'Oku 'i ai Ha Tufakanga Toputapu 'o e Ngaahi Mātu'á Bonnie D. Parkin Palesiteni Lahi 'o e Fine'ofá Ngaahi Fatongia Fakafāmilí Kapau 'oku 'i ai ha me'a 'oku ou loto ke hoko ki he mātu'a mo e kau taki 'o e Siasí ni, ke nau ongo'i e 'ofa 'a e 'Eikí 'i he'enau tokanga'i faka'aho e fānau 'a e Tamai Hēvaní. Mahalo he 'ikai ongo ki ho lotó ha me'a te u lea'aki, ka ko ia 'e fanafana atu 'e he Laumālié. Muimui ki he ngaahi ue'i ko 'ení. 'Oku ou manatu'i lelei 'a e taimi ne 'omi ai 'a e fanongonongo ki māmani 'i he fāmilí: ko e 'aho 23 'o Sepitema 1995. Ne u tangutu ai he Tāpanekalé 'i he fakataha lahi 'a e Fine'ofá. Na'e lea tuku ai 'a Palesiteni Hingikelī. Na'á ne tuku mai ai 'a e “Ko e Fāmilí, Ko Ha Fanongonongo ki Māmani.” Na'e lōngonoa 'a e ha'ofangá ka ne 'i ai ha ongo'i fiefia; ko ha tali ne pehē, “'Io—'oku fiema'u tokoni 'a homau ngaahi fāmilí!” 'Oku ou manatu'i 'eku ongo'i na'e tonu mo'oni iá. Ne lelenoa pē hoku lo'imatá. 'I he'eku vakai ki he kau fefine hoku tafa'akí, ne hangē ne nau ongo'i e me'a tatau pē. Ne lahi fau e me'a ne hā he fanongonongó pea 'ikai ai ke u fa'a tatali ke ma'u hano tatau. 'Oku fakapapau'i mai 'e he fanongonongó 'a e faka'ei'eiki 'o e hou'eiki fafiné. Mou fakakaukau atu ki hono fuofua 'omi ia ki he kakai fefine 'o e Siasí 'i he fakataha lahi 'a e Fine'ofá—'oku ou 'ilo'i 'oku mahu'inga'ia 'a Palesiteni Hingikelī he kakai fefiné. 'Oku tau 'i hení ko ha kau taki 'i he Siasí. 'Oku tau femo'uekina. Ka kuo pau ke ta manatu'i—ko hota 'uluaki fatongiá ki hota fāmilí. Manatu'i, ko e taha ia 'o e ngaahi tāpuaki kuo pau ke tau 'ave ki he ta'engatá!1 Na'e pīsope 'a Niueli K. Uitenei 'i he kamata'anga 'a e Siasí 'i Ketilaní. Hangē ko kimoutolu kau pīsope he 'aho ní, 'oku pau pē na'á ne femo'uekina 'aupito he fai leleí. Ka na'e fakatonutonu ia 'e he 'Eikí mo fekau ke ne “fakamaau 'a hono fāmilí” (T&F 93:50; toki fakamamafa'i). Si'i ngaahi tokoua mo e tuonga'ane, 'oku kaungatonu e na'ina'i ko 'ení kiate kitautolu. Ko e tokolahi 'o kimoutolu ko ha mātu'a pe ngaahi kui, pe te mou hoko ki ai ha 'aho. Neongo pe 'okú ke mali pe 'ikai, ka 'oku tau kau kotoa pē ki ha ngaahi fāmili. Ki'i fakakaukau angé ki ho fāmilí. Ko e hā e me'a 'okú ke sai'ia taha ai 'iate kinautolú? Taha e ngaahi me'a 'oku ou sai'ia ai hoku fāmilí ko e manako hoku ngaahi foha 'e toko faá ke nau feohí. Ko e hā ha tokāteline 'o e fāmilí 'oku ako'i mai 'e he fanongonongó? 'Oku ou fie taki e tokangá ki ha palakalafi 'e taha: “Tu'unga 'i ha palani fakalangi, 'oku 'a e ngaahi tamaí ai ke nau pule'i honau fāmilí 'i he 'ofa mo e mā'oni'oni pea ko honau fatongia ke tokonaki 'a e ngaahi fie ma'u 'o e mo'uí pea mo ha malu'i ma'a honau ngaahi fāmilí. Ko e tefito'i fatongia 'o e ngaahi fa'eé ke lehilehi'i hake 'a 'enau fānaú. 