Ngaahi 'Api Fakalangi—Ngaahi Fāmili Ta'engata Palesiteni Thomas S. Monson Tokoni 'Uluaki 'i he Kau Palesitenisī 'Uluakí Ko Hono Langa 'o ha 'Api Ta'engatá 'Oku ou fakafofonga'i atu 'i he loto fakatōkilalo 'a e Kau Palesitenisī 'Uluakí 'i he 'eku hoko ko e lea tuku 'o e fakataha'angá ni. Kuo ue'i mo langaki fakalaumālie kitautolu 'e he lea ne fai 'e 'Eletā Petinā, 'Eletā Peuli mo Sisitā Pākini. Kuo nofo taha 'etau fakakaukaú 'i he 'apí mo e fāmilí 'i hono fakamanatu mai “ko e 'apí ko e fakava'e ia 'o ha mo'ui angatonu, pea he 'ikai lava 'e ha fa'ahinga me'a ke ne fetongi ia pe fakahoko hono ngaahi fatongia mahu'ingá.”1 'Oku 'ikai ko e 'apí pē 'a e fale 'oku langa 'aki e papá, pilikí pe maká. Ko e 'apí 'oku fa'u 'aki ia e 'ofá, feilaulaú mo e faka'apa'apá. 'Oku tau fatongia'aki e 'api 'oku tau langá. Kuo pau ke tau langa fakapotopoto, he ko 'itānití 'oku 'ikai ko ha fononga 'oku nounou. 'E 'i ai 'a e tofú pea mo e havilí, 'a e la'aá mo e fakapōpō'ulí, fiefiá mo e mamahí. Ka 'o kapau te tau feinga mo'oni, 'e lava 'o hoko hotau 'apí ko ha konga 'o hēvani 'i māmani. He 'ikai ngata pē hono hanga 'e he ngaahi fakakaukau 'oku tau faí, ngaahi tō'onga 'oku tau fakahokó mo 'etau tō'onga mo'uí 'o faitokonia e lavame'a 'etau fononga 'i māmaní, ka te nau toe tofa foki e hala ki he'etau taumu'a ta'engatá. 'Oku 'i ai ha ngaahi fāmili Siasi 'e ni'ihi 'oku 'i ai ha fa'ē, tamai mo ha fānau 'i 'api, ka 'oku hoko tonu 'i ha ni'ihi e mole taha taha si'i ngaahi mēmipa 'o e fāmilí. 'Oku 'i ai ha taimi 'e ni'ihi 'oku toko taha pē 'a e fāmilí. Tatau ai pē pe ko e hā e fa'ungá, 'oku kei hoko atu pē e fāmilí—he 'e malava ke ta'engata 'a e fāmilí. Te tau lava 'o ako mei he Pule Tā Mapé—'a ia ko e 'Eikí. Kuó ne 'osi ako'i kitautolu he founga kuo pau ke tau langa aí. Na'á ne folofola: “Pea ko e kolo mo e fale kotoa pē kuo fe'ite'itani, . . . 'e 'ikai tu'u ia” (Mātiu 12:25). Peá ne fakatokanga ki mui mai: “Vakai, ko hoku falé ko e fale ia 'o e maau, 'oku folofola 'e he 'Eiki ko e 'Otuá, 'o 'ikai ko e fale 'o e moveuveu” (T&F 132:8). 'I ha fakahā ne fai mai he Palōfita ko Siosefa Sāmitá 'i Ketilani 'i 'Ōhaiō he 'aho 27 'o Tīsema 1832, ne na'ina'i mai ai e 'Eikí: “Mou fokotu'u 'a kimoutolu; teuteu'i 'a e me'a 'aonga kotoa pē; pea fokotu'u ha fale, 'io ko e fale 'o e lotu, ko e fale 'o e 'aukai, ko e fale 'o e tui, ko e fale 'o e ako, ko e fale 'o e nāunau, ko e fale 'o e angamaau, ko e fale 'o e 'Otuá” (T&F 88:119; vakai foki 109:8). Ko e fē ha potu 'e ma'u ai 'e ha taha ha mape fe'unga ange te ne lava 'o langa fakapotopoto mo lelei ai? Ko e fale ko iá 'oku tonu ke fai pau ki he tu'utu'uni fakatufunga 'i he tohi 'a Mātiú, ko ha fale 'oku langa “he funga maká” (Mātiu 7:24, 25; vakai foki Luke 6:48; 3 Nīfai 14:24, 25), ko ha fale te ne matu'uaki 'a e 'uhá mo e filí, 'a e lōmaki 'o e fakafepakí mo e matangi 'o e veiveiua 'oku 'i hotau māmani faingata'á. Mahalo na'a fehu'ia 'e ha ni'ihi, “Ka ko e fakahā 'ena ia ko ha fakahinohino ki he langa 'o ha temipale. 