขอให้เราทำจนสุดความสามารถข้าพเจ้าพอใจที่พระผู้ไถ่ตรัสไว้ในครั้งนั้นว่า ‘ดีแล้วเจ้าเป็นทาสดีและซื่อสัตย์’ (มัทธิว 25:21)” 2
ดังที่ท่านจำได้ ในการถ่ายทอดครั้งนั้นประธานฮิงค์ลีย์อธิบายว่าเรามีหน้าที่รับผิดชอบอยู่สี่ส่วน ส่วนที่หนึ่งซึ่งนำมาเป็นหัวข้อการปราศรัยของเราในการถ่ายทอดครั้งนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า
“ประการแรก จำเป็นที่สุดคือท่านต้องไม่ละเลยครอบครัว ไม่มีสิ่งใดจะล้ำค่ากว่าสิ่งนี้ ภรรยาและลูกของท่านสมควรได้รับความเอาใจใส่จากสามีและบิดา เมื่อทุกอย่างเสร็จสิ้นแล้ว สุดท้ายก็คือความสัมพันธ์ในครอบครัวนี่เองที่เราจะนำไปสู่ชีวิตหน้า สอดคล้องกับข้อความในพระคัมภีร์ที่ว่า ‘หากผู้ใดรับใช้ศาสนาจักรอย่างซื่อสัตย์แต่ต้องสูญเสียครอบครัวของตนไปผู้นั้นจะได้ประโยชน์อะไร’ (ดู มาระโก 8:36)” 3
นี่คือข่าวสารจากศาสดาของเราที่ต่อเนื่องมาตั้งแต่การจัดตั้งศาสนาจักรสมัยแรกๆ สถานที่สำคัญที่สุดสำหรับการสอนพระกิตติคุณและการเป็นผู้นำคือในครอบครัวและบ้าน หากเราปฏิบัติตามคำสอนนี้ เราจะมอบหมายงานและวางแผนโปรแกรม กิจกรรม และชั้นเรียนที่สนับสนุนและช่วยส่งเสริมครอบครัวของเราให้สมบูรณ์
จัดลำดับความสำคัญให้ถูกต้อง
เราจะปฏิบัติหน้าที่ในครอบครัวและรับใช้ในศาสนาจักรได้อย่างไรนั้น ขึ้นอยู่กับวิธีที่เราใช้เวลาและรักษาดุลยภาพของชีวิตโดยตรง ขอให้ท่านควบคุมตนเองให้ปฏิบัติตามคำแนะนำของศาสดาเกี่ยวกับวิธีที่ท่านจะจัดลำดับความสำคัญเรื่องการใช้เวลา
คู่นิรันดร์ของท่าน
เริ่มด้วยการสนทนากับคู่นิรันดร์ของท่านว่าจะต้องมีเวลาอยู่ด้วยกันมากน้อยเพียงใดชีวิตสมรสจึงจะมั่นคงแข็งแกร่ง มีโอกาสแสดงความรักต่อกัน นั่นคือความสำคัญลำดับแรกสุด
ศาสนาจักรต้องช่วยบุคคลและครอบครัวให้มาสู่พระคริสต์และได้รับชีวิตนิรันดร์ ชีวิตนิรันดร์คือของประทานที่ยิ่งใหญ่ที่สุดที่พระผู้เป็นเจ้าประทานแก่ลูกๆ ของพระองค์ และจะรับของประทานนี้ได้โดยผ่านความสัมพันธ์ของครอบครัวเท่านั้น ความสัมพันธ์นี้ต้องเริ่มต้นด้วยความสามัคคีปรองดองระหว่างสามีภรรยา ซึ่งศักดิ์สิทธิ์ต่อพระเจ้าและไม่ใช่เรื่องล้อเล่น พันธสัญญาของการแต่งงานสำคัญยิ่งต่อแผนของพระเจ้าและเป็นจุดประสงค์ของการที่พระองค์ทรงสร้างฟ้าสวรรค์และแผ่นดินโลกขึ้นมา ในประวัติศาสตร์ทุกยุคทุกสมัย พระองค์ประทานกฎอันสูงส่งเพื่อพิทักษ์ปกป้องความสามัคคีปรองดองอันศักดิ์สิทธิ์ระหว่างสามีภรรยาเสมอมา