'I he ngaahi fatongia toputapú ni, 'oku ha'isia ai 'a e ngaahi tamaí mo e ngaahi fa'eé ke nau fetokoni'aki ko ha kaungā ngāue tu'unga tatau.”2 'Oku ou sai'ia he kupu'i lea ko e “tu'unga 'i ha palani fakalangí.” Ko e fatongia fakaemātu'á ko ha konga ia 'o e palani fakalangi 'a 'etau Tamai Hēvaní ma'a 'Ene fānaú. 'I he'etau hoko ko e mātu'á, 'oku 'i ai hotau fatongia fakalangi ke tokonaki, malu'i mo lehilehi'i hotau fāmilí. 'E tokoni'i fēfē kitautolu 'e he ngaahi fakahinohino ko 'ení—ke tau fai ha tokonaki, malu'i, mo lehilehi'í—'i he'etau 'ohake ha fānau angatonú? Tokonaki 'Oku pehē 'e he fanongonongó 'oku tokonaki 'e he mātu'á 'a e “ngaahi fie ma'u 'o e mo'uí.” Ka ko e hā 'a e ngaahi fie ma'u ko iá? 'Io, ko ha fale ke nau nofo ai mo ha me'akai ki he tēpilé. Kae tu'unga 'i he palani 'o e ongoongoleleí, 'oku tau 'ilo 'oku mahulu ange ia ai. 'Oku kau ai 'a e ngaahi taukeí—'a e ngaahi me'a 'okú ne langaki e 'ulungāangá. Tau vakai angé ki ha ni'ihi. 'Oku tau tokonaki ma'a 'etau fānaú 'i he'etau ako'i kinautolu ke ngāué. Te u ki'i fakamatala atu fekau'aki mo hoku mokopuna tangata ko Sēkopé. Na'e 'ikai fie 'alu ia ki he akó. Na'e 'ikai toe ha founga hono feinga'i 'e he'ene fa'eé. Faifai peá ne fakatangutu hifo e tamasi'í peá ne pehē ange, “Ko e fatongia 'o e tamaí ke ngāue mo ma'u mai ha pa'anga. Ko hoku fatongiá ke nofo 'i 'api 'o tokanga'i koe mo ho ngaahi tokouá mo e tuofāfiné. Ko ho fatongiá ke 'alu ki he akó.” 'I he mahino kia Sēkope 'a e tefito'i mo'oní, na'á ne tali lelei ia peá ne 'alu ki he akó. 'Oku tau ako'i foki 'etau fānaú ke ngāue 'i he'etau 'ai ke nau fai ha ngaahi ngāué pea 'o ka fe'unga pea nau ngāue 'i ha feitu'u makehe mei 'api. 'Oku tau tokoni'i 'etau fānaú ke tokonaki ma'a 'enau mo'uí 'i he'etau ako'i kiate kinautolu 'a e mahu'inga 'o e ngāué. Kamata kei si'i! 'Oku pehē 'e hoku husepānití ko e me'a'ofa lelei taha ne foaki ange 'e he'ene tamaí ko e 'ikai mo'ui fakafalalá—he na'á ne ako'i ia ke ngāue. 'Oku tokoni foki 'a hono leva'i 'etau me'a fakapa'angá ke tau tokonaki lelei ai. 'I he'etau hoko ko e mātu'á, tau palani fakataha ke mo'ui 'aki ha patiseti. Ako'i ki ho'o fānaú 'a e faikehekehe 'o e holí mo e fiema'ú. 'Oua na'á ke fakakina'i fakapa'anga ho malí. 'I he na'ina'i mai 'a Palesiteni Hingikelī ke tuku 'a e fakamo'uá, na'e nofo hifo ai ha tamai mo 'ene fānau kuo malí 'o ne fakafehu'i ange fekau'aki mo 'enau me'a fakapa'angá. Na'á ne 'ohovale 'i hono 'ilo'i ne lahi fau ha mo'ua 'o ha toko ua. Na'á ne kole ange pe te ne tokoni ange 'i hono fa'u ha palaní. 'Oku malava 'a e mātu'á 'o tokonaki 'o fakafou he ako faka'atamaí mo fakaengāué. Poupou'i ho'o fānaú ke nau ma'u e ako faka'atamai te nau lavá. 