'Oku kei 'aonga he 'ahó ni?” Te u tali peheni: “'Ikai na'e pehē 'e he 'Aposetolo ko Paulá, 'Ikai 'oku mou 'ilo ko e fale tapu 'o e 'Otuá 'a kimoutolu pea 'oku nofo'ia 'a kimoutolu 'e he Laumālie 'o e 'Otuá?” (1 Kolinitō 3:16). Tuku ke hoko 'a e 'Eikí ko e Pule Ngāue he'etau langa 'oku faí. Ka tau taki taha fatongia 'aki 'e kitautolu kau lango ngāué, ha tafa'aki mahu'inga 'o e ngāue 'oku faí. Te tau hoko kotoa ai ko ha kau tufunga. He 'ikai ngata 'i ha'atau takitaha langa hatau 'apí, ka ko hotau fatongia foki ke tokoni 'i hono langa e Pule'anga 'o e 'Otuá 'i māmani 'i he'etau ngāue faivelenga mo lelei 'i hotau ngaahi fatongia faka-Siasí. Te u 'oatu ha fakahinohino mei he 'Otuá, ko ha lēsoni mei he mo'uí, mo ha me'a ke fakakaukau'i he kamata 'o 'etau langá. Tū'ulutui Hifo 'o Lotu “Falala ki [he 'Eikí] 'aki ho lotó kotoa; pea 'oua na'á ke fa'aki ki ho poto 'o'oú. Ke ke fakaongoongo kiate ia 'i ho hala kotoa pē, pea 'e fakatonutonu 'e ia ho ngaahi 'alungá” (Lea Fakatātā 3:5–6). Ko e lea ia 'a e poto ko Solomoné, foha 'o Tēvita, ko e tu'i 'o 'Isilelí. Ne fakahā 'e he tokoua 'o Nīfai ko Sēkopé he konitinēniti ko 'eni ko 'Ameliká: “Sio pe ki he 'Otuá 'i he loto 'oku tu'u ma'u, pea lotu kiate ia 'i he fu'u tui lahi” (Sēkope 3:1). 'Oku hoko mai e fakahinohino fakalangi ko 'ení kiate kitautolu he 'ahó ni 'o hangē ha vai 'asinisini 'oku lilingi ki ha kelekele pakukaá. 'Oku tau mo'ui 'i ha kuonga faingata'a. Na'e 'ikai mafakakaukaua 'e ha taha ia 'i he ngaahi to'u tangata si'i pē kuo hilí, 'a e fa'ahinga māmani 'oku tau lolotonga nofo aí mo hono ngaahi palopalemá. Kuo 'ākilotoa kitautolu 'e he anga'ulí, ponokalafí, fekainakí, faito'o kona tapú mo ha ngaahi mahaki kehekehe lahi 'okú ne kāsia 'a e sosaieti 'o onopōní. 'Oku 'atautolu leva 'a e tukupā, pea mo e fatongia, ke 'oua na'a ngata pē 'i hono malu'i ke “ta'e 'i ai [hatau] mele 'i māmaní” (Sēmisi 1:27), ka ke toe tataki lelei foki 'etau fānaú mo kinautolu 'oku tau fatongia'akí 'i he tahi hou 'o e angahala 'okú ne 'ākilotoa kitautolú, ke tau lava 'o foki 'i ha 'aho 'o nofo mo 'etau Tamai Hēvaní. 'Oku fie ma'u 'i hono ako'i hotau fāmilí ke tau 'i ai, ke foaki hotau taimí, pea mo hotau lelei tahá. Pea koe'uhí ke ola lelei 'etau ako'í, kuo pau ke tu'uloa 'etau hoko ko e sīpinga ki he kau mēmipa hotau fāmilí pea 'i ai mo ha tau taimi fakafo'ituitui mo kinautolu, pea ke 'i ai foki mo ha taimi fale'i mo fakahinohino. 'Oku tau fa'a ongo'i mafasia ma'u pē 'i he ngafa 'oku tuku maí. Neongo ia, 'oku 'i ai ma'u pē ha tokoni. 