ลูกๆ ของท่าน
เรื่องสำคัญลำดับที่สอง พิจารณาความจำเป็นด้านวิญญาณของลูกๆ ต้องกำหนดให้แน่นอนว่าจะต้องใช้เวลาใกล้ชิดกับพวกเขามากน้อยเพียงใด เป็นความรับผิดชอบของท่านที่จะต้องให้เวลาสอนลูกๆ อย่างเพียงพอ เพราะการสอนสำคัญที่สุดซึ่งเด็กๆ จะได้รับควรมาจากบิดามารดาของเขา เราจำเป็นต้องคุ้นเคยกับสิ่งที่ศาสนาจักรสอนลูกๆ เพื่อให้การสอนของเราสอดคล้องกับคำสอนนั้น ตัวอย่างเช่น จุลสาร เพื่อความเข้มแข็งของเยาวชน ยกข้อความในถ้อยแถลงเรื่องครอบครัว เป็นการให้คำแนะนำแก่เยาวชนเกี่ยวกับครอบครัวว่า
“ความสุขในชีวิตครอบครัวส่วนมากจะสำเร็จได้เมื่อมีพื้นฐานบนคำสอนของพระเจ้าพระเยซูคริสต์ การแต่งงานและครอบครัวที่ประสบความสำเร็จได้รับการสร้างขึ้นและคงไว้บนหลักธรรมแห่งศรัทธา การสวดอ้อนวอน การกลับใจ การให้อภัย ความเคารพ ความรัก ความเห็นอกเห็นใจ การทำงาน และกิจกรรมสันทนาการที่ดีงาม4
ข้อความต่อไปในจุลสารคือ
“การเป็นส่วนหนึ่งของครอบครัวเป็นพรอันประเสริฐ ครอบครัวสามารถให้ความเป็นเพื่อนและความสุข ช่วยให้ท่านเรียนรู้หลักธรรมที่ถูกต้องในบรรยากาศที่เต็มไปด้วยความรัก และช่วยท่านเตรียมตัวสำหรับชีวิตนิรันดร์ แต่ละครอบครัวไม่เหมือนกัน อย่างไรก็ดี ทุกครอบครัวล้วนสำคัญ ในแผนของพระบิดาบนสวรรค์
“จงทำส่วนของท่านเพื่อสร้างบ้านแห่งความสุข จงร่าเริง ช่วยเหลือและนึกถึงผู้อื่น ปัญหามากมายภายในบ้านเกิดขึ้นเพราะสมาชิกในครอบครัวพูดและกระทำอย่างเห็นแก่ตัวหรือไร้ความเมตตา จงเอาใจใส่กับความต้องการของสมาชิกอื่นๆ ของครอบครัว แสวงหาที่จะเป็นผู้สร้างสันติแทนที่จะเยาะเย้ย ลงไม้ลงมือ และทะเลาะเบาะแว้ง จงจำไว้ว่าครอบครัวเป็นหน่วยศักดิ์สิทธิ์ที่สุดของศาสนาจักร” 5
การจัดหาให้ครอบครัวของท่าน
เรื่องสำคัญลำดับที่สามคือการจัดหาให้หน่วยครอบครัวของเรา ถ้อยแถลงเกี่ยวกับครอบครัวกล่าวไว้อีกว่า
“โดยแผนของพระผู้เป็นเจ้า บิดาเป็นผู้นำครอบครัวด้วยความรัก ด้วยความชอบธรรมและรับผิดชอบที่จะจัดหาสิ่งจำเป็นต่างๆ ของชีวิต และคุ้มครองครอบครัว6