'I ha ngaahi fonua 'e ni'ihi, he 'ikai lava 'o ma'u tokoni e to'u tupú mei he nō 'o e Pa'anga Tokoni Fakaako Tu'uma'ú ko e te'eki ai ke nau fakakakato e ako mā'olungá. 'I he māmaní he 'ahó ni, 'oku mahu'inga fau ke hokohoko atu e ako 'a e mātu'á. Malu'i Ko e fakahinohino hono ua 'oku ou fie lea ki aí ko e malu'í. Malu'i mei he hā? Mei he fakatu'utāmakí—fakatu'asino mo fakalaumālie. 'Oku tau malu'i 'etau fānaú 'i he'etau ako'i ange 'oku 'i ai honau mahu'inga fakalangi, 'i he'etau ō fakafāmili ki he lotú, fakahoko e efiafi fakafāmilí, lotu fakafāmilí mo ako fakataha 'a e folofolá. Ko ha me'a faingofua kotoa ia, ka 'oku ou fakamo'oni atu ko ha malu'anga pau ia. 'Oku ako'i mai 'e he fanongonongó 'oku 'i ai ha fatongia toputapu 'o e mātu'á ke malu'i 'enau fānaú. 'E lava ke uesia fakaeloto 'a e ngaohikoviá, hangē ko hano tukuhifo 'o e malí pe fānaú, fakasi'isi'i honau mahu'ingá, pea 'ikai fakahaa'i ange ha 'ofá. 'Oku 'ikai malu'i 'e he ngaahi tamaí 'a honau fāmilí he taimi 'oku nau tā ai honau uaifí pe fānaú. Na'e pehē 'e ha fefine mei 'Afilika Hihifo ki mu'a peá ne kau ki he Siasí na'e tā 'e he'ene tamaí 'enau fa'eé mo e fānaú. Na'á ne pehē, “'I he taimí ni, 'okú ne anga faka'apa'apa mo anga'ofa kiate kimautolu he 'oku mahino kiate ia ko e fānau kimautolu 'a e 'Otuá.” 'Oku malu'i 'e he mātu'á 'enau fānaú 'i he'enau 'ilo'i honau kaungāme'á. Na'e 'ita ha finemui he taimi ne fakafehu'i ange ai 'e he'ene tamaí 'a e me'a na'á ne fai he efiafi ko iá. Na'e talaange 'e he tamaí 'oku pehē 'e he fanongonongó 'oku totonu ke ne malu'i 'a hono fāmilí pea 'okú ne 'ofa 'i hono 'ofefiné, ko ia 'okú ne fie fakapapau'i ai 'okú ne malu. Kuo pau ke tau malu'i 'etau fānaú mei he takiekina 'o e mītiá. 'Ilo'i 'a e me'a 'oku sio ai ho'o fānaú he televīsoné, fale faivá mo e 'api 'o e kaungāme'á. Kapau 'oku 'i ai ha komipiuta homou 'apí, fakapapau'i ko ha me'angāue ia ki he “ngaahi me'a 'oku mā'oni'oni pe faka'ofo'ofa pe ongoongolelei pe fe'unga mo hono vikiviki'í” (Ngaahi Tefito 'o e Tuí 1:13). 'Oku malu'i kitautolu 'i he'etau muimui ki he palōfita mo'uí. Kuo malu'i nai homou fāmilí 'i ho'o muimui ki he fale'i 'a Palesiteni Hingikelī ke lau e Tohi 'a Molomoná? Ne u toki ma'u ha ki'i tohi mei ha fefine 'i 'Ingilani. Na'á ne tohi mai 'o pehē: “Ne faingata'a'ia hoku fāmilí he ta'u kuo 'osí ko e fili 'a ha tamai ke 'oua 'e toe 'alu ki he lotú. Na'á ne malōhi he Siasí peá ne kau he kau pīsopelikí. Na'e tangi hoku lotó ki he 'Eikí pe ko e hā te u fai ke 'oua na'á ku ongo'i tāufehi'a mo 'ita aí. 'Oku ou fai 'a e efiafi fakafāmilí mo lotu fakataha mo e fānaú. 'I he temipalé, ne ue'i au 'e he tukupā ke lau e Tohi 'a Molomoná, ke 'oua te u lau pē 'a e folofolá mo 'eku fānaú, ka ke mau 'ave ia ki hoku husepānití 'i ha feitu'u pē he falé 'okú ne 'i aí. Ko ia ne mau ō he taimi 9 po'ulí he pō kotoa 'o kumi ia. 