'E tali 'e he Taha ko ia 'okú ne 'afio'i fakatāutaha 'Ene fānaú 'a 'etau lotu tāuma'u mo fakamo'omo'oní, 'i he taimi te tau kole ai ke tokoni 'i hono tataki kinautolú. 'E solova 'e he fa'ahinga lotu peheé ha ngaahi palopalema lahi ange, hu'i atu mo ha faingata'a'ia lahi, ta'ofi ha ngaahi maumaufono lahi ange, pea 'omi ha nonga mo ha fiemālie lahi ki he loto 'o e tangatá, 'o laka ange 'i ha toe fa'ahinga founga. Makehe mei hono fiema'u 'o e fa'ahinga fakahinohino peheé ma'a hotau fāmilí, 'oku 'osi ui kitautolu ki ha ngaahi tu'unga 'oku tau tokanga'i ai ha kakai kehe—'i he'ete hoko ko ha pīsope pe tokoni, taki he kōlomu 'o e lakanga fakataula'eikí pe 'i ha houalotu. 'Okú ke ma'u ha faingamālie ke tokoni'i ha ni'ihi kehe. 'E ha'u ha ni'ihi mei ha fāmili ko e tamaí pē pe fa'eé 'oku siasí, pe mei ha fāmili māmālohi; mahalo 'e 'i ai ha ni'ihi ne sītu'a mei he'enau mātu'á 'o si'aki 'enau kolé mo 'enau fale'í. 'Oku tonu leva ke tau hoko ko ha me'angāue 'i he to'ukupu 'o e 'Eikí 'o fai ha lelei ki ha taha 'i he fa'ahinga tūkunga peheé. Neongo ia, ka 'ikai e tataki 'a 'etau Tamai Hēvaní, he 'ikai ke tau lava'i 'a e me'a kotoa kuo ui ke tau faí. 'Oku ma'u 'a e fa'ahinga tokoni peheé 'i he lotú. Na'e fehu'i ki ha fakamaau 'Amelika 'iloa pe ko e hā 'e lava 'e he kau tangata'i fonua 'o e ngaahi pule'anga 'o māmaní 'o fai ke holoki 'aki 'a e fai-hia mo e talangata'a ki he laó, kae 'omi ha nonga mo ha fiemālie ki he'etau mo'uí pea mo hotau ngaahi fonuá. Na'á ne fakakaukau'i lahi peá ne tali, “Te u fokotu'u 'e au ke fai ha foki ki he ngaahi tō'onga fakakuonga mu'a 'o e lotu fakafāmilí.” 'I hotau tu'unga ko e kakaí, 'ikai 'oku totonu ke tau fakamālō 'i he 'ikai mole meiate kitautolu 'a e lotu fakafāmilí? 'Oku 'i ai ha 'uhinga mahu'inga 'i he kupu'i lea ko ia 'oku fa'a takua: “Ko e fāmili uouangatahá 'a e fāmili 'oku lotu fakatahá.” Na'e tu'utu'uni 'e he 'Eikí ke tau lotu fakafāmili 'i He'ene pehē: “Mou lotu ma'u ai pē ki he Tamaí 'i hoku hingoá 'i homou ngaahi fāmilí koe'uhi ke tāpuaki'i 'a ho'omou ngaahi 'unohó mo ho'omou fānaú” (3 Nīfai 18:21). 'I hotau tu'unga ko e mātu'a, kau faiako mo e kau taki 'i ha fa'ahinga me'a pē, he 'ikai ke tau teitei lava 'o 'ahi'ahi fakahoko e fononga tu'u fakatu'utāmaki ko 'eni he mo'ui fakamatelié ta'e 'i ai ha tokoni fakalangi ke tokoni 'i he'etau tataki 'a kinautolu 'oku tau tokanga'í. Ko e taimi 'oku tau lotu fakafāmili mo lotu fakafo'ituitui ai ki he 'Otuá, tau fakahoko mu'a ia 'i he tui mo falala kiate Ia. Tu'u Hake 'o Tokoni Hangē ko 'ení, tau vakai ki he mo'ui 'a e 'Eikí. 'Oku hangē e mo'ui 'a Sīsuú ko ha me'ahulu 'oku kumi ki he leleí, 'i he'ene ngāue fakafaifekau he māmaní. Na'á ne 'omi ha ivi ki he pipikí, faka'aaki e kuí, fakaongo e tulí, mo fakamo'ui 'a e pekiá. 