เราต้องเป็นคนมีความรู้ความสามารถที่ดีอยู่เสมอเพื่ออาชีพการงานที่ดี ในโลกที่แปรเปลี่ยน หากเราไม่ปรับตนเองให้ทันเหตุการณ์ความรู้ความสามารถของเราก็จะตกยุค แม้มีงานมอบหมายของศาสนาจักรมากมาย เราก็ไม่ควรพลาดโอกาสที่จะเพิ่มพูนพัฒนาการและทำให้ครอบครัวมีความผาสุกมากขึ้น เราต้องทุ่มเทเวลาและความคิดในเรื่องนี้ให้มากพอเพื่อเตรียมการสำหรับอนาคต
คำแนะนำนี้ประยุกต์ใช้กับพี่น้องสตรีได้เช่นเดียวกับพี่น้องชาย แม้ว่าความรับผิดชอบในการจัดหาให้ครอบครัวจะอยู่ที่บิดาเป็นหลัก แต่ถ้อยแถลงก็ชี้แนะไว้ด้วยว่า “ความพิการ ความตาย หรือสภาพแวดล้อมอื่นๆ” 7 อาจเป็นเหตุให้พี่น้องสตรีต้องใช้และต้องพัฒนาความรู้ความสามารถเพื่อจัดหาให้ครอบครัวด้วย
การรับใช้ศาสนาจักร
เรื่องสำคัญลำดับที่สี่คือคำมั่นสัญญาที่เราจะให้เวลากับกิจกรรมของศาสนาจักร สิทธิชนยุคสุดท้ายที่แข็งขันย่อมเห็นคุณค่าของการให้เวลากับศาสนาจักรและเลือกที่จะจัดสรรเวลาในชีวิตครอบครัวให้มีพอสำหรับกิจกรรมดังกล่าว
ผู้นำต้องรู้สึกไวเป็นพิเศษถึงสถานการณ์ในครอบครัวที่แตกต่างกันเมื่อมอบหมายการเรียกและกำหนดความคาดหวัง ครอบครัวที่มีลูกเล็กๆ แต่ทั้งพ่อและแม่มีการเรียกที่ต้องใช้เวลาอยู่นอกบ้านมีแนวโน้มมากที่สุดที่จะรู้สึกว่ากิจกรรมของศาสนาจักรแทรกแซงชีวิตครอบครัวของพวกเขา ผู้นำในศาสนาจักรช่วยได้โดยรับรู้สถานการณ์และปรับงานการเรียกของสมาชิกให้เกิดดุลยภาพระหว่างการรับใช้ศาสนาจักรกับหน้าที่รับผิดชอบในครอบครัว
การทำให้สมาชิกในครอบครัวมีส่วนร่วม
การเพิ่มเวลาอยู่กับครอบครัวให้มากขึ้นพร้อมกับการรับใช้ในการเรียกของศาสนาจักรโดยการให้ครอบครัวมีส่วนร่วมในการรับใช้ของเราอย่างเหมาะสมมีหลายวิธี ขอยกตัวอย่างเรื่องที่เกิดกับตนเอง
สมัยข้าพเจ้ายังเด็กคุณพ่อข้าพเจ้ารับใช้เป็นอธิการ ท่านทำงานด้านกฎหมายหาเวลาว่างแทบไม่ได้ ท่านร่วมงานด้านชุมชนอย่างแข็งขันด้วยและหน้าที่ของท่านคือการเป็นผู้พูดในที่สาธารณะ และ แน่นอน ท่านเป็นคุณพ่อลูกหก ข้าพเจ้ารู้สึกขอบคุณเสมอที่คุณพ่อจัดลำดับความสำคัญได้อย่างถูกต้อง คุณแม่คือเรื่องสำคัญอันดับแรกสุด หลักฐานคือวิธีที่ท่านปฏิบัติต่อคุณแม่ ลำดับที่สองคือการอุทิศตนให้กับลูกแต่ละคนอย่างแท้จริง
เมื่ออายุประมาณหกขวบ ข้าพเจ้าได้รถม้าสีแดงเป็นของขวัญคริสต์มาส เหมือนคันนี้เลยแต่เล็กกว่า รถม้าสีแดงคันน้อยทำให้เกิดสายสัมพันธ์ที่แท้จริงระหว่างคุณพ่อกับข้าพเจ้า ในชีวิตที่มีงานมากมายของท่าน ท่านต้องหาวิธีให้ครอบครัวมีส่วนร่วมในกิจกรรมของท่านเสมอโดยไม่ให้คุณค่าของงานลดลง