'I he kamata'angá, ne 'ikai fie lautohi mo kimautolu, ka 'okú ne fai ia he taimí ni. 'Okú ne ha'u ki he lotú, efiafi fakafāmili mo kimautolu peá ne takimu'a 'i hono ako'i e lēsoni 'o e ongoongoleleí. Na'e hoko 'eku fānaú ko e va'e 'o e 'Eikí 'o nau 'ave 'a e folofola 'o e 'ofá ki hoku husepānití. Ko ha tāpuaki ma'ongo'onga ia ki hoku fāmilí.” Lehilehi'i Ko e fika tolu mo faka'osí ko e lehilehi'í. 'Oku fōtunga fēfē 'a e lehilehi'í? 'Oku ongo fēfē ia? 'Oku le'o fēfē ia? 'Oku fōtunga, ongo mo le'o tatau e lehilehi'í mo e potu folofolá ni, “'I he feifeinga'i, 'i he fa'a kātaki fuoloa, 'i he anga vaivai mo e angamalū pea mo e 'ofa ta'emālualoi” (T&F 121:41–42). Te u 'oatu ha fanga ki'i sīpinga. 'Oku ou tui 'oku fōtunga tatau e lehilehi'í mo e fakatonutonu 'i he 'ofá. Na'e ta'ofi 'e ha fa'ē 'a 'ene tamá he'ene talangata'á. Na'á ne puke mai hono ki'i matá 'o ne sio fakahangatonu ki ai mo pehē ange, “Fanongo ki he'eku leá.” Kuo pau ke tau ako'i 'etau fānaú ke nau fili fakapotopoto, ka he 'ikai lava ke tau to'o 'a e nunu'a 'o 'enau ngāué. Manatu'i, ko e tau'atāina ke filí 'a e fakava'e 'o e palani 'a 'etau Tamai Hēvaní. 'Oku ongo fēfē 'a e lehilehi'í? Ko e konga lahi 'o e akonaki mo e fetu'utaki lelei 'i he fāmilí, 'oku hoko ia he ngaahi momeniti nounou mo ta'epalani ko ia 'i he'etau mo'ui faka'ahó. Ko e tēpile kai efiafí 'a e feitu'u ke fetu'utaki lelei taha aí, 'o tau fetalanoa'aki ai ki he'etau ngāue faka'ahó, fakafanongo mo fefakalotolahi 'aki aí pea mo kakata fakataha ai. 'Oku fakama'ama'a 'e he kakatá 'a e kavenga mafasiá. 'E ngaahi mātu'a, 'ai ha taimi pau ki he ma'u me'atokoni 'a e kakai 'okú ke 'ofa aí. 'Oku 'osi nai ho fatongia fakaemātu'á he tutupu ho'o fānaú 'o lalahi pea nau mavahé? 'Ikai, 'oku 'ikai 'aupito 'osi ia. 'Oku tau kau ki he ngāue lahi ko 'eni ko hono fa'u ha ngaahi fāmili ta'engatá. 'I he'eku kei ngāue fakafaifekau mo hoku husepānití 'i 'Ingilaní, ne 'a'ahi ange ai ha taha 'o homa ngaahi fohá mo hono fāmilí. 'Oku ou manatu'i 'ene pehē, “'Oku mau ha'ú he 'oku kei fie ma'u pē ke lehilehi'i kimautolu.”Ko ho'o hoko pē ko ha mātu'a, he 'ikai toe tukuange koe mei ai. 'Ikai ko e lelei tahá ia?! 'I he 'osi 'eku lau e Tohi 'a Molomoná 'i Tīsemá, ne u 'ilo'i na'e kei akonaki'i pē 'e Molomona 'a Molonai ko hono foha kuo fu'u lahí: “'E hoku foha, faitotonu 'ia Kalaisi . . . pea 'ofa ke hiki hake koe 'e Kalaisi . . . pea 'ofa ke nofo ma'u ai pē 'i ho lotó 'a . . . 'ene 'alo'ofá mo e kātaki fuoloá pea mo e 'amanaki ki hono nāunaú mo e mo'ui ta'engatá” (Molonai 9:25) 'Oku le'o fēfē 'a e lehilehi'í? 'Oku fa'a faingata'a ke fai mai 'e he to'u tupú ha tali, 'o laka hake he fo'i lea 'e tahá. Ko ha fehu'i 'eni 'oku tokoni 'i hono liliu iá: “Ko e hā e faingata'a lahi taha 'okú ke tofanga ai he taimi ní?” 