'Oku 'omi 'e He'ene tala fakatātaá ha mālohi. 'I he Samēlia angaleleí, na'á Ne ako'i ai: “'Ofa ki ho kaungā'apí.” (vakai, Luke 10:30–35). 'I He'ene anga'ofa ki he fefine ne mo'ua he fe'auakí, na'á Ne ako'i ai e loto 'ofa mo mahinó. (vakai, Sione 8:3–11). 'I He'ene tala fakatātā 'o e ngaahi talēnití, na'á Ne ako'i ai ke tau fakalakalaka mo feinga ke haohaoa (vakai, Mātiu 25:14–30). 'Ikai ko 'ene teuteu'i ia kitautolu ki he fatongia ko hono langa ha fāmili ta'engatá. Ko e taha kotoa pē heni—tatau pē pe ko ha taki lakanga fakataula'eiki pe 'ōfisa houalotu—ne tau tali hotau uiui'i toputapú. Kuo vahe'i kitautolu ki he ngāue ne ui kitautolu ki aí. Na'e folofola 'a e 'Eikí he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 107:99, “Ko ia tuku ke akó ni 'o 'ilo 'e he tangata kotoa pē 'a hono fatongiá, pea ngāue 'i he lakanga kuo fakanofo ia ki aí 'i he faivelenga kakato.” Ko e taimi 'oku tau tokoni ai ke tāpuekina mo fakamālohia e ni'ihi 'oku tau tokanga'í 'o fakafou hotau fatongia faka-Siasí, ko hono mo'oní, 'oku tau tāpuaki'i mo fakamālohia ai honau fāmilí. Ka 'oku 'i ai ha ola ta'engata 'o e ngāue 'oku tau fai 'i hotau ngaahi fāmilí mo hotau uiui'i fakasiasí. 'I he'eku kei hoko he ngaahi ta'u lahi kuo hilí ko e pīsope 'i ha uooti lahi mo kehekehe hono kāingalotú ne tu'u 'i loto Sōlekí, ne u fehangahangai mo ha ngaahi faingata'a lahi. 'I ha ho'atā Sāpate 'e taha, ne u ma'u ai ha telefoni mei he pule 'o ha falekoloa faito'o 'i he loto 'ēlia 'o e uōtí. Na'á ne pehē ne hū ange ha ki'i tamasi'i he pongipongi ko iá 'o fakatau ha fo'i 'aisi kilimi mei he fauniteni kapa inú. Na'á ne totongi 'eni 'aki ha pa'anga na'á ne to'o mei ha sila, pea 'i he'ene 'alú, ne ngalo ai e silá ia. Na'e 'ilo 'e he pule 'o e falekoloá he taimi na'e ma'u faingamālie ai ke ne vakai'i e silá, ko ha sila 'aukai 'eni 'oku tu'u ai e hingoa 'o e mēmipá mo e fika telefoni homau uōtí. 'I he'ene fakamatala'i mai 'a e ki'i tamasi'i ne hū ange ki hono falekoloá, na'á ku 'ilo he taimi pē ko iá e tokotahá—ko ha tīkoni mei homau uōtí na'e ha'u mei ha ki'i fāmili māmālohi. Ko e 'uluaki me'a ne hokó ko 'eku 'ohovale mo loto mamahi 'i he'eku fakakaukau 'oku lava 'e ha taha 'o 'emau kau tīkoní 'o to'o e pa'anga 'aukai 'oku fakataumu'a ki he paeá pea 'alu ki he falekoloá he 'aho Sāpate 'o fakatau 'aki e pa'angá. Na'á ku fakapapau ai ke u 'alu ki he ki'i tamasi'í 'o ako'i ia fekau'aki mo e pa'anga toputapu 'a e Siasí pea mo hono fatongia ko e tīkoni ke tānaki mo malu'i 'a e pa'anga ko iá. 