งานรับใช้ของท่านหลายเรื่องเกิดขึ้นในช่วงเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่ในทศวรรษที่ 1930 สมาชิกในวอร์ดหลายคนขัดสนจนสิ้นหวัง ในฐานะอธิการท่านมีหน้าที่รับผิดชอบจัดหาสิ่งจำเป็นสำหรับการดำรงชีวิตของคนเหล่านั้น ดูเหมือนว่ากิจกรรมนี้จะเป็นกิจกรรมที่ดีสำหรับอธิการ ลูกชายของท่านและรถม้าสีแดงคันน้อย
หากข้าพเจ้ากลับจากโรงเรียนมาถึงบ้าน แล้วเห็นแป้ง น้ำตาล ข้าวสาลี และเครื่องอุปโภคบริโภคอื่นๆ จัดเรียงไว้ข้างโรงรถ ข้าพเจ้าจะรู้เลยว่าค่ำวันนั้นคุณพ่อกับข้าพเจ้าจะมีโอกาสอยู่ด้วยกัน
เมื่อท่านกลับถึงบ้าน เราจะจัดของเหล่านั้นใส่รถม้าสีแดงคันน้อยเพื่อนำไปให้ครอบครัวที่ขัดสน เราสองคนเดินคุยกันไป จนเสร็จสิ้นภารกิจด้านสวัสดิการของเรานั่นคือการนำเครื่องอุปโภคบริโภคไปส่งให้คนขัดสน
ข้าพเจ้าสามารถรับรู้ถึงความรักความเอาใจใส่ที่ผู้นำฐานะปุโรหิตที่ดีพึงมีต่อสมาชิกในวอร์ดของเขาได้ด้วยตนเอง ที่สำคัญกว่านั้น ข้าพเจ้ามีโอกาสได้ใช้เวลาอันมีค่ากับคุณพ่อ
มุ่งเน้นการจัดลำดับความสำคัญพื้นฐาน
ข้าพเจ้าขอสนับสนุนให้ท่านทำสิ่งที่เราสอนในการประชุมอบรมผู้นำทั่วโลกครั้งที่หนึ่ง เราเตือนท่านว่าทุกหน่วยของศาสนาจักรมีสถานภาพและพัฒนาการในระดับที่ต่างกัน อีกทั้งมีความต้องการต่างกัน เมื่อเราวางแผนโปรแกรมศาสนาจักร ครอบครัวจึงเป็นเรื่องที่ต้องพิจารณา
เราเตือนท่านอีกครั้งว่าอย่ามอบภาระหน้าที่แก่สมาชิกโดยให้มีการเรียกของศาสนาจักรเกินกว่าหนึ่งการเรียกกับการสอนประจำบ้านและการเยี่ยมสอน วางระเบียบตนเองให้ยึดมั่นกับการจัดลำดับความสำคัญพื้นฐาน แล้วท่านจะแปลกใจในวิธีที่การดลใจของพระเจ้านำทางท่านขณะปฏิบัติหน้าที่รับผิดชอบในฐานะผู้รับใช้ในอาณาจักรของพระองค์
สิ่งซึ่งศาสนาจักรที่ได้รับการฟื้นฟูมุ่งเน้นมากที่สุดคือการอำนวยความสะดวกและเปิดโอกาสให้เรามีส่วนช่วยในงานของพระเจ้าโดยการทำให้เกิดความเป็นอมตะและชีวิตนิรันดร์ของมนุษย์ เราทำสิ่งนี้ได้ในเบื้องต้นด้วยการเสริมสร้างความเข้มแข็งให้ครอบครัว ในยุคที่ศีลธรรมเสื่อมโทรม การเมืองสั่นคลอน นานาประเทศอยู่ในความไม่สงบ และเศรษฐกิจที่ไร้เสถียรภาพเช่นนี้ เรายิ่งต้องเสริมคุณค่าและขยายความสำคัญของการมุ่งเน้นการเสริมสร้างความมั่นคงเข้มแข็งให้ครอบครัว จุดประสงค์สำคัญของศาสนาจักรคือช่วยให้ครอบครัวได้รับความรอดและความสูงส่งในอาณาจักรนิรันดร์แห่งสวรรค์