'Oku fakaava 'e he fehu'í ni e matapā ki he to'u tupú ke nau fakamatala mai. 'I he'enau fai iá, fakafanongo 'ata'atā pē! 'Oua na'á ke fakamāu'i pe akonaki pe fai ha fa'ahinga me'a. Fakafanongo pē. Te ke ofo 'i he fehokotaki mo e fetu'utaki 'e hoko aí. Kau pīsope mo e kau tokoni, 'e 'aonga lahi e fehu'i ko 'ení 'i ho'o 'initaviu e to'u tupu 'i homou uōtí. 'Oku ongona 'a e lehilehi'í 'o hangē ko e lotu fakafāmilí. Ko e taha e ngaahi manatu faka'ofo'ofa 'oku ou ma'u ki he'eku tamaí ko 'eku tū'ulutui mo hoku ngaahi tuonga'ané mo hoku tokouá 'i he ve'e mohenga 'emau mātu'á 'o fanongo ki he tautapa 'emau tamaí ki he Tamai Hēvaní ke tāpuaki 'emau fa'eé he na'e tokoto falemahaki. Na'e tokoni 'eku fanongo ki hono lilingi 'e he'eku tamaí 'a hono lotó, ke u 'ilo'i 'oku fakafanongo mai ha 'Otua mei he langí. Lotua e ako ho'o fānaú pea ke malu'i kinautolu he 'ahó. 'Oku 'ilo'i 'e he'etau fānaú 'a 'etau 'ofá mo 'etau 'amanakí 'i he'enau fanongo ki he'etau lotua kinautolú. Ko Hono Fakamālohia 'o e Ngaahi Fāmilí 'I ho'o hoko ko e takí, 'okú ke fakamālohia mo poupou'i fēfē 'a e fāmili 'okú ke tokanga'í? Te ke lava 'o faka'aonga'i e ngaahi fakahinohino tatau pē—'a e tokonakí, malu'í mo e lehilehi'í—ke fakamālohia 'aki e ngaahi fāmili ho uōtí. 'Oku poupou'i 'e he kau takí 'a e mātu'á 'aki 'enau toka'i kinautolu, 'o 'ikai ke nau feinga ke 'oho mu'a 'o taupotu ki he fānaú. 'E lava ke ke hoko ko ha fai fakahinohino, vahevahe ho ngaahi manakó, ka ke fakaongoongo ki he loto 'o e mātu'á 'i hono fai iá. Na'e pehē 'e ha fa'ē: “Hangē kiate au ko au mo hoku husepānití 'a e kakai fakamuimui taha 'oku fie fanongo ki ai hoku ngaahi fohá. Taimi 'e ni'ihi, 'i he fu'u tōtu'a e mālohi fakato'u hoku ngaahi fohá, kuo 'ikai ai ke nau fie fanongo ki he mātu'á. 'Oku ou fakamālō koe'uhí ko ha kau taki fakapotopoto he Siasí ne nau fale'i homa ngaahi fohá. Ne 'ikai 'aupito ke nau feinga ke fetongi homa fatongia ko e mātu'á. Ne nau fakafanongo pē mo poupou ki he'ema fakahinohinó mo tataki kinautolu ke nau toe foki mai kiate kimaua.” 'Oku 'i ai e fie ma'u 'a e fāmili kotoa pē. Ko ha fakalotolahi 'eni ki he ngaahi fa'ē 'oku toko taha pē 'i 'apí. Te u fai atu ha talanoa 'o ha fa'ē 'a ha fānau 'e toko nima na'e 'ave hono husepānití 'o ngāue ki ha fonua muli. Na'á ne pehē: “'I he mavahe hoku husepānití ki 'Iulaki 'i Fēpuelí, ne 'i ai ha'ama me'alele lelei 'e tolu. Ka 'i Nōvemá, ne maumau kotoa 'a e me'alelé ni pea 'ikai lava ke toe fakalelei'i ha me'alele 'e ua. 'I he taimi tatau pē, na'e talamai ai 'e hoku foha ta'u 17 'oku 'ikai palani ia ke 'alu 'o ngāue fakafaifekau he 'oku 'ikai ke ne fakapapau'i pe 'oku mo'oni koā 'a e ongoongoleleí. Kapau na'e 'i ai ha taimi he'eku mo'uí ne u fu'u fie ma'u ai ha tāpuaki fakataula'eiki, ko e taimí ni ia. 