'I he'eku lele me'alele atu ki he 'api 'o e tīkoni ko 'ení mo hono fāmilí, ne u lotu loto pē ke ma'u ha fakahinohino he me'a te u lea 'akí. Ne u a'u atu pē 'o tukituki he matapaá. Ne fakaava mai 'eni 'e he fa'ē 'a e ki'i tamasi'í, pea fakaafe'i atu au ki honau loto falé. Neongo na'e 'ikai maama fēfē 'a e lokí, ka ne u lava pē ke fakatokanga'i 'ene si'isi'i mo 'ene ta'e māú. Ko e fanga ki'i seá ne fu'u motu'a fau. Na'a mo e fine'eikí, ne si'i fotu ongosia. Ne mole 'eku ongo'i 'ita ki he'ene ki'i tamasi'í 'i he taimi ne u fakatokanga'i ko ha fāmili 'eni 'oku fu'u masiva mo'oni. Na'á ku ongo'i ke u 'eke ange ki he fine'eikí pe 'oku 'i ai si'a me'akai 'i he falé. Ne tangi mo ne fakahoko mai 'oku hala'atā. Na'á ne tala mai kuo fuoloa e ta'engāue hono husepānití pea 'oku 'ikai ngata pē 'i he'enau fu'u fiema'u me'atokoní, ka 'oku nau toe fiema'u foki ha pa'anga ke totongi 'aki 'enau nofó telia na'a tuli kinautolu mei he ki'i falé ni. Na'e 'ikai pē ke u toe lea au 'o fekau'aki mo e pa'anga 'aukaí, he na'á ku toki 'ilo mahalo ne fu'u fiekaia e ki'i tamasi'í he taimi ne hū ai ki he falekoloá. Ka na'á ku fokotu'utu'u he taimi pē ko iá hano tokoni'i 'o e fāmilí, ke 'i ai si'a me'akai ke nau kai mo ha fale ke nau nofo ai. 'Ikai ngata aí, tu'unga he tokoni 'a e kau ma'u lakanga fakataula'eiki 'o e uōtí, ne lava ke kumi ai ha ngāue ma'á e husepānití ke ne tauhi 'aki hono fāmilí 'i he kaha'ú. 'I he'etau hoko ko e kau taki he lakanga fakataula'eikí mo e houalotú, 'oku 'i ai 'etau totonu ke ma'u e tokoni 'a e 'Eikí 'i hono fakahoko totonu hotau uiui'í mo fai hotau fatongiá. Kole 'Ene tokoní, pea ko e taimi 'e hoko mai ai 'Ene tataki fakalaumālié, muimui 'i he ue'i fakalaumālié ki he feitu'u 'oku tonu ke ke 'alu ki aí, taha ke ke talanoa mo iá, me'a ke ke lea'akí, mo e founga ke ke lea'aki iá. Te tau lava 'o fakakaukau'i ha me'a 'o a'u pē ki he maté, ka 'oku tau toki tāpuaki'i pē mo'ui 'a ha taha he taimi 'oku tau ngāue'i ai e fo'i fakakaukaú. 'Ofa ke tau hoko ko ha kau tauhi sipi mo'oni ki he ni'ihi 'oku tau fatongia'akí. Ne hiki 'e Sione Militoni 'i he'ene maau ko e Lycidas: “'Oku hanga hake si'i fanga sipi fiekaiá ka 'oku 'ikai fafanga'i” (laine 125). Na'a mo e 'Eikí na'á Ne folofola ki he palōfita ko 'Isikelí, “Mala'ia ki he kau tauhi 'o 'Isilelí, 'oku . . . 'ikai te mou fafanga 'a e fanga sipí” ('Isikeli 34:2–3). Ko hotau fatongiá ke tokanga'i 'a e tākangá—'a e fanga sipi mo e fanga lami pelepelengesi ko 'ení, 'a ia 'oku ma'u kinautolu 'i ha feitu'u pē: 'I 'api 'i hotau ngaahi fāmilí, 'i he 'api hotau kāingá, pea 'oku nau tali mai 'i hotau ngaahi fatongia faka-Siasí. Ko Sīsū hotau Fa'ifa'itaki'angá. Na'á Ne pehē, “Ko au ko e tauhi lelei . . . 'oku ou 'ilo 'eku fanga sipí” (Sione 10:14). 'Oku 'i ai hotau fatongia fakatauhisipi. Ala Atu 'o fakahaofi 'I he fononga ko ia he hala 'o e mo'uí, 'oku 'i ai ha kau kafo. 