หนังสือแนะแนวครอบครัว
เมื่อหลายปีก่อน เราจัดพิมพ์ หนังสือแนะแนวครอบครัว ขึ้นเป็นพิเศษ สมาชิกใช้หนังสือเล่มนี้ได้ โดยเฉพาะผู้เปลี่ยนใจเลื่อมใสใหม่หรือยังมีประสบการณ์ในศาสนาจักรไม่มากนัก เราสนับสนุนให้ท่านใช้หนังสือนี้ ข้อความแรกในหนังสือกล่าวว่า
“ครอบครัวเป็นหน่วยพื้นฐานของศาสนาจักรของพระเยซูคริสต์แห่งสิทธิชนยุคสุดท้ายและเป็นหน่วยสังคมที่สำคัญที่สุดในกาลเวลาและนิรันดร พระผู้เป็นเจ้าทรงจัดตั้งครอบครัวขึ้นมาเพื่อนำความสุขมาสู่ลูกของพระองค์ เพื่อให้เขาเรียนรู้หลักธรรมที่ถูกต้องในบรรยากาศของความรักและเพื่อเตรียมเขาให้พร้อมรับชีวิตนิรันดร์
“บ้านเป็นสถานที่เหมาะสมที่สุดที่จะสอน เรียนรู้ และนำหลักธรรมพระกิตติคุณไปใช้” 8
เราขอสนับสนุนท่านอีกครั้งให้ทบทวนคำสอนที่มีประโยชน์มากของหนังสือเล่มนี้
แบบอย่างของพระผู้ช่วยให้รอด
พระเจ้าและพระผู้ช่วยให้รอดของเราทรงปฏิบัติผู้คนเป็นรายๆ ไป ค้ำชูคนที่ถูกกดขี่ข่มเหง ให้ความหวังแก่ผู้ท้อแท้ และตามหาผู้สูญหาย พระองค์ทรงแสดงให้ผู้คนเห็นว่าทรงรัก ทรงเข้าใจและทรงชื่นชมพวกเขาทั้งโดยพระดดำรัสและสิ่งที่ทรงกระทำ พระองค์ทรงตระหนักในลักษณะอันล้ำเลิศและคุณค่านิรันดร์ของบุคคลแต่ละคน แม้เมื่อทรงเรียกให้ผู้คนกลับใจ ก็ทรงกล่าวโทษบาปโดยไม่กล่าวโทษผู้ทำบาป
เช่นเดียวกับพระผู้ช่วยให้รอดของเรา ในฐานะผู้นำศาสนาจักรเราควรรักผู้คนที่เรารับใช้ แสดงความเอาใจใส่และห่วงใยอาทรเป็นรายบุคคล ข้าพเจ้าสวดอ้อนวอนขอพระเจ้าทรงอวยพรเราในหน้าที่รับผิดชอบอันศักดิ์สิทธิ์ที่ประทานแก่เรา ในพระนามของพระเยซูคริสต์ เอเมน
อ้างอิง
1. “ครอบครัว: ถ้อยแถลงต่อโลก” เลียโฮนา ตุลาคม 2004 หน้า 49
2. “ปีติยินดีในสิทธิพิเศษที่จะรับใช้” การประชุมอบรมผู้นำทั่วโลก 21 มิถุนายน 2003 หน้า 28
3. การประชุมอบรมผู้นำทั่วโลก 21 มิถุนายน 2003 หน้า 26
4. เลียโฮนา ตุลาคม 2004 หน้า 49
5. เพื่อความเข้มแข็งของเยาวชน (จุลสาร 2001) หน้า 10
6. เลียโฮนา ตุลาคม 2004 หน้า 49
7. เลียโฮนา ตุลาคม 2004 หน้า 49
8. หนังสือแนะแนวครอบครัว (2001) หน้า 1
หนังสือแนะแนวครอบครัว (item no. 31180) อาจขอรับได้จากศูนย์หนังสือศาสนาจักรและศูนย์บริการ