'Oku 'ikai ke u manatu'i e fakaikiiki 'o e me'a ne hokó, ka 'oku ou manatu'i lelei e laka hake he tāpuaki fakataula'eiki 'e taha ne u ma'u he taimi ko iá mei ha kau ma'u lakanga fakataula'eiki tokanga. Ne u 'ilo'i ma'u pē 'e lava ke u fetu'utaki ki he'eku ongo faiako faka'apí pea te na 'i ai. Na'e 'ikai ke na lava 'o fakalelei'i 'eku vēní, ka na'á na 'omi e tāpuaki fakataula'eiki ne u fie ma'ú pea na'á na 'omi ha taha ke ne ngaohi e me'alelé.” Na'e fai 'e he kau faiako faka'api tokangá ha tokoni lahi ki he fāmilí ni, pea 'e lava ke nau fai ia ki he ngaahi fāmili kotoa pē 'oku toko taha pē ai e mātu'á, 'i he'enau 'ilo'i lelei kinautolu, ma'u 'enau falalá mo foaki ha ngaahi tāpuaki fakataula'eiki. 'E kau pīsope, kulupulita 'o e kau taual'eiki lahí mo e palesiteni 'o e kōlomu 'o e kaumātu'á, 'oku fie ma'u 'e he ngaahi fa'ē ko 'ení ha ngaahi tāpuaki fakataula'eiki 'i honau 'apí, 'o tatau pē mo 'etau kau fine'ofa te'eki malí. Na'e fakatokanga mai 'a Palesiteni Hingikelī 'o kau ki he “'uli'i māmālie 'o e māmaní” 'i he ta'u 'e 10 kuo hilí 'a ia ne tuku mai ai e fanongonongó. Na'e toe fakapapau'i mai 'e he tala fakapalōfita ko 'ení 'a e ngaahi “tu'unga mo'ui, ngaahi tokāteline mo e ngaahi founga 'a e 'Eikí 'o fekau'aki mo e fāmilí.”3 'I he tafa'aki 'e tahá, 'oku feinga 'a e māmaní ke tuhu'i mai e fatongia 'o e kakai fefiné pea mo e fatongia fakafa'eé. 'Oku tala he 'ahó ni ki he kakai fefiné 'oku nau fie ma'u ha ngāue lelei, kau ki ha ngaahi kautaha pea kapau te nau lava pea 'ai mo ha fānau. Kuo faka'au ke mole atu 'a e fatongia faka'ei'eiki 'o e fa'eé. Tuku ke u fakamahino atu: kuo pau ke 'oua na'a tau tuku ke fetongi mai 'e he māmaní 'a e me'a 'oku tau 'ilo'i ne foaki mai 'i he palani fakalangí. Kau fefine, kau ki'i lea atu kiate kimoutolu. 'I he'etau kau ki he Fine'ofa 'o e Siasi 'o Sīsū Kalaisi 'o e Kau Mā'oni'oni 'i he Ngaahi 'Aho Kimui Ní, ko hatau tāpuaki mo e fatongia ia ke lehilehi'i mo paotoloaki 'a e 'iuniti fakafāmilí. 'Oku kau e taha kotoa pē ki ha fāmili pea 'oku fie ma'u 'e he fāmili kotoa pē ke fakamālohia mo malu'i. Ko e tokoni lahi taha ne hoko mai kiate au 'i hoku fatongia faka'apí, na'e ma'u ia mei he'eku fa'eé mo 'eku kuí pea mo e kau fine'ofa he ngaahi uooti kehekehe ne u nofo aí. Ne u ako ha ngaahi taukei; ne u sio tonu ki he fiefia 'oku ma'u mei hono fa'ufa'u ha 'api 'oku fie nofo ai 'a e ni'ihi kehé. Ne kamata 'i Sānuali 2006, hono faka'aonga'i ha ngaahi fakahinohino fo'ou ma'á e ngaahi fakataha mo e ngaahi 'ekitivitī ki hono fakatupulaki 'o e 'apí, fāmilí mo e fakafo'ituituí. 