'Oku mavahe ha ni'ihi mei he ngaahi fakahinohino hala ki he mo'ui ta'engatá, pea nau toki 'ilo ta ko e afe ne nau filí 'oku ngata. 'Oku 'i ai ha nunu'a kovi 'o e talatalakehé, ta'e tokangá, siokitá, mo e angahalá 'i he mo'ui 'a e tangatá. 'Oku 'i ai ha ni'ihi, 'oku laka fakatonu ia ki ha ngaahi fasi kehe, 'i ha ngaahi 'uhinga 'oku 'ikai lava ke fakamatala'i, pea nau toki 'ilo ki mui ta ne nau muimui ki he fasi 'o e mamahí mo e faingata'a'iá. Ne fakatokanga'i 'e he Kau Palesitenisī 'Uluakí 'i he 1995 'a kinautolu kuo hē mei he tākanga 'a Kalaisí pea nau tuku atu ai ha fakamatala makehe ne ui “Ko ha Fakaafe ke Foki Mai.” 'Oku hā he pōpoaki ko iá 'a e kole ko 'ení: “Kiate kimoutolu 'oku 'i ai ha fa'ahinga 'uhinga 'oku mou mavahe ai mei he Siasí, 'oku ou pehē atu, foki mai. 'Oku mau fakaafe'i kimoutolu ke mou foki mai 'o ma'u e fiefia ne mou 'ilo'í. Te mou ma'u ai ha kakai nima fietokoni ke talitali lelei, tokoni'i mo fakafiemālie'i kimoutolu. “'Oku fie ma'u 'e he Siasí homou iví, 'ofá, mateakí mo e faitōnungá. Kuo tofa mo pau e hala 'e lava ke toe foki ai ha taha 'o ma'u kakato e ngaahi tāpuaki 'o e kau ki he Siasí, pea 'oku mau mateuteu ke tali 'a kinautolu kotoa pē 'oku fie fai iá.” Mahalo 'e hanga 'e ha me'a na'á ke fa'a mamata ai 'o fakamahino ange ho faingamālie fakafo'ituitui ko ia ke ala atu 'o fakahaofí. Tau vakai ki ha fāmili ne 'i ai ha ki'i tamasi'i ko Siaki. 'I he mo'ui kotoa 'a Siakí, ne na fa'a kē pē mo 'ene tangata'eikí. 'I ha 'aho 'e taha, 'i hono ta'u 17, na'á na kē longoa'a ai. Ne tala ange 'e Siaki ki he'ene tangata'eikí, “Ko 'ene 'osi mo'oní 'eni. Te u mavahe mei 'apí ni, pea he 'ikai ke u toe foki mai!” Ne hū leva ki hono lokí 'o fa'o 'ene kató. Ne kole 'ene fine'eikí ke nofo, ka ne fu'u 'ita lahi ke toe fanongo. Ne 'alu ai ia kae tu'u pē fine'eiki 'o tangi he matapaá. Ne lue atu 'o meimei a'u ki he matapā 'o e 'aá fe'unga mo 'ene ongo'i e ui atu 'ene tangata'eikí: “Siaki, 'oku ou 'ilo ko e 'uhinga lahi ho'o 'alú ko au. 'Oku ou kole fakamolemole atu ai. 'Oku ou loto pē ke ke 'ilo ka 'i ai ha taimi te ke toe fie foki mai ai, 'e talitali lelei ma'u pē koe. Pea te u feinga ke u hoko ko ha tamai lelei ange kiate koe. 'Oku ou loto pē ke ke 'ilo 'oku ou 'ofa 'iate koe, pea te u kei 'ofa ma'u pē 'iate koe.” Ne 'ikai pē toe lea mai 'a Siaki kae 'alu pē ia ki he tau'anga pasí 'o fakatau ha'ane tikite ki ha feitu'u mama'o. Ko e taimi ne tangutu ai he pasí 'o vakai ki he fakalau e ngaahi mailé, ne foki 'ene fakakaukaú ki he lea 'a 'ene tamaí. Na'e toki kamata heni ke ne fakatokanga'i 'a e lototo'a mo e 'ofa lahi ne fiema'u 'e he'ene tamaí ka ne lava 'o lea peheé. Ne 'osi kole fakamolemole 'a e tangata'eikí. Na'á ne 'osi fakaafe'i ia ke foki ange pea hangē ne 'ikai toe mōlia atu 'ene leá 'i he 'ea 'o e fa'ahita'u māfaná, “'Oku ou 'ofa 'iate koe.” Na'e 'ilo heni 'e Siaki ko ia pē 'oku toé. Na'á ne 'ilo ko e me'a pē taha te ne ma'u ai ha nongá ko 'ene fakahaa'i ki he'ene tamaí 'a e fa'ahinga fakapotopoto, lelei, mo e 'ofa ne fai ange 'e he'ene tamaí kiate iá. Ne hifo leva 'a Siaki mei he pasí. Na'á ne fakatau ha'ane tikite foki ki 'api. Ne a'u mai kuo hili si'i 'a e tu'uapoó, 'o hū atu ki fale, pea fakaulo 'a e māmá. 'Oku kei tangutu pē si'ene tangata'eikí 'i hono sea luelué, 'o punou. Ko e taimi ne hanga hake ai 'o 'ilo ko Siakí, ne tu'u leva mei hono seá, 'o na fe'ohofaki 'o fefā'ofua'aki. Ne toki pehē 'e Siaki ki mui, “Ne hoko e ngaahi ta'u faka'osi 'o 'eku 'i 'apí ko e ngaahi ta'u fakafiefia taha ia 'eku mo'uí.” Ko ha tamai 'eni na'á ne kukuta hono lotó mo mapule'i 'ene loto hīkisiá, ka ne ala atu 'o fakahaofi hono fohá ki mu'a peá ne “mole” 'o hangē ko ha tokolahi ko e tupu mei he maumau mo e movetevete 'a e fāmilí. Ko 'ofa 'a e no'o fakama'ú mo e lolo fakamo'uí; 'a e 'ofa ko ia—'oku fa'a ongo'i, kae hāhāmolofia ke fakahā'í. 'Oku tau ongona mei he Mo'unga Sainaí: “Faka'apa'apa ki ho'o tamaí mo ho'o fa'eé.” Pea toe ki mui ange mei he 'Otua tatau pē 'a e fekau: “Ke ke nofo feohi 'i he fe'ofo'ofani” (T&F 42:25). Ko e Muimui he Palani 'a e 'Eikí Tū'ulutui hifo 'o lotu. Tu'u hake 'o tokoni. Ala atu 'o fakahaofi. Ko ha ngaahi peesi mahu'inga 'eni 'i he mape 'a e 'Otuá ke ne fokotu'u ai ha fale ke hoko ko ha 'api mo ha 'api ke hoko ko ha hēvani. 'Oku mahu'inga 'a e palanisí 'i hotau fatongia toputapu mo molumalu ko ia 'i hotau 'apí mo hotau fatongia fakasiasí. Kuo pau ke tau ngāue'aki 'a e fakapotopotó, fakakaukau leleí mo e tataki fakalaumālié 'i he'etau tokanga'i hotau fāmilí mo fakahoko hotau ngaahi fatongia fakasiasí, he 'oku nau mahu'inga kotoa. 'Oku totonu ke tau tokanga'i hotau fāmilí; kuo pau ke 'oua na'a tau ta'e tokanga ki hotau ngaahi uiui'i fakasiasí. Tau langa 'i he taukei, 'o 'oua 'e hala tu'usi kae muimui pē ki he'ene mapé. Pea 'e toki folofola mai leva 'a e 'Eikí, ko hotau fai sivi ia 'i he langá, 'o hangē ko 'Ene folofola kia Solomone ko ha tufunga 'o e kuonga ko iá: “Kuo u fakatapu'i 'a e falé ni 'a ia kuó ke langa, ke 'ai ki ai 'a hoku huafá 'o ta'engata; pea 'e 'i ai ma'u ai pē 'a hoku fofongá pea mo hoku lotó” (1 Ngaahi tu'i 9:3). Te tau toki ma'u leva ha 'api fakalangi mo ha fāmili ta'engata pea tau lava ke tokoni, fakamālohia mo tāpuaki'i ha fāmili kehe. 'Oku ou fakatauange 'i he loto fakatōkilalo mo fakamātoato mo'oni 'e a'u atu 'a e tāpuakí ni kiate kitautolu takitaha. 'I he huafa 'o Sīsū Kalaisí, 'ēmeni. MA'U'ANGA FAKAMATALÁ 1. Tohi 'a e Kau Palesitenisī 'Uluakí, 11 Fēpueli 1999; vakai, Liahona, Tīsema 1999, 1.