'Oku faingofua ange ai e kau mai 'a e kakai fefine kotoa pē ki he Fine'ofá. Ko ia 'e kau taki 'o e Fine'ofá, fakapapau'i ko e ngaahi fakataha mo e ngaahi 'ekitivitī 'oku mou palaní, te ne fakamālohia e 'api 'o e fine'ofa kotoa pē. Ko e faiako 'a'ahí ko ha founga ia 'e taha ke poupou'i ai 'a e fāmilí. 'Ofa pē 'oku mou ma'u ha faingamālie ke hoko ai ko ha kau faiako 'a'ahi. 'Oku 'ikai ngata pē 'i hono fakamālohia fakalaumālie ha fine'ofa 'e he kau faiako 'a'ahí, ka 'oku nau 'i ha tu'unga makehe ke tanumaki mo vakai'i 'a e fiema'ú. 'E kau taki Fine'ofa, ngāue leva 'i ho'omou fakataha kōmiti uelofeá pea lipooti 'a e fie ma'u fakalaumālie mo fakatu'asino 'oku fakahā atu 'e ho'o kau faiako 'a'ahí. Ko e 'Ofa Haohaoa 'a Kalaisí Ko kimoutolu kuo malí, mou toe fakafoki ange ho'omou manatú. Ko e hā e me'a na'á ke 'ofa ai 'i ho hoá? 'E hanga 'e he me'á ni 'o 'oatu kiate koe ha loto fa'a fakamolemole. Fakahaa'i ho'omo fe'ofa'akí. 'E lava ke tokoni ha uaifi ki he mo'ui 'a e husepānití 'i he'ene langaki 'a e loto falalá. 'E lava ke fakafiefia'i 'e ha husepāniti 'a e uaifí 'i he'ene lea'aki e ngaahi kupu'i lea, “'Oku ou 'ofa 'iate koe.” Ko e taha 'o e ngaahi me'a'ofa lelei taha 'e foaki 'e he mātu'á ki he fānaú ko hono fakahaa'i kiate kinautolu 'ena fe'ofa'akí. Ko hotau fatongia ko e mātu'a 'i hono 'ohake ha fānau angatonú, ke tokonaki, malu'i mo lehilehi'i, pea 'oku tau fai ia ko ha kaungā ngāue tu'unga tatau. 'Oku tau fai 'a e me'a tatau 'i he'etau hoko ko e kau takí. Ko ha ngāue faingata'a e hoko ko ha takimu'á. Ko ha ngāue faingata'a e hoko ko ha mātu'á. 'Oku tau lotofo'i, ka 'oku tau vilitaki atu pē. 'Oku ou tui 'oku tau ako lahi ki he 'ofa haohaoa 'a Kalaisi 'i hotau ngaahi fāmilí 'o fakafou 'i he'etau ngāue he Siasí. 'I he'etau hoko ko e mātu'a mo e kau takí, 'oku fie ma'u ke tau fai ki he'etau fānaú 'a e 'ofa tatau mo ia ne fai mai 'e he Tamai Hēvaní kiate kitautolú. 'I he Molonai 8:17 'oku tau lau ai 'o pehē, “'Oku ou fonu 'i he 'ofá, 'a ia ko ha 'ofa ta'engata.” Tānaki atu ki ai e folofola 'a e 'Eikí: “Fakakofu'i 'aki kimoutolu 'a e ha'i 'o e manava'ofá, 'o hangē ko e pūlou, 'a ia ko e ha'i 'o e anga haohaoá mo e melinó” (T&F 88:125). 'Oku ou fakaafe'i kimoutolu ke mou tui e pulupulu 'o e manava'ofá, pea 'ākilota ho fāmilí 'aki e 'ofa haohaoa 'a Kalaisí. 'Ofa ke tāpuaki'i kimoutolu 'e he 'Eikí ke mou 'ākilotoa homou ngaahi 'ofa'angá 'aki e pulupulu 'o e 'ofá, pea ke tau toe foki ki he 'ao 'o 'etau Tamai Hēvaní 'o nofo fakataha mo ia 'o ta'engata. 'I he huafa 'o Sīsū Kalaisí, 'ēmeni. MA'U'ANGA FAKAMATALÁ 1. Vakai ki he “Ko e Fiefia 'i he Faingamālie ke Ngāué,” Palesiteni Gordon B. Hinckley, Fakataha Ako Fakatakimu'a Fakaemāmani Lahí, 21 Sune, 2003, 22. 2. “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo Ki māmani,” Liahona, 'Okatopa 2004, 49. 3. “Stand Strong Against the Wiles of the World,” Ensign, Nov. 1995, 100.